Las Hurdes: Land Without Bread

Spaanse produksie

In 1917, die jaar wat gereken word as die begin van die Surrealisme, het Luis Buñuel, later bekend as Spaanse rolprentmaker, ʼn vriendskap aangeknoop met Salvador Dalí en Federico García Lorca, toe medestudente aan die universiteit van Madrid. Dié drie het die stukrag geword agter die Spaanse surrealistiese avant-garde … en meteen ook die avant-garde van die Spaanse surrealisme. (Die verhouding tussen dié drie kunstenaars was die onderwerp van regisseur Paul Morrison se Little Ashes van 2008.) Un chien andalou (ʼn Andalusiese hond), Buñuel se debuut van 1929, is sy bekendste prent (wat hy saam met Dalí gemaak het) – die surrealistiese fliek uit die stilprent-era met die beroemde skeermeslem-en-die-oogbol-toneel…. Dit is ʼn prent sonder ʼn konvensionele storielyn, maar een waarin, soos die Mexikaanse digter Octavio Paz dit beskryf het, die rolprentbeeld en die poëtiese beeld verenig om ʼn nuwe werklikheid te vorm – een wat verregaande en ondermynend is. In 1930 het Buñuel, L’age d’or (Die goue eeu) gemaak, ʼn satiriese verkenning van die middelklasbestaan, seksuele sedes en die waardestelsel van die Rooms-Katolieke Kerk. Danksy Open Culture (www.openculture.com) wat in dié dae van isolasie ʼn hele rits prente gratis beskikbaar maak, het ek nou vir die eerste keer toegang gekry tot die derde prent in Buñuel se surrealistiese trilogie (saam et Un chien andalou en L’age d’or), die “pseudo-dokumentêr” van 1933, Las Hurdes: Tierra sin pan (Las Hurdes: Land Without Bread). Die kommentaar is uit Spaans oorvertaal en ek is vas oortuig dat die Amerikaanse timbre die vlak van surrealiteit verhoog. Las Hurdes is die bergagtige streek suidwes van Salamanca in Spanje en die titel van die prent verwys na die armoede en haglike omstandighede waarin sowat 20 000 mense (versprei in 52 nedersettings) woon – so afgeleë dat brood volgens Buñuel teen 1929 onbekend was. Negentig of wat jaar later is Buñuel se prent steeds onthutsend. Só onthutsend was dit in die 1930’s dat die verspreiding daarvan verbied is. Juis omdat dit “goeie naam van die Spaanse volk sou aftakel”. Maar anders as dié nasionalistiese strewe van indertyd is dit nou die afstandelikheid en brutaliteit van die kommentaar wat opval. Een ding is dit om die prent te beskryf as “etnografiese surrealisme”, maar ʼn ander ding is die hovaardige aanslag. Terwyl jy die grinterige swart-wit beelde volg en probeer stoei vir asem onder die Brahms no. 4 wat dreig om jou te oorspoel (dit is glo ʼn latere toevoeging – Buñuel het nie aandeel daaraan nie), probeer ʼn mens sin maak van dié ekspedisie – te midde van ʼn vlaag hedendaagse politieke korrektheid wat eweneens dreig om jou te oorspoel. Dié etnografiese ekspedisie begin in Alberca waar ʼn “strange and barbaric ceremony” op ʼn Sondag op die markplein bygewoon word. “Barbaric”, soos “miserable”, is woorde wat dikwels in die teks opduik. Soos die “miserable little stream” wat die dorpenaars van water voorsien. In nog ʼn dorpie word Buñuel en sy span begroet deur ʼn “choir of idiots” (wat onder meer toegeskryf word aan ondertrouery) en ʼn dogtertjie wat siek op straat aangetref word. Haar gebit en oop mond word vir die kamera gewys en as die filmspan twee dae later weer dié dorpie aandoen, is sy dood. Net dit. Toe die prent in 1937 in Brittanje vertoon is, het Graham Greene dit beskryf as “an honest and hideous picture”. Maar heeltemal so eerlik was Buñuel ook nou nie. Die toneel waarin Buñuel wil illustreer dat die terrein so onbegaanbaar is dat selfs boerbokke die pad byster raak en by kranse af na hul dood val, is gedokter. Soos die donkie wat deur bye toegetakel word. Die donkie, so het Hurdanos later aangevoer, is met heuning gesmeer. Nietemin bly Buñuel se Las Hurdes by ʼn mens spook. Dit trek in én stoot af. Dit is behaaglik én ontstellend. En bowenal stook dit die immer dralende vraag: Hoe dokumentêr ís dokumentêr dan regtig? Johan Myburg

  

