‘n Lekker, langer terugsitlees in samewerking met Taalgenoot

ʼn Kunswerk in die Art Gallery of Western Australia in Perth.

Die einde is onvermydelik

deur Elkarien Fourie 

Die dood is ’n onderwerp wat ons graag vermy omdat dit ons bang maak, maar dalk moet ons ’n oomblik daarby stilstaan …

Ly jy aan thanatofobie? Die woord is ontleen van die Griekse mitologie, waarin Thanatos die vergestalting van die dood is. Vermyding van en vrees vir die dood is verstaanbaar, maar wanneer dit jou gedagtes oorheers of daartoe lei dat jy nie jou neus by die deur wil uitsteek nie, word dit ’n fobie.

Mense het nog altyd met die idee van die dood geworstel. Die Griekse filosoof Epicurus (340 tot 270 v.C.), het geglo die siel, soos die liggaam, is gemaak van atome wat nou verweef is. Sodra iemand sterf, verdwyn alle bewussyn en daarmee saam die siel. Daarom is dit dom om die dood te vrees. As ons die dood kan aanvaar sonder om dit te ignoreer of om dit as ’n misterie te beskou, sal ons geluk in hierdie lewe kan vind, het hy geglo. Die dood gaan ons dus nie aan nie, want solank ons bestaan, is die dood afwesig; as die dood opdaag, hou ons op bestaan.

Vir die Romein Lucretius, wat in die laaste eeu voor Christus geleef het, is die tyd ná ons dood soos die onbewuste tyd voor ons geboorte.

Vir Freud het hierdie vrees ’n ander vrees verbloem, aangesien niemand glo in sy eie dood nie omdat jy net iets vrees waarvan jy kennis dra. Die ontwikkelingsielkundige Erikson het die teorie ontwikkel dat mense soos hulle ouer word deur ’n reeks krisisse gaan wat hy ego-integriteit noem. Wanneer ’n mens vrede met verspeelde kanse gemaak het, ervaar jy verminderde angs oor die naderende dood.

Beskouings oor die dood is kultuurgebonde. Hier dink ’n mens aan selfmoordbomaanvallers en kamikaze-vlieëniers wat hul lewe vir ’n groter saak prysgee. Camus het weer gesê die doodstraf is gemik op die kragtigste dryfveer in die menslike natuur, naamlik oorlewing.

Die dood, ’n nederlaag?

Prof. Anton van Niekerk, direkteur van die Sentrum vir Toegepaste Etiek en hoof van die departement filosofie aan die Universiteit van Stellenbosch, wys in sy boek Die dood en die sin van die lewe daarop dat die dood die laaste taboe is wat in ontwikkelde lande oorgebly het ná die verdwyning van die sekstaboe van die 19de eeu. Dit is omdat die dood moderne mense se illusie van onoorwinlikheid deur wetenskaplike en tegnologiese vooruitgang laat kantel.

Die dood is nie meer ’n natuurlike deel van die lewe nie, maar ’n nederlaag wat ons tot elke prys probeer vermy. Vermoënde pasiënte gryp na duur mediese intervensies wat meestal nie hul gehalte van lewe terugbring nie. Vroeër het families sterwendes tuis versorg, maar vandag word hulle uit die samelewing geskuif.

Volgens Kimberly Holland op die webwerf Healthline bereik vrees vir die dood ’n hoogtepunt in die twintigerjare, ongeag geslag. Vroue mag dit weer in hul 50’s ervaar, maar dit kan wees omdat hulle makliker as mans oor hul gevoelens praat. Sy sê ook nederige mense aanvaar die dood makliker.

Sienings oor die dood hou natuurlik nou verband met geloofsoortuigings. Sommige Christene mag selfs meer vrees vir die dood ervaar as ateïste omdat hulle twyfel of hulle “goed genoeg” vir die hemel is. Maar diegene wat weet niemand kan die hemel verdien nie en glo dat hul geloof in Christus die waarborg vir saligheid is, is van die rustigste oor hul eie dood.

Anton noem die dood een van die belangrikste singewende werklikhede, want as ons oneindige tyd gehad het om ’n lewensdoel uit te leef, sou ons waarskynlik nooit die werk doen nie en aanhou uitstel.

