‘n Lekker, langer terugsitlees in samewerking met Taalgenoot

Laat jou dink jou doen verander

deur Anne Marais; illustrasie: Willem Samuel

Kognitiewe-gedragsterapie kan jou help om ’n negatiewe denkpatroon te verbreek en angs, depressie en ander uitdagings beter te hanteer.

Depressie en angs is die siekte van ons tyd; al hoe meer mense worstel met kwessies wat hulle depressief en angstig maak. Maar dis nie meer ’n doodsvonnis nie, sê Alta Cloete, skrywer van die boek Beveg depressie en leef voluit.

“Ek verkies om te sê ek is iemand wat saam met depressie leef,” verklaar sy. “Om ’n depressielyer te wees skep die indruk van ’n passiewe slagoffer. In werklikheid kan mens baie doen om depressie te bestuur – wanneer die regte medikasie en terapie jou die energie gee om dit te doen.”

’n Wye benadering

Beter medikasie en psigoterapie bied ’n uitweg aan talle mense, maar dit is belangrik om daarop te let medikasie op sy eie is nie genoeg is nie. Volgens prof. Louw Roos van die departement psigiatrie aan die Universiteit van Pretoria volg psigiaters ’n holistiese benadering in die hantering van gemoed- en angsversteurings.

“Hierdie bio-psigososiale benadering beteken dat pasiënte biologies hanteer word deur middel van medikasie en ander maatreëls, maar ook op psigologiese en maatskaplike vlak met psigoterapie en ander tegnieke,” sê hy.

Daar is baie soorte psigoterapie en elkeen het sy voordele. Dr. Colinda Linde, kliniese sielkundige en kognitiewe-gedragsterapeut, sê daar is drie hoofgroepe: psigodinamiese, persoonsgesentreerde en kognitiewe-gedragsterapie (KGT).

“Psigodinamiese terapie fokus op die ‘hoekom’ en die terapeut sal luister, interpreteer en jou help om die verlede te verwerk in ’n poging om die hede te verstaan,” sê sy. “Dis ’n geleidelike proses en die terapeut fokus meer daarop om te luister en ’n neutrale ruimte te verskaf as om aktief betrokke te wees.

“Persoonsgesentreerde terapie is ’n meer warm, ondersteunende vorm van terapie waar ’n veilige ruimte verskaf word om emosioneel te ontlaai. Daar mag wel ’n mate van advies wees, maar hoofsaaklik word mense ondersteun en aangemoedig terwyl hulle deur die krisis gaan. Dit mag ook ’n lang proses wees totdat jy oor die krisis is en in staat is om op jou eie te oorleef.”

Kognitiewe-gedragsterapie word al hoe gewilder. Volgens Colinda behels dit ook die skep van ’n “veilige ruimte”, maar die fokus val op die toekoms. Minette de Villiers, kliniese sielkundige, sê dit is ’n korttermyn-, praktiese en doelgerigte vorm van psigoterapie waarin die tegnieke op navorsing gebaseer is.  “Die oorkoepelende doelwit is om die gedagte- en gedragspatrone wat probleme veroorsaak te verander en sodoende ook gevoelens positief te beïnvloed.”

Word jou eie terapeut

Colinda sê tipiese behandeling kan in agt tot 12 sessies ingepas word en dit sal resultate oplewer. “Dit is ’n kombinasie van psigo-opvoeding, waar jy pertinent bemagtig word met inligting oor waarmee jy te make het, byvoorbeeld paniek of depressie, en ook praktiese tegnieke geleer word om bewus te word van problematiese denke, gedrag en emosies en hoe om dit aan te pas en te bestuur.

“Die tipe terapie en tegnieke is goed nagevors en is die protokol in die behandeling van angsversteurings soos paniekversteuring, sosiale fobie, obsessief-kompulsiewe versteuring en veralgemene-angsversteuring, asook gemoedsversteurings soos depressie en bipolêre versteurings.”

Dit behels dat die kliënt en terapeut as ’n span saamwerk om probleme en potensiële oplossings te identifiseer en stappe doen om dit te hanteer, sê sy. “Struikelblokke in die groeiproses soos beperkende en wanfunksionele oortuigings of gewoontes word hanteer en die kliënt word toegerus met die nodige vaardighede.”

Volgens Colinda stel hierdie vaardighede mens in staat om as’t ware jou eie terapeut te word. Dit werk die beste as dit deur ’n kliniese sielkundige toegepas word wat behoorlik daarin opgelei is en die nodige ervaring het. Sy waarsku al hoe meer sielkundiges beweer hulle is daarin opgelei omdat mediese fondse dit toenemend steun, maar dié opleiding bestaan dikwels bloot uit ’n paar naweekkursusse.

Fokus op die hier en nou

KGT word algemeen in die behandeling van depressie en angs gebruik, vertel Minette. “Dit kan egter met ’n wye reeks geestesgesondheid- en interpersoonlike probleme van waarde wees. Dit sluit ook dwelmgebruik, verhoudingsprobleme, posttraumatiese-stresversteuring en eetversteurings in.”