Bombshell

Annapurna Pictures

Drie vroue op die oorlogspad, drie slagoffers van seksuele teistering by die werk (Fox News). Drie beeldskone blondines, méér as mooi gesiggies. Dié drie beroepsvroue word beliggaam deur drie uitblinkers, Charlize Theron as Megyn Kelly, Nicole Kidman as Gretchen Carlson en Margot Robbie as Kayla Pospisil (ʼn saamgestelde karakter). Hulle staan skouer aan skouer op die plakkaat, beloer mekaar onderlangs as moontlike mededingers/bondgenote in die hysbak. Theron en Robbie is vanjaar vir Oscars benoem, en by die Screen Actor’s Guild Awards is die hele rolverdeling uitgesonder. Die ware geval van die magtige TV-magnaat Roger Ailes se val is verlede jaar in sappiger detail in die minireeks The Loudest Voice (met Russell Crowe in ʼn vetpak as Ailes) verbeeld. In die fliekweergawe is die fokus vol op die vroue, met Ailes (John Lithgow) as onkiese randfiguur. Minder kantoorkafoefel, meer gang- en raadsaalpolitiek. Ander manlike akteurs verskyn kortliks in ondergeskikte rolle, soos Malcolm McDowall as Rupert Murdoch, eienaar van  Fox Network, en sy twee seuns. Die vroue is die vertellers van hul eie stories, en kyk by tye direk in die kamera, soos tydens ʼn nuusuitsending, om hul diepste gevoelens te deel – ʼn biegstyl wat in sitkoms soos Modern Family en The Office gepopulariseer is. Dit is ʼn postmoderne foefie wat goed werk en heel gepas is in die konteks van onaantasbare ankervroue wat onverwags ʼn weerlose kant onthul. Daar is ook die ander vroue in Ailes se lewe wat in twee kampe geskaar is, die wat hom bemagtig en beskerm, soos sy eggenoot en persoonlike assistent, die ondergeskiktes wat bang is om hul werk te verloor, en die vroue wat deur hom betas en gemanipuleer word. Die vertrekpunt is Kelly se uitdagende onderhoud met president Trump en sy vernederende twiets daarna, waarin hy na haar “bloeiende oë” en maandstonde verwys. Fox News, ʼn ultra-regse broeiplek van fopnuus – skertsende menings eerder as feite – en ideologiese speelveld van opgeblase ego’s, verteenwoordig Amerika-in-die-kleine waar mans die septer swaai en vroue as sekssimbole meer been moet wys. Die #MeToo-beweging se boodskap van bevryding weerklink deurgaans helder, onweerlegbaar. Die dramatiese verloop is wel effens voorspelbaar. Die vernaamste rede om die fliek te sien is die deurleefde spel van Theron en Robbie. Sowat 15 jaar ná haar Oscar-bekroonde reeksmoordenaar in Monster, slaan Charlize Theron weer die spyker op die kop. Sy smee elegansie, uitspraak en beteuelde emosie oortuigend saam vir ʼn hipnotiese transformasie. So vergestalt sy ʼn sterk heldin wat moeilike morele keuses maak en simpatie sowel as bewondering afdwing. Plofbaar! Schalk Schoombie

 