Lewensoorgange

Ons siening van die dood sluit aan by ons siening van die lewe, sê dr. Sep Serfontein, ’n bestuurskonsultant wat al baie mense bygestaan het met lewensoorgange. As ’n mens jou lewe as ’n reguit lyn sien na hoër en beter dinge, gaan jy nie net platgeslaan word as dinge anders uitwerk nie, maar die dood is dan ook ’n nederlaag wat verdere prestasies verhinder. Vir mense wat meer buigsaam is en die lewe sien as ’n reeks konsentriese sirkels of siklusse met meervoudige begin- en eindpunte en oorgange na nuwe fases, is dit makliker om sin en betekenis in teleurstellings te vind. Die verdere voordeel is dat die dood dan ook nie die einde van alles is nie, maar die oorgang na ’n nuwe, gans ander fase.

Sep sê moderne, gesonde mense se vroeë volwassenheid loop deesdae eers teen die ouderdom van sowat 50 ten einde. Hoe ons lewensverwagting en sienings van ouderdom verander het, word treffend geïllustreer in die jeugdige Britse skrywer Daisy Ashford (1881 tot 1972) se verhaal The Young Visitors waarin sy iemand só beskryf: “(He) was an elderly man of 42 …”

Veral mans mag nou bewus raak van ’n afname in fisieke en sielkundige energie. Om gereed te wees vir die volgende fase moet mense in hierdie stadium dalk vir die eerste keer vrede maak met hul sterflikheid en bereid wees om na nuwe betekenis en lewenskrag te soek. Of jy ’n eie onderneming begin of ’n skildery aanpak, jy kan nou lank gekoesterde drome najaag.

Van die ouderdom van 70 word mense se lewe meer deur die verouderingsproses gevorm as deur hul eie planne. In hierdie fase duik die vraag op of daar nog leierskapsrolle is waarin iemand ’n groot skat van kennis aan jongmense kan oordra en of daar in ’n vinnig veranderende wêreld nog iemand is wat in hierdie ervaring belangstel. In die VSA word moeite gedoen om afgetredenes daardie geleentheid te gee.

Die dood is gewoonlik nie in hierdie fase die grootste kwelling nie, maar die vrees vir fisieke, verstandelike of finansiële afhanklikheid. Jou wêreld word al hoe kleiner en net ’n paar verhoudings het nog betekenis. Onder gunstige omstandighede is psigososiale ontwikkeling egter steeds moontlik.

Mense bo 80 maak gewoonlik gereed om van die aardse lewe afskeid te neem. As ander na hulle opsien as ’n voorbeeld van wysheid en deug, gee dit betekenis aan hul bestaan. Ten einde nog deel van die lewe te wees, moet hulle vrede maak met sterwe. As hulle glo in die hiernamaals berei hulle hul voor om hul Skepper te ontmoet. Teen die einde is daar net die self en die beelde wat oor ’n leeftyd in die langtermyngeheue gegraveer is.

Maar hoe gemaak as jy nie vrede kan maak met die gedagte van die dood nie en dit jou gedagtes en lewe begin oorheers? Behandeling vir thanatofobie is ingewikkeld omdat dit ’n angssteurnis is. ’n Onlangse diagnose of die siekte en dood van ’n naasbestaande mag dié vrees laat ontstaan.

Medikasie is selde ’n blywende oplossing, maar kan help terwyl ’n pasiënt berading kry. Dit bly maar altyd die beste om nie die vrees alleen te probeer besweer nie; om hulp te soek is nie ’n teken van swakheid nie. Kognitiewe gedragsterapie is dikwels suksesvol omdat ’n verandering in denkpatrone die probleem in perspektief kan plaas. Meditasie, gebed en visualisering saam met asemhalingstegnieke help ook.

Die beste raad teen vrees vir die dood? Leef bewustelik in die hede. Mense wat dankbaar voel wanneer hulle terugkyk, haal berusting uit ’n lewe wat met oorgawe geleef is.

’n Alternatiewe siening

Dr. Piet Muller, toekomskundige, godsdiensfilosoof en stigterslid van die Sentrum vir Eietydse Spiritualiteit, sê ons ego is ’n masker wat voorstel wie ons dink ons is, maar bestaan eintlik uit die verwagtings van ouers en ons kulturele omgewing. As ’n mens eers deur hierdie illusie gesien het, besef jy dat jy veel meer is as jou ego. Ongelukkig assosieer ons dood met die vernietiging van die ego. Dit is wat die vrees vir die dood veroorsaak, maar die regte “ek” verdwyn nie wanneer die ego sterf nie.