Anders as in baie ander vorme van psigoterapie waarin daar ’n fokus op die verlede is, is die hooffokus in dié terapie, volgens Minette, op die “hier en nou”. “KGT is gebaseer op die beginsel dat ’n individu se emosies, gedagtes, gedrag en fisieke sensasies verbind is. Irrasionele gedagtes lei tot probleemgedrag en ontsteltenis, terwyl realistiese denke die persoon in staat stel om uitdagings meer effektief en met minder negatiewe emosies te hanteer.

“Tydens terapie word probleme stapsgewys benader. Gedagte- en gedragspatrone word ondersoek, negatiewe siklusse geïdentifiseer en verander na patrone wat meer positiewe uitkomste tot gevolg het. Die persoon word geleer om negatiewe denkpatrone soos veralgemening, alles-of-niks-denke en emosionele redenering te identifiseer en te vervang met meer funksionele denkwyses.”

Minette sê sessies word gewoonlik een keer ’n week gehou en duur ongeveer 50 minute. “Dit kan as ’n alternatief gebruik word in gevalle waar medikasie nie wenslik is nie of sáám met medikasie gebruik word waar medikasie alleen nie suksesvol is nie. Verder kan die beginsels waaraan die persoon tydens terapie blootgestel word, gebruik word lank nadat terapie beëindig is.”

Colinda sê die meeste mediese fondse betaal vir KGT en dit is ’n bewys dat dit doeltreffend is. “Dit werk die beste wanneer dit in kombinasie met medikasie gebruik word, maar vir mense wat nie die newe-effekte van medikasie kan hanteer nie, kan dit uitkoms bied. Verder word dit ook met lae ‘terugvalsyfers’ geassosieer, of dit nou saam met medikasie aangewend word of nie.

“Paniekversteuring kan volkome met behulp van kognitiewe-gedragsterapie genees word. Die simptome van veralgemeende-angsversteuring en obsessief-kompulsiewe versteuring kan in ’n groot mate verbeter word en dieselfde geld chroniese depressie en bipolêre steurnis.”

Kognitiewe gedragsterapie is ook baie effektief in die bestuur van woede, meen sy.

Kies die regte terapeut

Minette sê KGT vereis heelwat toewyding van ’n persoon om die beste resultate te verseker. “Daar word gewoonlik van die kliënt verwag om nuwe vaardighede tussen sessies te oefen en ‘huiswerk’ te doen wat tyd in beslag neem. Omdat daar ’n sterk fokus op die konfrontering van emosies is, kan daar veral aanvanklik periodes van verhoogde angstigheid of emosionaliteit wees.”

Volgens Colinda is daar geen pertinente nadele nie, maar dis belangrik om seker te maak van die terapeut se opleiding en ervaring. “Ek weet byvoorbeeld van gevalle waar kliënte wat paniekaanvalle op die snelweg gekry het, tydens die eerste sessie vir blootstellingsterapie geneem is om hulle te desensitiseer. Dis duidelik dat die terapeut bloot ’n boek gelees of ’n naweekkursus bygewoon het. Dit het daartoe gelei dat die kliënt meer getraumatiseerd was.”

Maar bied KGT ’n permanente oplossing? Minette sê dit leer die individu ’n stel praktiese vaardighede wat hy of sy kan gebruik wanneer dit nodig is. “Dit help dus nie net met die spesifieke probleem waarvoor die persoon aanvanklik hulp gesoek het nie, maar kan lewenslank van nut wees.”

Volgens Colinda is dit belangrik om mooi te dink oor wat jy uit die proses wil hê. “Mense moet besluit of hulle wil uitvind hoekom hulle probleme ervaar, of hulle bloot vir ’n rukkie ‘gehoor wil word’ en of hulle eerder aktief aan die situasie wil werk. Indien nie een van hierdie van toepassing is nie en iemand bloot droomanalise wil doen of wil werk aan betekenisvolheid van hul bestaan, kan Jungiaanse terapie of eksistensiële of logoterapie die antwoord wees.”

Hoe dink jy …

Watter invloed het mense se denkpatrone op depressie en angs?

Alta sê: Dit het ’n groot invloed, maar nie ’n bepalende een nie. Ons moet onthou dat depressie ’n siekte is en nie net in ons kop nie. Dit kan dus nie genees word deur bloot positiewe gedagtes te (probeer) dink nie. Depressie floreer op negatiewe denke. Depressie verander ook jou realiteit. Jy begin dus jou negatiewe gedagtes glo en sien dit vir die werklikheid aan. Ek ervaar dat konstante negatiewe denke jou baie gou in ’n put kan laat beland. Maar meer as blote deursettingsvermoë is nodig om jou gedagtes te beheer. Daarmee kan medikasie en terapie help.

Colinda sê: Irrasionele gedagtes is gebaseer op wanfunksionele patrone wat as kind aangeleer word. Dit raak met die tyd gewoontes en kernoortuigings wat soos reëls funksioneer. ’n Voorbeeld is alles-of-niks-denke, wat dikwels die grondslag vorm van depressie, perfeksionisme en veralgemeende angs. Met depressie koester mense ook dikwels gedagtes soos: “Daar is geen hoop vir my of die wêreld nie en niks sal verander nie.” In veralgemeende angsversteuring is daar ’n “wat as?”-patroon van denke wat dadelik die slegste uitkoms voorspel, sonder om enigsins na ander bewyse te kyk. Met perfeksionisme is daar dikwels ’n oortuiging van “mislukking is nie ’n opsie nie” en voorwaarde-gebaseerde denke soos: “As ek dit nie perfek kan doen nie, is ek niks werd nie.”