Moffie                                                    

Portobello Productions / Penzance Films

Moffie, Oliver Hermanus se vierde vollengte fliek, is onwrikbaar in sy doel om nuwe perspektiewe rondom lank onderdrukte feite en misleidende persepsies wat verband hou met ons uitgerekte, berugte Grensoorlog van die 1970s en 1980s radikaal los te wikkel. Sy bydrae is belangrik wat dié en bykomende invalshoeke betref, Uiteindelik strek dit ook veel wyer as om slegs as ʼn spreekbuis rondom die lot van jong gay of biseksuele mans in die destydse SA Weermag te dien. Die Nasionale Party se politiek-ideologiese kortsigtigheid om by grensoorloë betrokke te raak wat, benewens lewensverlies, ons ook die gramskap van die internasionale gemeenskap op die hals gehaal het, se ware beweegredes was bloot om die status quo (apartheid) wat sedert 1948 bestaan het te behou. Die titel is totaal eerlik oor waarop die klem hier val. Hermanus het dit geensins uitgebuit nie, maar het die waagmoedige stap geneem om die essensiële kern van die gelyknamige boek van André Carl van der Merwe as basis te gebruik en dit verder in sy draaiboek en visuele konsep uit te bou. Moffie spring aanvanklik weg met ʼn rustige tempo wat dien as ʼn teelaarde vir die ontwikkeling van latere interpersoonlike konflikte, soos dié tussen die offisiere en hul manskappe waarvan sommiges skaars 16 jaar oud was. Die deurlopende, radikale en onmenslike vernedering van die gay voetstampers is realisties eerder as oordrewe uitgebeeld. Dalk minder realisties was die skote van soldate op die trein wat almal deur die bank al net té gou totaal beskonke was. Ook die goedgeklede swartman wat by ʼn stasie op ʼn bankie met ʼn “slegs blankes” kennisgewing sit en die rassistiese bohaai en vernedering wat daarop volg, voel asof dit berekend en kunsmatig-aangeplak aandoen. Wie weet, dalk was hý ʼn vlugteling uit Malawi. Die sentrale karakter is die gay, Engelssprekende Nicholas van der Swart (Kai Luke Brümmer) wat die volle aanslag teen sy seksuele oriëntasie van die Weermagowerhede en in besonder sersant Brand (Hilton Pelser) verduur. Laasgenoemde woord is bloot ʼn eufemisme vir hel op aarde. Nicholas ontwikkel ʼn méér as oppervlakkige gevoel vir sy mede-troepie Dylan Stassen (Ryan de Villiers), maar word beklem deur die onthutsende gevolge daarvan indien so ʼn koverte optrede ooit by die masochistiese opleidingsregime te berde kom. Die isolasie-sieksaal met kodenommer 22 is jou voorland. Daar word jou gees stelselmatig en onkeerbaar afgemaai. Hermanus is uiters knap in die kinematiese prosesse wat hy aanwend om in beelde vrees en angs te suggereer. Ons ervaar dit veral deur die oë van Nicholas. Skaamte en geheimenisse het sy lewe gekenmerk en agtervolg. Brümmer is deurgaans in staat om diep wonde oortuigend in sy spel te suggereer. Die spektrum van Jamie Ramsay se kamerawerk sluit alles tussen estetiese fynsinnigheid tot rou wreedheid in. Braam du Toit se oorspronklike komposisies versterk subteks deurlopend, terwyl Sugar Man van Rodriguez dit midde-in die vroeë 1980s plaas. Ná aanskoue van Moffie word jy, te midde van diep introspeksie wat die fliektemas uitdra, veral gekonfronteer met toksiese manlikheid. Dié tydperk het wyd bygedra tot die ontstaan daarvan. Dit woed onverpoosd voort. Paul Boekkooi

 

Porgy and Bess                                         

Met Opera in HD

In 1925 skryf DuBose Heyward die roman Porgy oor die lewens van die Afro-Amerikaners in sy geboortestreek, Charleston in South Carolina. Dit is ook waar die vinnige ritmiese dans met sy “twist” in die 1920s ontstaan het. Die komponis George Gershwin was geesdriftig oor die boek en het  ʼn somer met die Heywards by Charleston deurgebring. Sy doel daarmee was om die lewe, die gewoontes en die musiek van die swart bevolking van naby te ervaar. Hy spring toe vlytig aan’t werk om die eerste outentieke Amerikaanse volksopera waarin geen enkele blanke karakter in sig sou wees nie, te voltooi. Ook hulle eiesoortige musiekgenres is só deur Gershwin verwerk dat dit perfek ingepas het by die Afro-Amerikaanse kultuur. Die libretto, geskryf deur Heyward en Gershwin se broer, Ira, het die taaleie kenmerke van swart Amerikaners op ʼn uiters outentieke vlak gerespekteer – al het die intriges daarin soms na dié van ʼn Griekse tragedie geneig. Hierdie eerste opvoering van die opera na ʼn afwesigheid van bykans 30 jaar in New York se Metropolitan Opera, is glorieryk. Dit bewys dat die kommentaar op die opera deur ʼn gesiene Weense resensent tydens die 1952 toer van Porgy and Bess deur Europa steeds geld: “Dié opera is die beste ambassadeur vir Amerika”.  In hierdie opvoering leef dié tradisie voort – een wat beelde oproep van ʼn primitiewe eenvoud wat in ewewig gehou word deur ʼn basiese kompleksiteit waarbinne ʼn intrigante samelewing kan funksioneer. Op dié verhoog sing en beweeg ʼn hele paar legendes: Eric Owens en Angel Blue in die naamrolle, Denyce Graves as Maria, Latonia Moore as Serena en Alfred Walker as Crown. In hul vertolkings word, vokaal en dramaties, iets onweerlegbaar bevestig: Geen nie-Amerikaner sal met soveel natuurlike aanvoeling die diepste emosies wat van hulle verwag word, kan peil nie. Binne James Robinson se soliede regiekonsep kom al dié karakters in hul volheid tot lewe. ʼn Mens word geensins bewus van ʼn oorkoepelende regiemetodiek waarbinne alles funksioneer nie. Elke sanger-akteur word ʼn spesifieke karakter en groei tot sy/haar volle potensiaal uit binne die ontwikkeling van die verhaal. Dit is uiteindelik vanselfsprekend dat ʼn P&B produksie staan of val by hoe sterk dit musikaal geanker is. Hoewel Peter Gelb, uitvoerende hoof van die Met Opera, vooraf aangekondig het dat Owens ʼn ligte verkoue onder lede het, is sy vertolking van Porgy deurgaans aandoenlik. Verder het by almal se solo’s die idiomatiese rykdom van Gershwin deurgeslaan – óók by ons eie Golda Schultz wat as Clara die opera open met ʼn Summertime wat aan die siel pluk. Die verskeie koorensembles se aandeel binne die geheel is eweneens nie te versmaai nie. David Robertson, die Amerikaanse dirigent wat veral in Europa hoog aangeslaan word vir sy progressiewe verligtheid, laat hier hoor hoe verruklik die Met Orkes Gershwin se orkestrasies hanteer. P&B, ʼn driebedryf-opera, word slegs met ʼn enkele pouse aangebied. Dit versteur wat my betref ʼn logiese dramatiese verloop so ietwat. PB