Die wetenskap vertel ons dat daar sedert die skepping net ’n bepaalde getal molekules is wat deurgaans herbenut word en op verskillende maniere kan verbind om nuwe organismes te skep, sê hy. Die molekules waaruit jou liggaam bestaan, kon deur die eeue dalk in bome, varings of dinosourusse gebruik gewees het en ná die liggaam se dood kan dit weer in ander organismes gebruik word.

Wanneer ’n kind gebore word, beteken dit nie dat ’n nuwe mens uit niks tot stand kom nie. Die nuwe mens is slegs moontlik omdat ander dinge bestaan, soos die voedsel wat die moeder inneem om die ongebore kind te laat groei.

“’n Mens kan dit met ’n blom vergelyk wat volkome uit nie-blom-elemente bestaan. Sonder die son se energie of die waterdamp wat uit die see opstyg en reën word, kan daar geen blom wees nie. Net so belangrik is die bye wat die vorige jaar die blomme bestuif het of die tuinier wat vanjaar die saad plant en die blomme versorg. Neem net een van daardie elemente weg en daar kan geen blom wees nie,” verduidelik Piet.

Mense is slegs skakels in die ketting van die lewe, daarom beteken dit dat ons nie verdwyn as ons sterf nie. In hierdie opsig is die dood net ’n illusie. Die mens is eintlik ’n unieke wese wat die vermoë tot selfbewussyn het. Hy kan oor lewe en dood, oor goed en kwaad, nadink en sy taak is om die hele skepping tot bewussyn te bring.

In die wetenskap is daar twee strominge: die een sê bewussyn verdwyn wanneer die brein sterf en die ander reken dat bewussyn “nie-lokaal” is en bly voortbestaan ná die dood omdat dit, net soos ander vorme van energie, nie tot niet kan gaan nie. Piet skaar hom by die tweede groep en glo dat ons bewussyn ná die dood deel van ’n universele kollektiewe bewussyn word.

Die skepping is soos die oseaan; mens en dier is soos golwe wat swel en op die strand breek, net om weer in die see terug te vloei. Hierdie siening van die hiernamaals laat minder ruimte vir vrees. Waarna ’n mens moet strewe is om rustig te sterf in ’n gewelddadige leefwêreld.

Dit is natuurlik ’n standpunt wat haas onverstaanbaar is solank ’n mens aan hemel en hel glo as geografiese plekke. Piet sien dit eerder as metafore waarmee ons vir onsself moeilike begrippe verduidelik. Ons kan buitendien geen inligting inwin van dinge wat buite die tyd-ruimtelike lê nie. Daarom dat ons ook geen ware voorstellings kan maak van wat “God” beteken nie.

Bejaardes in ’n ouetehuis laat hom soms aan skape in ’n kraal dink; almal wag vir die boer om een te kom haal en hulle weet hul beurt kom, net nie wanneer nie. Hy voel die kerk laat oumense in die steek en fokus op jongmense se geestelike behoeftes. Bejaardes moet begelei word op hul reis na binne om ook die donker, verborge kante met hul openbare persona te versoen. Hy sê hierdie proses is nodig om vrees vir die dood te oorwin, maar predikante skram dikwels weg van hierdie soort sterwensbegeleiding.

Verwante literatuur:

Onderhoud met A. van Niekerk op 14 November 2017, Litnet. Joan D. Chittister. 2008. The gift of years. BlueBridge. Paul Kalanithi. 2016. When breath becomes air. Penguin Random House. Bob Buford. 2004. Finishing Well. Integrity Publishers.

Laat jou dink jou doen verander

deur Anne Marais; illustrasie: Willem Samuel

Kognitiewe-gedragsterapie kan jou help om ’n negatiewe denkpatroon te verbreek en angs, depressie en ander uitdagings beter te hanteer.

Depressie en angs is die siekte van ons tyd; al hoe meer mense worstel met kwessies wat hulle depressief en angstig maak. Maar dis nie meer ’n doodsvonnis nie, sê Alta Cloete, skrywer van die boek Beveg depressie en leef voluit.