Allesbehalwe Bitterstout

deur Lien Botha

Stout is te mak en sentimenteel om dié omstrede strokiesprent-kunstenaars mee te beskryf; eerder skurf, kras en kru – in hul eie woorde …

By die vurk in die pad, iewers in voorstedelike Kaapstad in die middel van ’n kurkdroë somer, draai jy regs en hou verby die kerk. Bitterkomix, ouer as ons demokrasie, bring jou tot hier – eers aan huis van Anton Kannemeyer; dan Conrad Botes, want dit is waarskynlik veiliger om die enfants terribles van die Suid-Afrikaanse strokiesprentwêreld individueel te takseer.

Hul werk ontlok per slot van sake heftige reaksie: “pornografies”, “anargisties” en “lasterend”, onder meer. Op ’n kol lewer hulle tekenprente vir Loslyf. Ryk Hattingh, destydse redakteur, slaan vure dood dat dit bars. Saam met die demokrasie verskyn Gif, Afrikaner-seksstrokies wat as moreel onaanvaarbaar verklaar en deur die sensuurraad verbied word.

Dit was 1994. Groter vryheid van spraak volg en verdere publikasies het die grense vir ’n wyle getoets voordat die sambok van hul eie industrie die sweep begin slaan het. Dit sou hulle dwing deur die tonnel van obskure drukkers – selde betyds of betroubaar, maar minstens inmeng-vry.

Bitterkomix beur voort en in 2016 verskyn die 17de uitgawe, met bydraes deur Breyten Breytenbach, onder andere.

Anton, die anti-sentimentele

Anton (ook bekend onder die skryfnaam Joe Dog) is driftig: “Eerstens, ‘stout’ is nou nie eintlik ’n woord wat ek gebruik nie. Ek beskou my werk as ikonoklasties en satiries; ‘stout’ het iets ouliks in hom, selfs iets sentimenteels. Nee, Bitterkomix is nie stout nie. Onbeskof en ongeskik, miskien. Soos Dostoyewski beskou ek die sentimentele as die vyand.”

Jy beweeg deur die vertrekke van ’n soliede huis. Netjies, met hedendaagse kuns op die mure. ’n Bedrewe Kannemeyer-ets van die Swartbergpas, af na Die Hel. Daar is ’n vertrek as bewaarplek van ’n leeftyd se sorgvuldig versamelde boeke, strokiesboeke, video’s en CD’s wat die sywurm ’n hart laat spin. X’ed out tussen Emmylou Harris en Charles Burns. The Middle Parts of Fortune se stof lê agter ’n Burns-tekening van die skrywer Thomas Bernhard. Met die eerste oogopslag herinner Bernhard aan ’n jong Balthazar Johannes Vorster; die politiek van die paskwil op ’n 4c-posseël. Links van die deur, voordat mens die vertrek verlaat, ’n swart-en-wit foto. Joseph Conrad se Kongo?

Ons drink tee in die kombuis waar Anna Kannemeyer en Nell Botes kolwyntjies gaan bak. Hulle is so opgewonde soos springkane in die mielieland van Kook en geniet. Claudette Schreuders, Anton se vrou en medekunstenaar, vertel van Anton se ouma Ali Broer, wat onlangs dood is. Sy doem geestig voor mens op, “kompleet in ’n wit MG Spider en bikini, haar byekorfhaarstyl ’n baken deur Majorka se strate”.

Deur ’n tuin waar die bogrond bars, volg ons ’n paadjie na Anton en Claudette Schreuders, sy vrou en medekunstenaar, se ateljees op ’n aangrensende erf (waar ’n ma en dogter 40 jaar in die huisie daar gewoon het). Ons stap verby ’n gawe vrou met die naam Lucia Sonwabu, die slapende hond Trompie, ’n witgeel houthuisie met blou detail, die kwaai konyn, plante wat begin tou opgooi. Tussen ’n frangipani en ’n ou olyfboom verloor die Incredible Hulk kleur waar hy blare onder die komposhoop slurp.

Dan … deur die sleutelgat, verby Tweedledum en Tweedledee. Mure is uitgebreek en lig deurgelaat in dié huis met die tweede lewe. Eers deur Claudette se ateljee, verby ’n blou budjie in ’n klamp – in vere van hout. Anton is geesdriftig oor Claudette se werk en volgens hom is sy ’n beter kunstenaar as hy. “Ek ag myself baie gelukkig om haar naby my te hê. Ons kritiseer mekaar gedurig. ’n Ware vriend, in Blake se woorde: ‘Opposition is true friendship.’”

Anton se ateljee verklap weinig van die kalligraaf op ’n sweeftou tussen woord en beeld. Vóór jou, Joe Dog, betogend én verwerend; interessant, vir seker. Tesame en individueel is hul werk leesbaar in 11 tale. Dog, híérdie Hond deel Bernhard se gevoel: “Es ist alles lächerlich, wenn man an den Tod denkt?”