 

Miss Americana

Netflix

As popsterre nie die slagoffers van hul eie roem is nie, pootjie van pynpille, drank en obsessiewe aanhangers tot tanende kreatiwiteit hulle. Deesdae is dokkies die regstelaksie van die musiekbedryf; ʼn soort visuele mediaverklaring wat dikwels sommer deur die sanger sélf vervaardig word om die bordjies effe te verhang. Dink maar aan Lady Gaga se melodramatiese Gaga: Five Foot Two. Miss Americana is die regisseur Lana Wilson se saamstap-dokkie oor die sangeres-liedjieskrywer Taylor Swift wat deur haar tienerdagboeke blaai en vertel dat sy altyd gestreef het om ʼn “good girl” te wees. Dit het in Januarie tydens die Sundance-fliekfees gedebuteer en sedertdien die kykrekords laat stap. Die fliek begin rondom die einde van Swift se Reputation-konserttoer, haar afwagting op ʼn paar Grammy-benoemings vir dié album en eindig dan rondom uitreiking van verlede jaar se Lover. Swift koester haar kat, klink ʼn glasie wyn met vriende, skaaf aan nuwe deuntjies in die opname-ateljee saam met haar produksieleier Max Martin en dagvaar ʼn platejoggie vir seksuele teistering. Wilson handhaaf egter nie ʼn kritieke afstand nie. Wanneer Swift byvoorbeeld oor haar eetversteuring gesels, is dit net terloops. G’n opvolgvrae nie. Vandaar dat die dokkie al as ʼn “geartikuleerde persverklaring” afgemaak is. Die boeiendste dele is wanneer Swift in die ateljee werskaf. Die genialiteit van haar deurbraak-album, 1989, knetter letterlik in hierdie tonele. Dit is asof ʼn mens sien hoe haar sinapse begin kotteljons. Sy hoor die musiek, probeer dit op haar foon vasvang en ryg dan soomloos die lirieke uit. In een toneel beskryf sy die hele musiekvideo – wat eers baie later verfilm word – in soveel detail dat ʼn mens nie anders kan as om haar as visioenêr te beskryf nie. Die konsertmateriaal is boonop roerend, rou en eerlik, so ook wanneer sy die liedjie Only The Young komponeer, wat in die eindtitels gehoor kan word. In Miss Americana bereik Swift ook haar politieke wasdom en daar is ʼn onverkwiklike kopstampery tussen haar en haar pa – veral in die lig van die teenkanting wat die country-groep The Dixie Chicks beleef het nadat hulle hul politieke sienings op die konsertverhoog begin deel het. Soms is Swift ʼn onseker, onskuldige dogtertjie wat as ʼn aandagvraat voorkom, maar ontaard dan in ʼn vuurvreter wat magtige politici onder die agterent wil skop. Wilson en haar span bly versigtig op die agtergrond en krap nie veel dieper as die oppervlak nie. Ondanks die rosige lens waardeur ʼn mens vir Swift beleef, is dit ʼn boeiende tydsdokument met verstommende tonele wat haar geniale kunstenaarskap belig. Kobus Burger

 