“Ek verkies om te sê ek is iemand wat saam met depressie leef,” verklaar sy. “Om ’n depressielyer te wees skep die indruk van ’n passiewe slagoffer. In werklikheid kan mens baie doen om depressie te bestuur – wanneer die regte medikasie en terapie jou die energie gee om dit te doen.”

’n Wye benadering

Beter medikasie en psigoterapie bied ’n uitweg aan talle mense, maar dit is belangrik om daarop te let medikasie op sy eie is nie genoeg is nie. Volgens prof. Louw Roos van die departement psigiatrie aan die Universiteit van Pretoria volg psigiaters ’n holistiese benadering in die hantering van gemoed- en angsversteurings.

“Hierdie bio-psigososiale benadering beteken dat pasiënte biologies hanteer word deur middel van medikasie en ander maatreëls, maar ook op psigologiese en maatskaplike vlak met psigoterapie en ander tegnieke,” sê hy.

Daar is baie soorte psigoterapie en elkeen het sy voordele. Dr. Colinda Linde, kliniese sielkundige en kognitiewe-gedragsterapeut, sê daar is drie hoofgroepe: psigodinamiese, persoonsgesentreerde en kognitiewe-gedragsterapie (KGT).

“Psigodinamiese terapie fokus op die ‘hoekom’ en die terapeut sal luister, interpreteer en jou help om die verlede te verwerk in ’n poging om die hede te verstaan,” sê sy. “Dis ’n geleidelike proses en die terapeut fokus meer daarop om te luister en ’n neutrale ruimte te verskaf as om aktief betrokke te wees.

“Persoonsgesentreerde terapie is ’n meer warm, ondersteunende vorm van terapie waar ’n veilige ruimte verskaf word om emosioneel te ontlaai. Daar mag wel ’n mate van advies wees, maar hoofsaaklik word mense ondersteun en aangemoedig terwyl hulle deur die krisis gaan. Dit mag ook ’n lang proses wees totdat jy oor die krisis is en in staat is om op jou eie te oorleef.”

Kognitiewe-gedragsterapie word al hoe gewilder. Volgens Colinda behels dit ook die skep van ’n “veilige ruimte”, maar die fokus val op die toekoms. Minette de Villiers, kliniese sielkundige, sê dit is ’n korttermyn-, praktiese en doelgerigte vorm van psigoterapie waarin die tegnieke op navorsing gebaseer is.  “Die oorkoepelende doelwit is om die gedagte- en gedragspatrone wat probleme veroorsaak te verander en sodoende ook gevoelens positief te beïnvloed.”

Word jou eie terapeut

Colinda sê tipiese behandeling kan in agt tot 12 sessies ingepas word en dit sal resultate oplewer. “Dit is ’n kombinasie van psigo-opvoeding, waar jy pertinent bemagtig word met inligting oor waarmee jy te make het, byvoorbeeld paniek of depressie, en ook praktiese tegnieke geleer word om bewus te word van problematiese denke, gedrag en emosies en hoe om dit aan te pas en te bestuur.

“Die tipe terapie en tegnieke is goed nagevors en is die protokol in die behandeling van angsversteurings soos paniekversteuring, sosiale fobie, obsessief-kompulsiewe versteuring en veralgemene-angsversteuring, asook gemoedsversteurings soos depressie en bipolêre versteurings.”

Dit behels dat die kliënt en terapeut as ’n span saamwerk om probleme en potensiële oplossings te identifiseer en stappe doen om dit te hanteer, sê sy. “Struikelblokke in die groeiproses soos beperkende en wanfunksionele oortuigings of gewoontes word hanteer en die kliënt word toegerus met die nodige vaardighede.”

Volgens Colinda stel hierdie vaardighede mens in staat om as’t ware jou eie terapeut te word. Dit werk die beste as dit deur ’n kliniese sielkundige toegepas word wat behoorlik daarin opgelei is en die nodige ervaring het. Sy waarsku al hoe meer sielkundiges beweer hulle is daarin opgelei omdat mediese fondse dit toenemend steun, maar dié opleiding bestaan dikwels bloot uit ’n paar naweekkursusse.

Fokus op die hier en nou

KGT word algemeen in die behandeling van depressie en angs gebruik, vertel Minette. “Dit kan egter met ’n wye reeks geestesgesondheid- en interpersoonlike probleme van waarde wees. Dit sluit ook dwelmgebruik, verhoudingsprobleme, posttraumatiese-stresversteuring en eetversteurings in.”