Prismaties rig Anton sy blik op Hockney; op ’n vraag na die vele kunsverwysings in albei se werk. Verby die ooglopende is daar, helaas, meer as genoeg om van te aas: Goya se Saturnus; de Chirico se metafisiese alfabet; die vrank ywer van George Grosz; arsering deur Haring; en ja, uiteraard Hergé se Tintin. Trek dit deur na die Suid-Afrikaanse bewussyn en jy sit met ’n bitter grap.

“Daar is nou meer sensuur as ooit sedert 1994,” sê Anton. “Ek word nog nie gesensor deur die staat nie, maar dit lê waarskynlik om die draai. Intussen word ek gesensor deur uitgewers, boekhandelaars, drukkers en selfs galerye.”

’n Voorstel vir ’n tentoonstelling vir die Brussels-kunsmark is afgekeur omdat dit glo te kontroversieel is. Dus, plaaslik en internasionaal.

“Dit sal myns insiens eenvoudig lei na verwaterde kuns. Enige idees wat die huidige bestek uitdaag, word dus afgekeur. Satire loop veral deur. Die vermoë om satire te verstaan, is blykbaar iets van die verlede. Soveel soos wat mense moontlik dink dat hulle nou baie meer begrip het vir ‘the other’ en meer politiek korrek optree, net soveel het hul begrip van visuele interpretasie gekrimp. Ek sien dit op alle vlakke van die samelewing; ek praat nie slegs van die Twitter trolls nie.”

Ons gesels loop wyd soos ’n vlakte. In watter ander land sou hy en sy gesin wou woon, #Metoo of #Moi non plus? Midnight in Paris. ’n Inkvis swem verby.

“My gevoelens oor die Afrikaner is ietwat gemeng. Soveel soos wat ek tuis voel tussen Afrikaners en geniet om my taal te praat – en dit is ’n voorreg, veral as mens baie reis besef jy dit – voel ek ook dit is my plig om die Afrikaner te ondermyn. Gelukkig woon die meeste van die groot Afrikaanse rassiste reeds in Australië of Kanada. Dis nou die ryker rassiste, so ’n mens het outomaties simpatie met die agtergeblewenes, wat die ding wil en m‍óét laat werk.”

Voordat ons groet, haal Anton ’n boek van die rak: Things Fall Apart soos vertaal deur Chris Barnard; ’n Pad loop dood. Vir ’n breukdeel van ’n sekonde skitter dit in sy bleek hande.

Conrad, satiriese vrug van nasionalisme

Conrad se huis staan naby ’n kwekery. Hylton Nel en Niki Daly het eens in die omte gewoon; Welcome to Zanzibar Road.

Die erf is groot en dit wil voorkom of die tuin met die helm ingerig is vir tye van min reën; links staan ’n ry bonsai-boompies en regs ’n tamaai wildevy. Dis ’n kort stappie na sy nuwe ateljee, ontwerp deur Janine de Waal. Dis ’n ruim, wit galery waardeur duiwe kan vlieg. Met die intrapslag kruip The Big Other en Kie. uit hul nate en kom sit saam met ons in ’n hoek. Kain en Abel huiwer lewensgroot op ’n muur en ek hou hulle behoedsaam dop.

Joe Dog en Konradski se aanvanklike alliansie is gesmee langs die water van die Eersterivier, aan die Universiteit van Stellenbosch, waar albei grafiese ontwerp studeer het. Drie dekades het ’n lang lys bondgenote saamgesleep: Stet se Tienie du Plessis, Lorcan White (ofte wel Mark Kannemeyer), Hattingh, Paddy Bouma, Robert Crumb, Karlien de Villiers, William Kentridge, Joe Daly, Art Spiegelman en Gerhard Human. Nie almal leef meer nie.

“Ons is baie verskillend, dit is dalk een van die redes waarom ons so lank en suksesvol saam werk,” meen Conrad. “Stout? Ek stem saam met Anton hierso. Ek voel eerder tuis tussen woorde soos kras, skurf of kru.”

Conrad is ’n boorling van Ladismith in die Karoo. Sy ouers, wat albei onderwysers was, trek Bellville toe kort ná sy sesde verjaardag. Die kind word groot tussen Duisternooientjies, Wrakvisse en Poenskoppe en deesdae is die grootmens ’n dissipel van die SASSI-lys wat sonder skroom die ou wat onreëlmatig kabeljou vang op die vingers tik.

Kunsvlieghengel in Gaboen. Dít is sy ding, en elke Desember is die gesin van drie vir ’n week by Sette Cama, wat grens aan die Loango Nasionale Park, die ‘laaste Eden’ op die kontinent vanweë die ongerepte woud. Bome soos maagde, dus. “Ja, ek hou baie van daardie land; die natuur is grotendeels ongeskonde,” vertel Conrad. “Waar Loango eindig en die see begin, ry seekoeie branders en krokodille baai op die sand.”

Die “SpongeBob”, wat hy self gebind het, is een van sy gunsteling-vliegpatrone. Dis waarmee hy kabeljou vang, en teruggooi.