22 July

Netflix

ʼn Enkele individu kan pandemonium saai en ʼn nasie in rou dompel – genoeg rede vir hedendaagse veiligheidspolisie om paraat te bly vir die sg. “lone wolf” verskynsel. Op 22 Julie 2011 het die nieu-Nazi Anders Behring Breivik (Anders Danielsen Lie) ongekende chaos in die relatief vreedsame Noorweë  losgelaat: eers met ʼn bomontploffimg by regeringskantore in die middestad van Oslo, kort daarna op die eiland Utoya in Tyrifjorden, waar hy dosyne tieners op ʼn somerskamp koelbloedig afgemaai het. Die dodetal ws 77. Breivik het hom voorgedoen as ʼn polisieman wat die eiland kom beveilig – ʼn ware wolf in skaapsklere. Die Amerikaanse regisseur Paul Greengrass (United 93, The Bourne Ultimatum, Captain Phillips) het sy draaiboek gegrond op Asne Seierstad se boek One of Us: The Story of a Massacre in Norway – And Its Aftermath, en dramatiseer die tragiese gebeure met dokumentêre presisie vanuit verskeie perspektiewe: regeringsamptenare en polisiebeamptes, die slagoffers wat vlug en wegkruip in woude en oor afgronde hang langs die eiland se kus, die bekommerde ouers, asook die sluiper wat elke fase van sy laakbare plan berekend uitvoer. Die eerste helfte van die fliek fokus op die twee aanvalle, die tweede op die afloop, die oorlewendes se trauma en die opspraakwekkende hofsaak wat Breivik vir sy eie verregse retoriek wou kaap. Die eietydse geskiedenis is emblematies van Europese sosiopolitieke tendense soos vreemdelingehaat en nasionalisme wat oorhel na fascisme. Die protagonis is die tiener Viljar Hanssen (Jonas Strand Gravli) wat verskeie skietwonde oorleef het en na ʼn lang, pynlike rehabiltiasie sy aanvaller in die hof as getuie gekonfronteer het. Greengrass se noukeurig gedramatiseerde rekonstruksie van die bloedbad draai nie doekies om nie. Dit dwing die kyker om hartkloppend te kyk in die duister hart van ‘n fanatikus en om die weerlose angs van sy gedoemde slagoffers te ervaar. Anders Danielsen Lie is gepas ʼn booswig – uitdagend, onboetvaardig, aanmatigend. As aangeklaagde beskou hy die staat as die skuldige wat onder kruisverhoor geneem moet word omdat Moslem-immigrante in die land toegelaat is. In Noorweë was die produksie omstrede – sommige waarnemers was oortuig dit kom te gou ná die treurspel, en verstaanbaar genees ʼn gemeenskap se wonde kwalik in ses of sewe jaar. Dis vreemd dat ʼn gevierde rolprentmaker soos Greengrass nie hiermee ook in aanmerking gekom het vir Golden Globes en Oscars nie. 22 July is ʼn donker fliek wat boei en verbyster, dit is spannend en vaartbelyn, geloofwaardig in elke afdeling, oorrompelend en skokkend in sleuteltonele. Wegkyk durf jy nie. En ten slotte moet jy wonder: Waar gaan die volgende “lone wolf” opduik? SS

 

The Two Popes

Netflix

ʼn Onnutsige dramareeks soos The Young Pope, met Jude Law as ʼn sexy Pous wat die Vatikaan  met sy onvoorspelbare gedrag omkeer  (ʼn opvolgreeks, The New Pope, is op pad), laat jou byvoorbaat wonder hoe krities en/of respekvol die biografliek The Two Popes gaan wees. Was die doel om die sondes van die Rooms-Katolieke Kerk oop te vlek, in die joernalistieke trant van Spotlight? Om die feilbaarheid van die Pous aan die groot klok te hang? Die antwoord is ja en ja, maar dis ook soveel meer. Die fliek fokus op ʼn historiese ontmoeting tussen twee kerklikes, Pous Benedict XVI (Anthony Hopkins) en kardinaal Jorge Mario Bergoglio (Jonathan Pryce), later Benedict se opvolger as Pous Francis. Hulle verskil hemelsbreed in kulturele agtergrond, temperament, ambisie en teologie. Benedict heers soos ʼn wafferse sekulêre monarg, in praalryke paleise, omring deur kuns en knegte – maar hy is wesenlik eng konserwatief. Bergoglio is ʼn pragmatiese introvert wat eenvoud nastreef en sku vir die kalklig is – hy kan hom allermins in die rol van pous indink. Albei koester selfverwyt, enersyds oor ʼn toegesmeerde skandaal, andersyds oor meelopery met ʼn militêre diktatuur. Die kontras en konflik tussen dié twee opponente belig die huidige stand van die Katolieke Kerk en die kompleksiteite van geloof versus godsdiens. Anthony McCarten se geskakeerde draaiboek, gebaseer op sy verhoogstuk van 2017, is ryk aan insigte oor ʼn verborge wêreld van intriges, rituele en politiekery, sonder om die menslikheid, humor en patos van die beleë karakters in te boet. Fernando Meirelles se beweeglike regie neem die kyker agter die sierskerms van kerklike mag, maar ook na die vuil stegies waar die evangelie opofferend bedien word. Terugflitse werp lig op Bergoglio se verlore liefde en twyfelagtige keuses. Pryce en Hopkins, twee veterane van verhoog en film, balanseer mekaar perfek (albei is vir Oscars benoem); formidabel in bedeesde konfrontasies, eksentriek en weerloos agter geslote deure – deurtastende karakterwerk wat elke toneel verhef tot iets onvergeetliks. Pryce se Spaans is vlot, terwyl Hopkins weer sy talent vir klavierspel vertoon. The Two Popes is besielend, onverwags vermaaklik en opwindend, ʼn seldsame kunswerk wat ʼn helder spieël vir die gemeenskap ophou. Dit volg in die diep spore van The Shoes of the Fisherman (1968) met swaargewigte Anthony Quinn (as Pous Kiril I) en Laurence Olivier (as die Russiese premier Kamenev). Sterk aanbeveel. SS