Anders as in baie ander vorme van psigoterapie waarin daar ’n fokus op die verlede is, is die hooffokus in dié terapie, volgens Minette, op die “hier en nou”. “KGT is gebaseer op die beginsel dat ’n individu se emosies, gedagtes, gedrag en fisieke sensasies verbind is. Irrasionele gedagtes lei tot probleemgedrag en ontsteltenis, terwyl realistiese denke die persoon in staat stel om uitdagings meer effektief en met minder negatiewe emosies te hanteer.

“Tydens terapie word probleme stapsgewys benader. Gedagte- en gedragspatrone word ondersoek, negatiewe siklusse geïdentifiseer en verander na patrone wat meer positiewe uitkomste tot gevolg het. Die persoon word geleer om negatiewe denkpatrone soos veralgemening, alles-of-niks-denke en emosionele redenering te identifiseer en te vervang met meer funksionele denkwyses.”

Minette sê sessies word gewoonlik een keer ’n week gehou en duur ongeveer 50 minute. “Dit kan as ’n alternatief gebruik word in gevalle waar medikasie nie wenslik is nie of sáám met medikasie gebruik word waar medikasie alleen nie suksesvol is nie. Verder kan die beginsels waaraan die persoon tydens terapie blootgestel word, gebruik word lank nadat terapie beëindig is.”

Colinda sê die meeste mediese fondse betaal vir KGT en dit is ’n bewys dat dit doeltreffend is. “Dit werk die beste wanneer dit in kombinasie met medikasie gebruik word, maar vir mense wat nie die newe-effekte van medikasie kan hanteer nie, kan dit uitkoms bied. Verder word dit ook met lae ‘terugvalsyfers’ geassosieer, of dit nou saam met medikasie aangewend word of nie.

“Paniekversteuring kan volkome met behulp van kognitiewe-gedragsterapie genees word. Die simptome van veralgemeende-angsversteuring en obsessief-kompulsiewe versteuring kan in ’n groot mate verbeter word en dieselfde geld chroniese depressie en bipolêre steurnis.”

Kognitiewe gedragsterapie is ook baie effektief in die bestuur van woede, meen sy.

Kies die regte terapeut

Minette sê KGT vereis heelwat toewyding van ’n persoon om die beste resultate te verseker. “Daar word gewoonlik van die kliënt verwag om nuwe vaardighede tussen sessies te oefen en ‘huiswerk’ te doen wat tyd in beslag neem. Omdat daar ’n sterk fokus op die konfrontering van emosies is, kan daar veral aanvanklik periodes van verhoogde angstigheid of emosionaliteit wees.”

Volgens Colinda is daar geen pertinente nadele nie, maar dis belangrik om seker te maak van die terapeut se opleiding en ervaring. “Ek weet byvoorbeeld van gevalle waar kliënte wat paniekaanvalle op die snelweg gekry het, tydens die eerste sessie vir blootstellingsterapie geneem is om hulle te desensitiseer. Dis duidelik dat die terapeut bloot ’n boek gelees of ’n naweekkursus bygewoon het. Dit het daartoe gelei dat die kliënt meer getraumatiseerd was.”

Maar bied KGT ’n permanente oplossing? Minette sê dit leer die individu ’n stel praktiese vaardighede wat hy of sy kan gebruik wanneer dit nodig is. “Dit help dus nie net met die spesifieke probleem waarvoor die persoon aanvanklik hulp gesoek het nie, maar kan lewenslank van nut wees.”

Volgens Colinda is dit belangrik om mooi te dink oor wat jy uit die proses wil hê. “Mense moet besluit of hulle wil uitvind hoekom hulle probleme ervaar, of hulle bloot vir ’n rukkie ‘gehoor wil word’ en of hulle eerder aktief aan die situasie wil werk. Indien nie een van hierdie van toepassing is nie en iemand bloot droomanalise wil doen of wil werk aan betekenisvolheid van hul bestaan, kan Jungiaanse terapie of eksistensiële of logoterapie die antwoord wees.”

Hoe dink jy …

Watter invloed het mense se denkpatrone op depressie en angs?