Hy het pas Žižek gelees, ook weer The Magus van John Fowles. “Sensuur was nog altyd deel van wat ons doen. Nadat ’n spul fundamentele gelowiges op hol gegaan het met van ons werk op uitstallings, was dit weer verspreiders en boekwinkels wat geweier het om Bitterkomix te verkoop. Dit het ons genoodsaak om van stad tot stad te reis met ’n kar vol comics en self onafhanklike boekwinkels te identifiseer waarmee ons kon werk. Op die ou end het sensuur, hetsy wetlik of sosiaal, ons net meer doelgerig gemaak.”

’n Sifdruk van The Liberal Communist bly my treiter, maar sodra ek wegkyk, sien ek die wolf in skaapklere, op sy knieë. Sweet sorrow. ’n Haan kraai. “Ja, ons hou hoenders aan. Dis Ziggy, hy is ’n Poolse haan met so ’n wit kuifkop,” vertel hy.

“Afrikaner? My werk, en ek, is die vrug van Afrikaner-nasionalisme. Miskien sou ek ook ’n anargis gewees het as ek byvoorbeeld in Europa gebore was; dis immers die geboorteland van politieke dogma. Goddank is ek nie ’n produk van Engelse liberalisme nie. Dáár’s nou ’n klomp huigelaars.”

Conrad reis gereeld; hy tel die lande waar hy reeds was op vier hande. ’n Stad wat hy uitsonder, is Berlyn, moontlik vanweë die spoke. Hy besoek ook gereeld Arniston en Bredasdorp, waar hy ’n huis besit. #AneneBooysen, Skeepswrak-museum; ’n Slaweskip met die naam Meermin. By Waenhuiskrans knoop hy graag lang geselsies aan met die vissermanne van Kassiesbaai. Só hoor hy van die meer as 500 galjoene wat op ’n keer in een van die vywers beland het.

Die honde Max en Zara maak skaduwees. “Hulle het slegs twee bewegings: soos die wind of tjoepstil.” Hy hou van kosmaak en steek kers op by sy vriend Ian Bergh, De Grendel se sjef. “Ek het ’n lekker Thai-groenviskoekieresep.”

Iewers het ek gelees Conrad het ’n deel van sy kindertyd in ’n opslaanhuis op die oewer van die Theewaterskloofdam deurgebring. Moes dáár gewees het waar hy sy eerste lyn in die water gegooi het.

Ter wille van oorlewing

deur Delia du Toit; illustrasie deur Willem Samuel

 Vrees praat sy eie taal, en dit het min met rasionele denke uit te waai …

Vrees is ’n vreemde ding. Daarsonder sou ons waarskynlik almal aan ekstreme sportsoorte deelgeneem het en nie iets soos ’n “driesekonde-reël” uitgedink het as die veilige skeidingslyn wanneer ’n tjoppie op die grond beland nie.

Jy kan redeneer dis rasioneel. Dit maak tog sin om weg te hardloop van ’n inbreker, om te gril vir bloed of eerder van die gemak van jou rusbank te kyk hoe iemand oor TV Everest uitklim.

Maar dis nie so eenvoudig nie. Motorongelukke was in 2016 die oorsaak van meer as 14 000 Suid-Afrikaners se dood, terwyl die laaste dodelike byt van ’n swartknopiespinnekop, een van die land se giftigste spesies, 50 jaar gelede was. Tog spring ons daagliks in ons motor, maar kry die horriepiep wanneer ’n spinnekop agter die gordyn uitskarrel.

Dis in ons gene

Diere is geneties geprogrammeer om hul vyande te vrees, selfs wanneer hulle nog nooit naby lang, skerp kloue was nie. Muise is van nature bang vir katte en visse swem weg wanneer hulle voëls bo die water gewaar. Dié diere se voorouers is met oorlewing beloon vir dié gedrag en daardie gene is oorgedra.

Baie van die dinge wat mense bang maak, is eweneens te danke aan die wasige, oorgeërfde “herinneringe” van die dae toe ons nog in grotte gewoon het en wat steeds diep in die oerbrein skuil. Hoekom hou sommige mense dan spinnekoppe en slange as troeteldiere aan?

Om dié raaisel te probeer oplos het navorsers aan die Northwestern-universiteit in die VSA aan laboratorium-ape (wat dus nog nooit in die natuur was nie) video’s gewys van ander ape wat skrik vir slange. Deur net na die beelde te kyk, het dié ape ook ’n vrees vir slange ontwikkel. Daarna het die navorsers video’s geskep waarin ape kamstig vir blomme skrik, maar dit het nie dieselfde uitwerking op die laboratorium-ape gehad nie. Die ape het instinktief geweet ’n blom hou nie ’n bedreiging in. Dus, sê die navorsers, is dit moontlik dat sommige mense nie meer van geboorte af bang is vir slange nie, maar die geringste negatiewe ondervinding – soos hul ma wat gril vir ’n prentjie van ’n slang – kan daardie vrees aktiveer.

In ’n soortgelyke eksperiment het die sielkundige Martin Seligman in 1971 aan mense ’n reeks foto’s van spinnekoppe, slange, blomme en bome gewys en terselfdertyd ’n elektriese skok toegedien. Dis ’n klassieke kondisioneringsmodel en, soos verwag, het mense naderhand die skok begin vrees wanneer hulle dié prentjies sien. Dit het slegs twee tot vier skokke gevat om ’n klinies diagnoseerbare fobie vir spinnekoppe en slange te skep, maar baie meer om die mense selfs net bang te maak vir plante.