 

Nefta Football Club

Les Valseurs / Frankryk

Met die aanloop tot 2020 se Oscar-prysaand is dit aptytwekkend om soveel van die benoemde prente heeltemal gratis op die internet raak te loop, en te kan kyk. ʼn Mens hoef nie meer te hoop dat Cinema Nouveau die flieks iewers in die verre toekoms gaan vertoon nie. Een van die juwele is die Franse kortfliek Nefta Football Club, (2018) ʼn veelbekroonde17 minute lange stukkie plofstof. Ja, daardie uitknikker-slottoneel is iets wat jy jou nie in jou wildste drome sou kon verbeel het nie! Die prent met Engelse onderskrifte handel oor twee seuntjies, Abdallah en Mohammed, wat saam met hulle maatjies in ʼn Tunisiese dorpie sokker speel. Tydens ʼn uitstappie neffens die Algeriese grens en midde ʼn vurige stryd oor wie die beste sokkerspeler is, ontdek hulle ʼn donkie met oorfone. Op die donkie se rug ontdek hulle egter iets wat albei se lewens handomkeer gaan verander. Meer kan ʼn mens nie verklap nie, anders ontneem dit die voornemende kyker van die fliek se magiese draaie! Die draaiboek lewer sosiale kommentaar, terwyl dit soveel holruggeryde clichés vertrap. Dit word wel as ʼn komedie beskryf, maar is ʼn gestroopte drama wat met ʼn rou, outentieke en kostelike eerlikheid ontplooi. Met die heel laaste panoramiese wyeskerm-toneel voel ʼn mens die storie het net té gou sy einde bereik. Fliekfoendi’s reken dis nie eens nodig om na die ander benoemdes te gaan kyk nie, want hierdie een verdien die Oscar. Nefta Football Club is al met meer as 65 pryse bekroon en is al tydens sowat 100 fliekfeeste vertoon. Die regisseur Yves Piat het eers animasieflieks gemaak, maar is deesdae ook ʼn skrywer en hierdie is sy derde kortfliek. Dit is vroeër vanjaar vir ʼn Oscar benoem in die kategorie Best Live Action Short Film. Knyp maar daardie kwartier af en kyk hierdie gehoorgunsteling sonder verdere verwyl. KB

 

Poppie Nongena

Filmfinity / KykNET  

Poppie Nongena is ʼn volksheldin wat opgestaan het teen véél meer omvattende wanpraktyke as slegs brute ongeregtigheid. Haar lewe is verewig en geëer deur een van ons land se grootste vroulike skrywers, Elsa Joubert (97). Sy het die dodelike rigting van dít waarmee die destydse Nasionale Party – hul onmenslike apartheidsbeleid wat tereg deur die internasionale gemeenskap verfoei is – haarskerp en vreesloos in haar dokumentêre roman, Die swerfjare van Poppie Nongena, uitgebeeld. Altesaam 13 vertalings is wêreldwyd versprei en dit is ook vir die verhoog aangepas. In dié medium was dit uiters suksesvol in Suid-Afrika, New York, Chicago, Edinburg, Australië en Kanada. Die tyd het aangestap. Die rolprentmedium het Poppie nadergewink. ʼn TV-reeks is ons genadiglik gespaar. Poppie Nongena wat pas in teaters uitgereik is, gaan die Suid-Afrikaanse psige met hernude krag wakkerskud en hopelik opnuut tot verantwoording roep met Christiaan Olwagen (regisseur en mede draaiboekskrywer) en Saartjie Botha (draaiboekskrywer saam met Olwagen) se siening van gebeure. Dit is ontdaan van enige vorm van manipulerende mooidoenery of valse nostalgie waarin ʼn vorige geslag regisseurs/draaiboekskrywers soms verval het. Dit slaan op die krop van die maag. Wat hier gebeur, is die suiwerste vorm van brute (selfs brutale) eerlikheid wat ons in ʼn lang tyd in ʼn plaaslike rolprent aangetref het. In merendeels kort skote word die kernpunte van Poppie se lewe uitgelig. Die momentum pas perfek by die eb en vloed van die verhaal, met veral laasgenoemde wat in hewige massatonele of konfliksekwense tussen opponerende karakters afspeel. Reeds in die eksposisie leer die kyker vinnig die karakters ken – selfs méér so in hulle optrede as dit wat hulle sê. Die groot rolverdeling is oortuigend gekies. Die aandag is vanselfsprekend sterk op die hoofspelers. In talle korter tonele met byspelers word die  stemming en emosionele verbintenis tussen hulle deurentyd binne ʼn verfrissende konteks uitgebou. Die keuse van Clementine Mosimane in die titelrol was ʼn perfekte ingewing. Sy het ʼn vasberade, weldeurdagte siening om die Poppie wat ons van die boek en teaterproduksies onthou. Gedrewe rede staan sentraal. Dit is tegelyk ʼn ryke én rype karakteruitbeelding. Dié kwaliteit sypel deur tot by die volle spektrum van karakters, waarvan sommiges in massatonele slegs in enkele sekondes ʼn oortuigende merk laat. Binne die Swanepoel-gesin is dit slegs Anna-Mart van der Merwe se Antoinette wat ware empatie ken. Die stugheid van Ian (Dawid Minnaar), die patriarg, en hul dogter, Magriet (Rolanda Marais), tipeer presies die bevoorregte blankes van daardie tyd se houding teenoor anderskleuriges. Chris Gxalaba se uitbeelding van Stone kruip diep onder die vel, Nomsa Nene wat in die 1980s Poppie in talle verhoogproduksies was, se Nene gryp jou emosioneel, terwyl Thembalethu Ntuli as die jong seun Weekend aan ontroering nuwe betekenis gee. Visueel straal Poppie onder die skerpsinnige oog van Olwagen veral ʼn detailryke beeld rondom dié historiese drama uit, met kreatiewe kamerawerk en onlangse bykomende redigering wat veral die spanning verhoog het. PB