Alta sê: Dit het ’n groot invloed, maar nie ’n bepalende een nie. Ons moet onthou dat depressie ’n siekte is en nie net in ons kop nie. Dit kan dus nie genees word deur bloot positiewe gedagtes te (probeer) dink nie. Depressie floreer op negatiewe denke. Depressie verander ook jou realiteit. Jy begin dus jou negatiewe gedagtes glo en sien dit vir die werklikheid aan. Ek ervaar dat konstante negatiewe denke jou baie gou in ’n put kan laat beland. Maar meer as blote deursettingsvermoë is nodig om jou gedagtes te beheer. Daarmee kan medikasie en terapie help.

Colinda sê: Irrasionele gedagtes is gebaseer op wanfunksionele patrone wat as kind aangeleer word. Dit raak met die tyd gewoontes en kernoortuigings wat soos reëls funksioneer. ’n Voorbeeld is alles-of-niks-denke, wat dikwels die grondslag vorm van depressie, perfeksionisme en veralgemeende angs. Met depressie koester mense ook dikwels gedagtes soos: “Daar is geen hoop vir my of die wêreld nie en niks sal verander nie.” In veralgemeende angsversteuring is daar ’n “wat as?”-patroon van denke wat dadelik die slegste uitkoms voorspel, sonder om enigsins na ander bewyse te kyk. Met perfeksionisme is daar dikwels ’n oortuiging van “mislukking is nie ’n opsie nie” en voorwaarde-gebaseerde denke soos: “As ek dit nie perfek kan doen nie, is ek niks werd nie.”

Unieke kuns vir unieke mense

deur Johan Jack Smith en foto deur Andre Badenhorst

Hierdie eiesoortige galery wil ’n platform skep om ontluikende kunstenaars en nuwe kopers aan mekaar bekend te stel …

In die hartjie van Johannesburg se middestad, in Doornfontein, in die skaduwee van Ellispark se paviljoen en die Ponte-gebou, staan ’n galery wat die kunswêreld (en kunstenaars) anders benader en, eintlik, wel, op sy kop keer. Kyk ’n mens na Ellis-huis, sou jy nie kon raai  die vyfde vloer van dié gebou huisves asemrowende kuns en talentvolle kunstenaars nie.

TG het met Tyron Selmon, mede-eienaar van die Art Eye-galery, gesels.

Wanneer ’n mens instap, kry jy ’n gevoel van informaliteit en toeganklikheid.

Ek het eendag in ’n galery ingestap in die Kaap en hierdie jong meisietjie met ’n dikraambril het my so op en af gekyk en my so ongemaklik laat voel; of sy sommer namens my besluit het of ek die kuns kan bekostig of nie. Toe weet ek, dis tyd om mense se idee van galerybesoeke te verander.

 Hier is heelwat kuns deur jong, opkomende kunstenaars te sien.

Ek het in Kaapstad gewerk vir Switserse bankiers, vir wie ek binneversiering gedoen het. Hulle het my gevra om kontemporêre Afrikakuns aan te koop. Ek het agtergekom kuns is ontoeganklik deur galerye en meer toeganklik deur afslaers. Veral die intelligente kunstenaars, soos Trevor Coleman, wat dalk nie in daardie stadium in die mode was nie, maar baie verteenwoordigend is van die Suid-Afrikaanse landskap. Daar het ek ook gesien dat werke van kunstenaars wat reeds dood is, soos Irma Stern en Pierneef, astronomiese bedrae haal.

Nadat ek Johannesburg toe verhuis het, het ek besef ek wil nie dooie kunstenaars se werk verkoop nie. Ek wil deel wees van iemand se storie. Ek het begin om die stories te soek; om die kuns te vind wat jy nie sien in galerye nie. Plekke soos Soweto en die ander townships. Toe het ek besef ek wil deel wees van die nuwe generasie, die nuwe kultuur – die stories wat op straat vertel word.

Hoe lyk die gemiddelde kunskoper wat Art Eye besoek?

Daar is mense van verskillende vlakke van die samelewing wat kuns koop. Van die 82-jarige, afgetrede boer in Hermanus en die 23-jarige Afrikaan in Midrand tot die ernstige versamelaars. Hier was eendag ’n versamelaar wat miljoene vir ’n Pierneef betaal het. Met sy vertrek sien hy ’n kunswerk van Christa Myburgh by die uitgang en besluit om dit te koop. Hy was so beïndruk met sy aankope, wat teen daardie tyd ongeveer R20 000 was, dat hy van die Pierneef vergeet het! Ek het toe besef: Baie versamelaars koop kuns omdat dit skaars is en vir die waarde daarvan, maar hulle stel ook belang in die nuwe talent, die new kid on the block.