Sommige vrese is maar universeel. Navorsing het al herhaaldelik getoon mense het meer persoonlike ruimte nodig wanneer hulle sit as wanneer hulle staan, ongeag hul kultuur. Ons meet aanhoudend, onbewustelik, ons omgewing en ons vermoë om te kan vlug, indien nodig.

Ons reaksie op vrees is ’n taal sonder grense. Die vader van evolusie, Charles Darwin, het in die 19de eeu die universele “vreesmasker” beskryf ‒ daardie gesig wat jy trek wanneer iets jou skrikmaak. Darwin het gesê dis ’n evolusionêre meganisme, ’n instinktiewe spierreaksie wanneer jy skrik. Hy het dit probeer bewys deur herhaaldelik voor ’n pofadder se hok in die Londen-dieretuin te gaan staan. Elke keer wanneer die adder na hom gemik het, het hy agteruit gespring en sy gesig het vertrek, al het hy hoe hard probeer om kalm te bly.

“Dis ’n geskenk van God; ’n manier om aan ander mense te wys jy’s bang selfs al praat julle nie dieselfde taal nie,” het sy tydgenote gesê.

Dis ook aangeleer

Ander vrese word weer aangeleer. Daniel Rabinowitz, ’n kliniese sielkundige van Kaapstad, sê daar is waarskynlik soveel fobies as wat daar dinge in die wêreld is. En elke kultuur, land en familie kondisioneer ons om verskillende dinge te vrees.

“Kyk maar na die tokkelossie se invloed in die Suid-Afrikaanse kultuur,” sê Daniel. “In ander lande is mense dalk ook bang vir die donker of vir monsters onder die bed, maar dis nie om dieselfde rede nie.”

In 2005 het navorsers in ’n peiling Amerikaanse tieners se grootste vrese probeer bepaal. Dit was, in dié volgorde: terreuraanvalle, spinnekoppe, die dood, mislukking, oorlog, hoogtes, misdaad/geweld, alleenheid, die toekoms en kernoorlog. Suid-Afrikaners ly waarskynlik nie aan dieselfde vrese nie, maar beslis nie aan “koro” nie – ’n fobie wat slegs onder Asiatiese mans voorkom. Lyers word oorval deur ’n verlammende vrees wanneer hul geslagsdele (om welke rede ook) krimp en baie glo dis ’n teken dat hulle binnekort gaan doodgaan. Medici is nie seker of dit ’n kulturele, genetiese of aangeleerde fobie is nie, maar dit is ’n erkende mediese toestand.

Andrea Kellerman, ’n opvoedkundige sielkundige en stigter van die breinopleidingsentrum EQ Advant-Edge in Durban, sê geslag speel ook ’n rol in jou vrese. Vroue is byvoorbeeld meer geneig tot dier-fobies, terwyl meer mans weer bang is vir dokters en tandartse.

“Vermoedelik is dit vanweë geslagskondisionering en optrede wat ons aanleer van ons ouers,” sê sy. “Meisies word geleer hulle moet ‘fyn’ wees en dat hulle beskerming teen gevaarlike diere nodig het. Hulle sien as kind hoe hul ma gril of bang is vir sekere diere, en dink dan dis hoe hulle ook moet optree. Seuns word weer geleer hulle moet sterk en selfstandig wees en om ’n dokter se hulp nodig te hê laat hulle dalk hulpeloos voel.”

In ’n ietwat vreemde eksperiment is hierdie aangeleerde vrees reeds in die 1920’s bewys. Die Amerikaanse sielkundige John Watson het ’n 11 maande oue seuntjie, slegs bekend as “Little Albert”, na sy laboratorium genooi en aan die witrotte daar voorgestel. Albert was mal oor die diere, maar ná ’n paar besoeke het die navorsers begin om ’n harde, vreesaanjaende geluid reg agter Albert te maak elke keer wanneer hy sy handjie na ’n rot uitsteek. Albert het vinnig geleer. Kort voor lank het hy begin huil en wegkruip wanneer hy die rotte sien. Boonop het hy bang geword vir ander wit diere en selfs vir Kersvader met sy wit baard.

Die funksie van fobies

Arme Albert het dalk eers baie jare later, as ’n meer rasioneel-denkende volwassene, oor sy vrees vir mollige oompies met ’n wit baard gekom. Dis omdat jou brein ’n skok gelyktydig op twee maniere verwerk: kortpad en langpad. Eers maak hy jou bang sodat jy dadelik gereed is om te veg of te vlug. Maar hy begin ook vrae vra: Het jy dié bedreiging al voorheen teëgekom? Is dit werklik gevaarlik? Wat is die beste plan van aksie?

Dié dat jy eers skrik as iemand agter die deur uitspring en dán verlig is en ontspan. Jou brein gaan nie die kans waag om eers na te dink as jy dalk ’n vuishou moet gee of begin hardloop nie – hy is eerder oorversigtig om jou lewe te kan red.