 

Les Misérables                                  

Srab Films / Lyly Films

Lui musiekspel-leunstoelkykers en -luisteraars ken teen dié tyd die titel Les Misérables. Die intellektueles, soms pseudo, weet ook van Victor Hugo, die Franse romansier wat een van sy mees universele werke in 1862 gepubliseer het. Dalk onthou hulle vaagweg wat die vonk in die kruitvat van daardie boek was: ʼn seuntjie steel ʼn brood. Daar heers armoede in die  voorstad van Parys met die naam Montfermeil waar Hugo ʼn groot deel van sy lewe geslyt het. Hou styf vas: ʼn Tydreis laai ons af  by die Montfermeil van 2018. Ladj Ly, ‘n Franse Afrikaan, oorspronklik van Mali, skiet sy eietydse Les Misérables. Daar is maar min mooi prentjies. Sy regstreekse aanleiding daartoe was die opstande van 2005 in Frankryk met wydverspreide brandpunte – ook weer in Montfermeil waar Ly destyds vertoef het. Hy verweef verskeie prominente verhaalelemente in sy draaiboek en wissel dit af met kortskote wat relevante bykomstighede rondom dit alles kragtig belig. Die deurlopende ankerstorie speel af tussen drie polisiemanne in burgerdrag: Daar is Stéphane (Damien Bonnard) wat sy eerste dag in die mag bevind as ʼn rou, naïewe plattelander. Die hoof van die troika is Chris (Alexis Manenti), ʼn alfa-man, boelie, dwarstrekker en aangevuur deur bravade. Laaste is Gwada (Djebril Zonga), die seun van ‘n swart immigrant uit Afrika. Hulle gaan op patrollie met ʼn ongemerkte blitsmotor en is op die hakke van elke vorm van misdadige gedrag. Die vinnige tempo het Ly en sy redigeerder vernuftig van Amerikaanse voorbeelde afgekyk en toegepas. Een ondersoek wat geloods word, is die diefstal van ʼn leeuwelpie wat deur ʼn reisende sirkus aangemeld word. Wat die kyker nog méér beklem is die maatskaplike nood en die wrywing tussen rassegroeperinge. Ook korrupsie en bendebedrywighede staan nie terug nie. Wanneer Chris ʼn jong seun in die oog skiet, probeer hy die daad toesmeer, maar ‘n ander jongeling met ʼn hommeltuig het dit reeds van ʼn afstand gefotografeer. Oorsaak en gevolg in gedragspatrone word ‘n spel binne dié misdadige omgewing. Daar is byvoorbeeld ʼn swart immigrant wat die plaaslike bevolking as hul burgemeester beskou, maar inderwaarheid agteraf niks meer as ʼn dwelmhandelaar is nie. Dié fliek het reeds talle internasionale toekennings ontvang. Dit is onder meer as beste rolprent aangewys by 2019 se Durbanse Internasionale Rolprentfees en het ook die toekenning vir beste draaiboek ingepalm. Ly het helaas as regissseur versuim om sy karakters met meervlakkige eienskappe af te rond. Hulle raak soms karikatuuragtig en verloor individualiteit wat kykers sterker sou boei. As Suid-Afrikaner kry jy die gevoel dat talle situasies parallelle met  plaaslike situasies toon: soos xenofobie en, onvermydelik, rassekwessies. Skouspel, spanning en aksie is vroeg teenwoordig, maar die mees openbarende kernpunte waaroor alles werklik behoort te handel, bly sporadies agterweë. PB

 

Wha t Did Jack Do?