Hier is heelwat abstrakte kuns; nie noodwendig werke wat algemeen te sien is in tradisionele galerye nie. Is dit ’n berekende waagskoot?

Ek en Sanele Manqele, my besigheidsvennoot, het by ons vorige perseel, by die Design Quarter in Fourways, gesien mense het die behoefte om “intelligente” kuns te ontdek; kuns wat moeilik is om te verstaan. Hulle wou vrae vra, maar het nie ’n “veilige plek” gehad nie. Ons het daardie plek geword; ’n plek waar mense kan sê: “Wat de hel gaan dáár aan?”

Dan sal ons aan hulle verduidelik, en só het ons agtergekom die mense kom terug en dan koop hulle die kunswerk. Dit was ’n risiko, maar ons is ernstig daaroor om “eerlike” kuns te bevorder. ’n Kunstenaar wat nooit ’n kunswerk verkoop nie, maar steeds aanhou skilder omdat hy voel hy móét, dis dáái kunstenaars wat ons soek.

Een van TG se illustreerders, Louis van den Heever, het ’n internskap gedoen by Art Eye se Project Room Development-projek, waar julle kunstenaars inneem, van kunsvoorraad, kos en verblyf voorsien en waar hulle vir ’n paar maande kan werk. Hoe finansier julle dié projek?

Ons kry geld by Mercedes-Benz vir die internskappe. Ons wil ontluikende talent ontwikkel sodat hulle ons eendag kan verlaat en elders suksesvol wees, maar steeds ’n band met ons het. Ek dink, byvoorbeeld, aan William Kentridge en die Goodman-galery [in Kaapstad], wat hom steeds verteenwoordig. Hy steun ook ontluikende kunstenaars. Dit gaan oor verhoudings; ’n wisselwerking tussen ons en die kunstenaars wat ons graag volhoubaar wil maak. Ons verwag tog lojaliteit van ons kunstenaars.

Die kunswêreld het ’n interessante dinamiek. Kunstenaars soos Louis sou dit in elk geval “gemaak het”. Het ons hom gehelp? Ja, ek glo ons het. Met ander kunstenaars het dit nie gewerk nie. Hulle het ander verwagtinge gehad. Dit bly eindelik steeds ’n besigheid. As hulle hier is, moet hulle bereid wees om te ontwikkel en te werk. Daar is reëls. Dis dalk die probleem met die millennials – hulle verwag dadelik sukses. Maar die kunswêreld werk nie só nie. Daai kunstenaars is egter in die minderheid.

Dit gaan ook oor die bande wat die kunstenaars sluit met ander kunstenaars. En met versamelaars. Dit gaan oor blootstelling.

Wat hou die toekoms vir julle in?

Ek kan sien dat die galery in die nabye toekoms gaan “afstig” in boetiekgalerye wêreldwyd wat steeds gevoed word deur die internskappe by Art Eye. Ons sal steeds ons voetspoor in die middestad wil behou. Omdat die galery en die internskappe gefinansier word, kan ek kuns verkoop teen baie redelike pryse. Ek kan verkoop aan ander galerye en teen kosprys – galerye in Cannes, Londen en New York. Dit beteken ons maak nie baie geld nie, maar dit laat my toe om die kunstenaars se werk in die mark te kry teen ’n billike prys.

Dan beplan ons ook om volgende jaar ’n Young Buyers Club te begin. Dit sal jongmense wees wat ernstig is oor kuns; nie net mense wat galerye toe kom vir ’n gratis glas wyn nie. In plaas van honderd mense by ’n uitstalling soek ons net tien. Sodat ons met hulle kan gesels; verhoudings bou. Mense wat belangstel in kuns. Hier kan hulle gesprekke voer met die kunstenaars.

Ek is opgewonde oor die toekoms. Alles wat ons wou doen, het ons reeds gedoen en nog meer. Ons het die jonger mark bereik, ons het die ouer demografie bereik; selfs versamelaars wat ouer kuns vervang met nuwer, kontemporêre kuns. Ons het die mense gekry om deel te neem. Ek kan nie wag om te sien wat volgende gebeur nie.