Dis ’n oorlewingsmeganisme wat van kleins af kop uitsteek. Babas, wat nie kan hardloop of  baklei nie, is bang om alleen gelos te word. Sodra hulle begin loop, word hoogtevrees weer ’n algemene probleem. En tussen die ouderdom van vier en ses, wanneer hulle al hoe beweegliker raak en in die oertyd maklike prooi sou wees, raak hulle dikwels behep met die dood of bang vir die donker.

As tieners dryf die vrees vir verstoting kinders om byna enige stoute ding te doen wat hul maats voorstel – want om nie in te pas nie, sou destyds beteken het jy moet die gemeenskap en jou grot verlaat en dit alleen tussen die gediertes waag. Elke mens volg dieselfde, voorspelbare vreespatroon om te kan oorleef. Dit het natuurlik ook veel te make met die omgewing waarin ons grootword. Dit maak min sin vir ’n Indiese kind om bang te wees vir ysbere, of vir ’n Inuïet-kind om ’n skerpioen te vrees. Omdat ons gene nie weet in watter klimaat ons gaan grootword nie, aak dit ons “gretig” om ons ouers se vrese aan te leer.

Vrees het selfs ’n voortplantingsfunksie. Navorsers aan die Universiteit van Swansea in Wallis het in 2018 aan respondente foto’s van potensiële minnaars gewys en gevra of hulle ’n lang- of korttermynverhouding met die persoon sou verkies. Daarna is hulle ’n reeks foto’s van óf luukse items soos juwele óf bedreigings soos gevaarlike diere gewys.

Dié mense aan wie die luukse items gewys is, wou meer ’n korttermynverhouding hê toe hulle daarna die minnaars se foto’s ’n tweede keer sien. Die navorsers sê dis vanweë  evolusie: In die oertyd sou ’n kind die beste kans op oorlewing hê as sy ouers in ’n langtermynverhouding was. Maar soos die lewe geriefliker geword het, het korttermynverhoudings moontlik geword. Steeds waarsku daardie oerbrein jou egter om dít net te waag in tye van voorspoed.

Die veg-of-vlug-prikkel kan selfs passie laat ontvlam. Die sielkundige Arthur Aron het dit in die 1970’s in ’n bekende eksperiment bewys. Hy het een groep mans oor ’n lang, onstabiele brug bo ’n kloof laat loop na waar sy pragtige assistent gewag het om hulle ’n paar vrae te vra (hulle het gedink die eksperiment gaan oor iets anders). Dan het sy vir hulle haar nommer gegee as kontakpersoon. ’n Tweede groep het oor die brug geloop, gerus totdat hul hartklop en asemhaling bedaar het, en dan eers die assistent ontmoet. Van die tweede groep het twee mans die assistent gebel, terwyl nege in die eerste groep haar gekontak het.

Die navorsers het gesê dis omdat vrees dieselfde lyflike reaksie as verliefdheid veroorsaak – die vinnige hartklop en asemhaling, jou maag wat draai, belemmerde konsentrasievermoë en tonnelvisie – en ’n mens dit maklik aan die verkeerde oorsaak of emosies toeskryf.

G’n wonder rilflieks is so ’n gewilde keuse op eerste afsprake nie.

Unieke kuns vir unieke mense

deur Johan Jack Smith en foto deur Andre Badenhorst

Hierdie eiesoortige galery wil ’n platform skep om ontluikende kunstenaars en nuwe kopers aan mekaar bekend te stel …

In die hartjie van Johannesburg se middestad, in Doornfontein, in die skaduwee van Ellispark se paviljoen en die Ponte-gebou, staan ’n galery wat die kunswêreld (en kunstenaars) anders benader en, eintlik, wel, op sy kop keer. Kyk ’n mens na Ellis-huis, sou jy nie kon raai  die vyfde vloer van dié gebou huisves asemrowende kuns en talentvolle kunstenaars nie.

TG het met Tyron Selmon, mede-eienaar van die Art Eye-galery, gesels.

Wanneer ’n mens instap, kry jy ’n gevoel van informaliteit en toeganklikheid.

Ek het eendag in ’n galery ingestap in die Kaap en hierdie jong meisietjie met ’n dikraambril het my so op en af gekyk en my so ongemaklik laat voel; of sy sommer namens my besluit het of ek die kuns kan bekostig of nie. Toe weet ek, dis tyd om mense se idee van galerybesoeke te verander.

 Hier is heelwat kuns deur jong, opkomende kunstenaars te sien.

Ek het in Kaapstad gewerk vir Switserse bankiers, vir wie ek binneversiering gedoen het. Hulle het my gevra om kontemporêre Afrikakuns aan te koop. Ek het agtergekom kuns is ontoeganklik deur galerye en meer toeganklik deur afslaers. Veral die intelligente kunstenaars, soos Trevor Coleman, wat dalk nie in daardie stadium in die mode was nie, maar baie verteenwoordigend is van die Suid-Afrikaanse landskap. Daar het ek ook gesien dat werke van kunstenaars wat reeds dood is, soos Irma Stern en Pierneef, astronomiese bedrae haal.

Nadat ek Johannesburg toe verhuis het, het ek besef ek wil nie dooie kunstenaars se werk verkoop nie. Ek wil deel wees van iemand se storie. Ek het begin om die stories te soek; om die kuns te vind wat jy nie sien in galerye nie. Plekke soos Soweto en die ander townships. Toe het ek besef ek wil deel wees van die nuwe generasie, die nuwe kultuur – die stories wat op straat vertel word.

Hoe lyk die gemiddelde kunskoper wat Art Eye besoek?

Daar is mense van verskillende vlakke van die samelewing wat kuns koop. Van die 82-jarige, afgetrede boer in Hermanus en die 23-jarige Afrikaan in Midrand tot die ernstige versamelaars. Hier was eendag ’n versamelaar wat miljoene vir ’n Pierneef betaal het. Met sy vertrek sien hy ’n kunswerk van Christa Myburgh by die uitgang en besluit om dit te koop. Hy was so beïndruk met sy aankope, wat teen daardie tyd ongeveer R20 000 was, dat hy van die Pierneef vergeet het! Ek het toe besef: Baie versamelaars koop kuns omdat dit skaars is en vir die waarde daarvan, maar hulle stel ook belang in die nuwe talent, die new kid on the block.

Hier is heelwat abstrakte kuns; nie noodwendig werke wat algemeen te sien is in tradisionele galerye nie. Is dit ’n berekende waagskoot?

Ek en Sanele Manqele, my besigheidsvennoot, het by ons vorige perseel, by die Design Quarter in Fourways, gesien mense het die behoefte om “intelligente” kuns te ontdek; kuns wat moeilik is om te verstaan. Hulle wou vrae vra, maar het nie ’n “veilige plek” gehad nie. Ons het daardie plek geword; ’n plek waar mense kan sê: “Wat de hel gaan dáár aan?”

Dan sal ons aan hulle verduidelik, en só het ons agtergekom die mense kom terug en dan koop hulle die kunswerk. Dit was ’n risiko, maar ons is ernstig daaroor om “eerlike” kuns te bevorder. ’n Kunstenaar wat nooit ’n kunswerk verkoop nie, maar steeds aanhou skilder omdat hy voel hy móét, dis dáái kunstenaars wat ons soek.

Een van TG se illustreerders, Louis van den Heever, het ’n internskap gedoen by Art Eye se Project Room Development-projek, waar julle kunstenaars inneem, van kunsvoorraad, kos en verblyf voorsien en waar hulle vir ’n paar maande kan werk. Hoe finansier julle dié projek?

Ons kry geld by Mercedes-Benz vir die internskappe. Ons wil ontluikende talent ontwikkel sodat hulle ons eendag kan verlaat en elders suksesvol wees, maar steeds ’n band met ons het. Ek dink, byvoorbeeld, aan William Kentridge en die Goodman-galery [in Kaapstad], wat hom steeds verteenwoordig. Hy steun ook ontluikende kunstenaars. Dit gaan oor verhoudings; ’n wisselwerking tussen ons en die kunstenaars wat ons graag volhoubaar wil maak. Ons verwag tog lojaliteit van ons kunstenaars.

Die kunswêreld het ’n interessante dinamiek. Kunstenaars soos Louis sou dit in elk geval “gemaak het”. Het ons hom gehelp? Ja, ek glo ons het. Met ander kunstenaars het dit nie gewerk nie. Hulle het ander verwagtinge gehad. Dit bly eindelik steeds ’n besigheid. As hulle hier is, moet hulle bereid wees om te ontwikkel en te werk. Daar is reëls. Dis dalk die probleem met die millennials – hulle verwag dadelik sukses. Maar die kunswêreld werk nie só nie. Daai kunstenaars is egter in die minderheid.

Dit gaan ook oor die bande wat die kunstenaars sluit met ander kunstenaars. En met versamelaars. Dit gaan oor blootstelling.

Wat hou die toekoms vir julle in?

Ek kan sien dat die galery in die nabye toekoms gaan “afstig” in boetiekgalerye wêreldwyd wat steeds gevoed word deur die internskappe by Art Eye. Ons sal steeds ons voetspoor in die middestad wil behou. Omdat die galery en die internskappe gefinansier word, kan ek kuns verkoop teen baie redelike pryse. Ek kan verkoop aan ander galerye en teen kosprys – galerye in Cannes, Londen en New York. Dit beteken ons maak nie baie geld nie, maar dit laat my toe om die kunstenaars se werk in die mark te kry teen ’n billike prys.

Dan beplan ons ook om volgende jaar ’n Young Buyers Club te begin. Dit sal jongmense wees wat ernstig is oor kuns; nie net mense wat galerye toe kom vir ’n gratis glas wyn nie. In plaas van honderd mense by ’n uitstalling soek ons net tien. Sodat ons met hulle kan gesels; verhoudings bou. Mense wat belangstel in kuns. Hier kan hulle gesprekke voer met die kunstenaars.

Ek is opgewonde oor die toekoms. Alles wat ons wou doen, het ons reeds gedoen en nog meer. Ons het die jonger mark bereik, ons het die ouer demografie bereik; selfs versamelaars wat ouer kuns vervang met nuwer, kontemporêre kuns. Ons het die mense gekry om deel te neem. Ek kan nie wag om te sien wat volgende gebeur nie.