Absurda / Netflix

In fabels en animasieprente kan diere praat. En natuurlik in die rolprentregisseur David Lynch se verbeelding! Op 20 Januarie vanjaar – die dag van Lynch se 74ste verjaardag – word ʼn 17 minute lange kortprent op Netflix uitgereik. Die prent is al in 2016 vervaardig, maar in TV-kringe gis dit dat Netflix se uitreiking van dié fliek moontlik die voorloper is van ʼn latere aankondiging dat Lynch ʼn nuwe TV-reeks vir die stroomdiens gaan skep. In What Did Jack Do? is Lynch ʼn polisiespeurder wat ʼn apie, Jack, op ʼn stasie raakloop en ondervra. Jack (wat kan praat) wag al ongemaklik lank vir sy koffie, maar die speurder wil weet wat hy van voëls weet. Volgens die speurder se bronne is Jack glo onlangs in die geselskap van hoenders gesien. Genugtig! Die grinterige prent is ʼn stukkie absurde teater wat met Lynch se eie Eraserhead-prent en selfs Franz Kafka se A Report to An Academy in gesprek tree. (Die aap in Kafka se kortverhaal heet Red Peter en die aap in Lynch se fliek het al ‘n rooi haas gesien!) Die teks is gelaai met dubbelsinnige beeldspraak en geykte metafore. “Why did the chicken cross the road?” En die “chicks” hoef nie noodwendig hoenders te wees nie… Daar is wel ʼn “elephant in the room” en die speurder probeer die spitsvondige apie uitvang. Dat die fliek later in ʼn liedjie eindig met apie Jack wat sing, is geensins ongewoon nie. Binne Lynch se oeuvre – en hier dink ʼn mens veral aan die kultusreeks Twin Peaks en die klassieke Blue Velvet – vorm sang dikwels ʼn integrale deel. Vir die Lynch-oningewyde sal hierdie meer as driekwartier lange gesprek dalk ʼn mors van tyd wees. Maar ʼn mens vermoed die regisseur het in sy eie onderbewussyn en drome gaan delwe. Sou hierdie fliek dalk ʼn tweegesprek tussen aspekte van homself wees? Daar is fliekkenners wat reken dat die stem van die apie ook deur Lynch verskaf is. Dus is hy regisseur en beide karakters; heel Jungiaans. What Did Jack Do? is lagwekkend en tog by tye ʼn serebrale spel met woorde – ‘n postpostmodernistiese blik op die tipiese Amerikaanse “homicide”.  Behalwe dat ʼnapie nou die septer swaai. En ʼn apie op ʼn stoeltjie is veel erger as een op ʼn stokkie. Kyk gerus en hou duime vas Lynch en Netflix skud blad vir iets nuuts. Tussen al die visuele resepmatigheid het ons oë iets dapperder, donkerder en meer absurd nodig.  KB

Las Hurdes:
Kyk gratis na Cirque du Soleil:
Kyk uit vir hierdie nuwe flieks:

Moffie

1917

Judy

Top 10: Leon van Nierop se beste flieks van 2019
  1. Pain and Glory (Pedro Almodóvar)
  2. Parasite (Joon Ho Bong)
  3. Joker (Todd Phillips)
  4. Midsommar (Ari Aster)
  5. Capernaum (Christine Labaki)
  6. Roma (Alfonso Cuarón)
  7. The Favourite (Yorgos Lanthimos)
  8. Eighth Grade (Bo Burnham)
  9. Green Book (Peter Farrelly)
  10. US (Jordan Peel)
Top 10: Paul Boekkooi se beste flieks van 2019
  1. Cold War
  2. Parasite
  3. Joker
  4. Pain and Glory
  5. Dialogues des Carmélites (Met Opera)
  6. My Extraordinary Summer With Tess
  7. Once Upon a Time… In Hollywood
  8. Les Misérables
  9. Die seemeeu
  10. Roma
Top 10: Kobus Burger se beste flieks van 2019
  1. Parasite
  2. Pain and Glory
  3. Hail Satan?
  4. The Farewell
  5. Can You Ever Forgive Me?
  6. Anima
  7. Luce
  8. The Great Hack
  9. Amazing Grace
  10. Clive Davis: The Soundtrack of Our Live
Top 10: Schalk Schoombie se beste flieks van 2019
  1. Roma
  2. Never Look Away
  3. Parasite
  4. Can You Ever Forgive Me?
  5. Free Solo
  6. Shoplifters
  7. The Wife
  8. Pain and Glory
  9. The Favourite
  10. Joker
Kyk uit vir hierdie nuwe flieks: