André Schwartz en Amanda Strydom

Twee meesters van die psige

deur Paul Boekkooi

Brel en Piaf was lanklaas in die spreiligte. Baie van die ánder “groot legendes” is deur dieselfde lot getref. Onder hulle is die eendagsvlieë wat met ʼn kitaar en backtracks die volk vermaak met huldeblyke (nabootsings) aan Neil Diamond, Jim Reeves, plus talle ander vertroud met die laagste gemene delers wat teaters volpak. Gun hulle dit.

Die Belgiese Jacques Brel en Franse Edith Piaf se kuns was egter in die reël diepgaande, allesomvattend en – veral vir sommige konserwatiewes – weersinwekkend eerlik. Die diepste van ellende, die mees verruklike en veral die stuwing van en soms wrede ontnugtering rondom die liefde, was vir albei kunstenaars onlosmaaklik deel van die lewe. Die wonderlike Franse uitdrukking “élan vital” wat losweg vertaal kan word as vurige ywer/geesdrif, is van toepassing by elke denkbare emosie.

Die samestellers worstel waarskynlik oor wat hulle moet behou en uitsluit. Albei was meesters van die menslike psige. Hulle het waarskynlik aanvanklik hul lewens volgens vooropgesette roetekaarte beplan, maar besef dat die werklikheid per abuis of soos hulle ouer word daadwerklik met hulle idealistiese lewensbeskouinge bots. Brel- en Piaf-liefhebbers kan hulle gelukkig ag dat Amanda Strydom, André Schwartz en Saartjie Botha, as regisseur en skrywer, weloorwoë keuses gemaak het wat die konsep en repertorium betref. Ook die meertaligheid – Frans, Engels, Afrikaans, Vlaams en Nederlands – herbevestig die feit dat so ʼn keuse ʼn sterk bindingsfaktor verteenwoordig. En dit alles staan of val by geldige musikale grondbeginsels. Hieraan is daar in ʼn groot mate voldoen.

Amand(l)a besit nog steeds voluit die genetiese aanvoeling en dinamika vir ander tale as slegs dié van haar moedertaal en Engels. Sy het oor die jare enorm gegroei in die wyse waarop sy verskeie persoonlikhede kan aanneem. Daar is nou ʼn uitdagendheid en selfversekering om musikaal, idiomaties en teksverkennend alles wat sy sing in ʼn ewewigtige, oortuigende mate te vervolmaak. Sy het ʼn affiniteit met albei dié Europese ikone wat dui op ʼn artistieke naelstring. Sy kan waarlik in karakters klim!

André Schwartz lewer van lied tot lied dapper pogings en slaag in die meeste. Hy besit nie die ideale stem om aan elk van die gekose karakters egtheid te verleen nie, maar verdien lof in die lig van die enorme uitdagings. Hy’s aan die diepkant ingegooi en swem vir die vale. Die vermoede is groot dat hy aan die einde van twee speelvakke moontlik ʼn ander sanger sal wees.

Dawid Boverhoff en Coenraad Rall bevind hulle albei in die voortse linies van pianiste wat sangers nie slegs begelei nie, maar ʼn eenheid met hulle skep. Hulle verwerkings is van die boonste rak, maar dit is veral heerlik om sulke hegte ensembles te ervaar wat aansteeklik werk vir die sangers en die gehoor.

Gaan ervaar B & P. Dit gaan waarskynlik lank neem voordat hul geeste ons wéér sal besoek en verryk.

  • In Montecasino-teater, Johannesburg,tot 22 Mei.
  • 24 Mei tot 11 Junie in Theatre on the Bay, Kaapstad.

Bryan Schimmel

Schimmel se outobiografie op klawers

deur Paul Boekkooi

Die helfte is ons nooit vertel nie. Dit is die gevoel wat die  leser van biografieë opval. Sommiges is te mooi om waar te wees, ander té eerlik. Dit laat jou met ʼn ongemaklike gevoel. Oorbodige detail kan die leser  louwarm of koud laat. In teenstelling is die outobiografie ʼn ander perd. Tensy die skrywer mislei of afwyk van die feite, grawe die eindproduk meestal dieper en is dikwels meer aangrypend en ontroerend.

Hierdie indrukke het my bygebly toe ek by die Johannesburgse première van die pianis en musiekregisseur Bryan Schimmel se outobiografiese verkenning  uitstap. Dit was nie ʼn aand van klawerbordvermaak à la Liberace of dié van ‘n Mrs Mills van toeka se dae nie. Schimmel het nog nooit klatergoud uitgestraal nie. Hy was altyd ʼn musiekleier wat musikale eiesoortige stempel op musiekspele afgedruk het. Met sy eenmanoptrede in sy selfgeskrewe More than a Handful, maak hy van die publiek sy vertrouelinge om alle aspekte van sy roem en deels ook van sy uiters geknelde lewe opnuut te beleef. Dit is presies wat van hierdie musiek- en teaterevaring iets buitengewoons maak: eerlikheid domineer éérder as ontvlugting.

Schimmel neem ons chronologies deur die hoogtes en dieptes van sy kinder-, tiener-, studente- en volwasse jare. Ons word met die soet, suur en bitter verlorenheid wat eensame plekke soos New York met hom meebring voluit in sy vertellings gekonfronteer. Dié stad kán soms letterlik ʼn helse plek wees. Onder die ligpunte van sy kinderjare was sy kennismaking met die legendariese Johannesburgse klavierpedagoog Pauline Nossel wat ʼn ʼn deurslaggewend positiewe invloed op Schimmel se loopbaan sou hê. Sy was met die première-aand voorverlede Donderdag in die gehoor. Daar is tereg ook skerp kante aan sy narratief. Sy pa se rigiditeit teen en afkeuring van sy jong seun se beroepskeuse was vir hom traumaties.

Gelukkig is daar ʼn ewewig in dié produksie, wat ongetwyfeld te danke is aan sy regisseur Alan Swerdlow wat medeskrywer was van ʼn teks wat maklik in melodrama kon verval. Drie stemkunstenaars op ʼn klankbaan hanteer verskeie karakters uiters professioneel. Schimmel, ʼn hakkelaar van sy kinderjare af, se spraak versterk die outentisiteit van dié ongewone teaterervaring. Sy lewe in New York en ander Amerikaanse stede en sy tydelike verblyf tydens internasionale toere op ander kontinente, leef in die gehoor se gedagtewêreld. Sy vernuf en drif op die elektroniese klawerbord verstom steeds en herinner jou aan sy bydrae tydens die openings-ouvertures van musiekspele. Schimmel sou terloops hier nog meer kon uitrig voor ʼn ʼn vleuelklavier.

More Than a Handful verwyder oor- en oogklappe. Enersyds maak dit geheime wêrelde oop oor wat hoogs ontwikkelde en talentvolle kunstenaars in verskeie dissiplines moet deurloop om op die voorpunt te bly. Andersyds is dit ook ʼn aand van ontvlugting. Humor en ironie word telkens spitsvondig ontgin.

  • In die Theatre on the Square, Sandton tot 16 April.

 

Pianis Ilya Friedberg

Friedman imponeer met jong Beethoven

deur Paul Boekkooi

Johannesburgse Filharmoniese Orkes, met Daniel Boico (dirigent) en Ilya Friedberg (klavier). Program: Klavierkonsert no.1 in C majeur, opus 15; Simfonie no.4 in B mol majeur, opus 60 (Beethoven). In die Linder-ouditorium, Parktown, Johannesburg.

Terminologie rondom die woord “noodlot” is vryelik deur Beethoven gebruik – veral in dié tye wanneer die gevoel van Weltschmerz (wêreldsmart) hom binnegedring het. Gelukkig het dié spesifieke emosies geensins ʼn rol in dié slotkonsert van die JFO se Somer 2022 seisoen gespeel nie. Die programkeuse was eerder gemik op een waar voortstuwende optimisme sou kon seëvier. Dit hét toe ook. Die kombinasie van solis en dirigent, plus die kollektiewe insette van elke orkeslid, het die invloed en herinnering aan ‘n Covid besmette 2020 – toe die wêreld luiddrugtig en feestelik Beethoven se 250ste geboortejaar sou vier – nou tevrede moes wees met kil en kliniese klank-en-beeld opnames.

Dié kombinasie van twee jeugdige maar ook vurige eksponente van die komponis se werk, was ʼn ideale keuse om ʼn openbarende sinergie m.b.t. die essensie rondom Beethoven as ʼn universeel erkende ikoniese figuur tot stand te bring. Boico het die inleiding van die concerto se openingsdeel, Allegro con brio, met ʼn Klassiek-gerigte helderheid belig, met die twee hooftemas duidelik gevestig. Binne dié raamwerk het Friedberg met duidelike nuanses en ʼn melodies-harmoniese ewewigtigheid, en geleidelik ook ʼn meer dominante sentralisering van die solis se rol begin suggereer. Met veral oomblikke van hernude krag het ʼn meer persoonlike stempel begin uitkristalliseer: Beethoven het die veilige hawe van voorgangers soos Haydn en Mozart verlaat en ʼn vernuwende intuïsietrajek begin volg. Die pianis se spel in dié deel se derde en mees dinamiese, omvangryke en tegnies uitdagende cadenza wat die komponis eers jare later neergepen het, was vir baie luisteraars ʼn totale verrassing.

In die Largo het Friedberg se fynsinnig toegepaste dinamiek met subtiel aangewende nuanses kalmte en diepsinnigheid gesuggereer. Chrisna Smith se klarinet het die grasieuse melodie verryk, met die pianis wat sy aandeel musikaal ideaal vervul het met beeldryke ornamentasies. Selfs in die fynste pianissimos behou hy klankgewys sy fantastiese aanvoeling vir projeksie. In die finale, ʼn rondo met die tempo-aanduiding Allegro scherzando, was daar ʼn ligvoetige wisselwerking tussen solis en orkes – een van talle voorbeelde waar die prominensie in Beethoven-concertos tussen die solis en die orkes steeds wissel. Hier het die solis sy eie cadenza uitgevoer – een wat in stemming en uitdrukkingskrag ʼn kort aanhaling bied, met kenmerke van ʼn latere musiek-epog, die Romantiek, voordat die jong Beethoven met ʼn welluidende koda afsluit wat lank sou kon resoneer as dit nie was vir dawerende applous van die gehoor se kant af nie. Bravo’s vir Beethoven, die solis én dirigent.

Sy Simfonie no. 4 se ontstaan en voltooiing was agt jaar na dié van die klavierkonsert. Biograwe wat graag ʼn ideale vrou aan die komponis se sy wou sien, het oor twee moontlike kandidate gegis: Die gravin Thérèsa von Brunswick en haar niggie, ook ʼn gravin genaamd Giuletta Guiccardi aan wie Beethoven sy Maanligsonate opgedra het. Al was Beethoven blykbaar kortliks aan Thérèsa verloof, is hulle nooit getroud nie. Daniel Boico het dié simfonie, deur Schumann beskryf as die “simfonie van liefde” en later ook as “ʼn slanke Griekse meisie tussen twee Noorse reuse”, ryklik en met oorspronklikheid en kontrasrykheid geïnterpreteer. Die spel was opwindend en dinamies afgerond , met veral die houtblasers wat met toppretasies in hul solowerk na vore gekom het.

Komediant Nik Rabinowitz

Geestige viering van teater se oorlewing

deur Paul Boekkooi

Die naam Nik Rabinowitz was tot nou toe slegs ʼn vae entiteit binne die kronkels van hierdie resensent se bewussyn. En op sý – die resensent, let wel – se gevorderde ouderdom, kan die bewussyn ook maar, aangevuur deur frustrasie, by tye so bar en onvrugbaar soos ʼn maanlandskap raak. Die sleur van twee jaar se pandemie-ingeslotenheid het alles daarmee te make. Ons kon slegs onder ʼn skynbaar nimmer wykende donker wolk bly funksioneer.  Gelukkig het die teaterbedryf op die skerp kant bly uitreik na elke moontlike geleentheid om die herstel binne dié situasie tot op ʼn uitvoerbare  vlak te realiseer.  Die gevolg is ʼn reeds stygende kurwe, al kniehalter die maksimum 50 persent bywoning in teaters tans die potensiaal om agterstande in te haal.

Terug by Rabinowitz  se Over It! Eerstens dank aan Daphne Kuhn van Theatre on the Square wat sedert vroeg in Februarie t ʼn miniseisoen van teateraanbiedings geïnisieer het. Dit was om ons hopelik finaal uit die Covid-kloue te ruk.  Die eerste nuut geskrewe teks én musiekgedrewe produksie was Locked Upside Down, met jong talent soos dié van Sharon Spiegel-Wagner, Lorri Srauss en die pianis Catherine Hopkins.  Die vasvat-regisseur Alan Swerdlow het gesorg dat die uiteenlopende sketse duidelik kohesie behou het. Daarna was vroeg in Maart die immer gevatte veteraankomediant Mark Banks aan die beurt met Mask About Face waaroor ons kollega by Skrop, Kobus Burger, hier ʼn pittig-gevatte lofrede gelewer het.

En nou: Over It! Rik Rabinowitz het, benewens plaaslik, tot dusver ook ʼn oorsese reputasie opgebou. Hy het vir bykans 90 minute almal in die teater uit sy super-skoon infeksievrye hande laat eet en vir geen oomblik die volle aandag van sy gehoor verloor nie. Sy Joodse agtergrond, opvoeding en gemaklike omgang met die soms vreemde diversiteit waaruit Suid-Afrikaanse teatertoehoorders saamgestel is, val direk op. Verbasend gou nadat hy op dreef gekom het, het hy ʼn uiteenlopende groep individue in die gestoeltes geteiken vir ʼn vinnige heen en weer tweegesprek wat dan soms eers heelwat later verder voortgesit word. Hy kan dus flink op sy voete óf sittend op sy kroegstoeltjie dink. Al was reaksies op sy humor  nie altyd dawerend homogeen nie, besef hy dat gehore immers as individue hul dinkwerk doen.

Rabinowitz, getroud en met ʼn gesin van drie kinders, fokus egter selde op die alledaagse of die uitryg van details rondom ons gesamentlike noodlot van die afgelope 24 maande. Sy skerpheid lê júís op die vlakke waarin hy konseptueel en wat inhoud betref die ongewone kon toevoeg tot die bykans ritualistiese vlak waarmee ons met diktatoriale slaafsheid – veral van regeringskant af – bestook is. Gelukkig dat hy in elke situasie ook die humor – hoe absurd ook al – sentraal laat staan het.

Pianis Ben Schoeman

Schoeman onder ʼn keur van pianiste 

deur Paul Boekkooi

Johannesburgse Filharmoniese Orkes, met Bernhard Gueller (dirigent) en Ben Schoeman (klavier). Program: Die Hebriden Ouverture, opus 26 (Mendelssohn); Klavierkonsert no.2 in A majeur, S. 125 (Liszt); Simfonie no.2 in D majeur, opus 73 (Brahms). In die Linder-ouditorium, Parktown, Johannesburg.

Natuurtekening binne ʼn orkestrale konteks was vir Felix Mendelssohn ʼn spesialiteitsveld te midde van sy wydlopende talente as komponis. Hy het feitlik altyd ʼn sketsboek by hom gehad wanneer hy reis. Hy kon sulke sketse in klank omtower. Sy Franse tydgenoot, Hector Berlioz, het bowendien ʼn skerp opmerking gemaaak wat hiermee verband hou: “Instrumentasie in musiek is die presiese ekwivalent van kleur in die skilderkuns.” Met ʼn skeppie verbeelding bygegooi, kan die skerp luisteraar beelde by die luister na Mendelssohn se Hebriden-ouverture (soms Fingal se grot genoem) hoor. In hierdie seetoneel in klank kan ʼn mens die deining van die golwe en ʼn latere storm aanvoel. Ook die kalmte wat daarop volg ontlok vergesigte voordat ʼn volgende een opsteek. Die JFO se uitvoering hiervan was gelaai met sfeervolle klanktimbres te midde van ʼn dinamiek wat kontrasryk die komponis se sketse verlewendig het.

Ben Schoeman is deel van ʼn keurkorps van Suid-Afrikaanse pianiste, al is die twee klavierkonserte van Franz Liszt nie noodwendig altyd die ideale medium om hierdie verworwe reputasie mee te onderskryf of verdedig nie. Die tweede, in A majeur, is dalk minder bekend as sy voorganger vanweë sy hoër graad van subtiliteit. Die uitdagings by die uitvoering is legio: Om ʼn onderliggende eenheid binne die werk te skep is een faktor. Die tweede is selfs belangriker. Die solis moet besef dat binne ʼn ideale interpretasie sy/haar aandeel en dié van de orkes totaal geïntegreerd moet wees. Die pianis durf nie slegs sy eie trajek volg nie, al is die verleiding groot om tegniese vertoon sentraal te stel.

Dit was gou duidelik dat Schoeman en Bernhard Gueller deurgaans op dieselfde bladsy was. Die orkes het merendeels met ensemblehegtheid en deeglike begrip die solis ondersteun. Albei het met vryheid en oortuigingskrag die wye omvang van tegniese vereistes en inlewing met mekaar verbind. By Schoeman is gedifferensieerde klankproduksie en -uitstraling tweede natuur. Baie indrukwekkend was veral sy akkoordspel (gebroke én heel) – iets wat Liszt tot op ʼn uitputtende vlak van die pianis vereis. Hier het hy die komponis as synde ʼn kunssinige edelman met ʼn heroïese uitstraling gevestig. Die kombinasie van weldeurdagte frasering, artikulasie en ritmiese perfeksie het die laaste spore van ʼn hol retoriek wat so maklik Liszt-spel kan bekruip, vernietig.

Brahms se Simfonie no.2 is met hoë vlakke van stilistiese integriteit en sonder enige tekens van effekbejag uitgevoer. Die JFO is in hierdie eerste seisoen van die jaar nog nie heeltemal op die peil waarop hulle tien jaar gelede was nie. Sulke tekens het gewoonlik verklaarbare redes. ʼn Uitvoering van ʼn Brahms-simfonie is nie ʼn ideale meetsnoer nie. Die afgelope tyd het orkeslede gekom en gaan. Dit bevorder nie samehorigheid nie. Vergeleke ʼn dekade gelede is daar nou tussen 12 en 15 minder strykinstrumentaliste. Dit het ʼn verarmende invloed op die orkesklank as geheel – veral in omvangryk georkestreerde werke van die Romantiek.

Musikale leestekens kry aandag

deur Paul Boekkooi

Johannesburgse Filharmoniese Orkes, met Bernhard Gueller (dirigent) en Boris Kerimov (tjello). Program: Serenade, Eine kleine Nachtmusik, K 525; Simfonie no.39 in E mol majeur, K 543 (Mozart); Tjellokonsert in a mineur, opus 129 (Schumann). In die Linder-ouditorium, Parktown, Johannesburg.

Dit is soms met ʼn stomverbaasde reaksie dat Johannesburgse gehore reageer wanneer hulle verneem dat die Duitse dirigent Bernhard Gueller reeds meer as 20 jaar die JFO se mees prominente genooide dirigent in die geskiedenis van dié orkes is. Hy is ook die dirigent wat veel meer as enige ander die orkes se spelstandaard bly opbou en die repertorium tegelykertyd uitgebrei het. Wat die meeste verbaas is dat hy in dieselfde trajek met die Kaapse Filharmoniese Orkes gewoeker het om ook húlle identiteit en samehorigheid te verbeter. Die klinkende gestalte van die komposisie is die begin én die einde van ʼn dirigent se werk. Hy begin in sy werkkamer en lees die partituur soos ʼn regisseur ʼn toneelstuk lees. Hy analiseer die vorm daarvan en leer die inhoud van die “spel” ken. Hy deurgrond die verhoudinge binne die groeperings van ‘n orkes, hulle aandeel in die verdeling van die tematiese gegewens, die ontwikkelings na ʼn klimaks, die ordening van die teruggang asook die wederoplewing. En dít is maar net die begin …

Op hierdie program was daar twee Mozart-werke: die immer verbasende sjarme van sy Eine kleine Nachtmusik vir strykers alleen en die majestueus geniale en argitektonies briljante klankboustene wat ons in sy derde laaste simfonie, die No. 39 in die fiere toonsoort van E mol majeur vind. In dié uitvoering van eersgenoemde wat oorspronklik vir ʼn strykkwintet geskryf is, was die ensemblespel van die strykers uitsonderlik afgerond. Gueller se tempokeuses was lewenskragtig genoeg om sleperigheid en sentimentaliteit te vermy. Daar was ryk en stemmingvolle atmosfeer in die voordrag. Tempo’s was perfek gekies en die ritmes was veerkragtig. Die JFO het die geesdriftige applous voluit verdien.

In die simfonie waarin die toepassing van grootse dinamiese kontraswerking gepas is, het dit gevoel asof die dirigent opnuut aan die punte, die kommas, die uitroep- en vraagtekens in dié partituur aandag gegee het. Die resultaat was verfrissend; ʼn Mozart met vaart, sonder aangedikte effekte, maar met ʼn rypheid van uitdrukking wat meevoerend was. Hoe bekend dié simfonie vir baie luisteraars mag wees, het die vakkundige benadering van die dirigent dit so nuutgemunt laat voorkom soos wanneer ʼn mens na ʼn vervalle skildery kyk nadat dit gerestoureer is: ineens is die kleure in helderder perspektief te sien.

Boris Kerimov was die dapper solis in die uitvoering van Schumann se Tjellokonsert in a mineur, opus 129. Die werk is bekend daarvoor dat dit uiterstes met betrekking tot interpretasie en tegniek van die tjellis verg en dat hierdie sintese nie altyd slaag nie. Kerimov besit enorme dryfkrag en geesdrif vir dié taak, maar spesifieke onderafdelings van die werk – soos die hegte, tipies concertante samesmelting tussen die solis en orkes – was nie altyd verwesenlik nie. ʼn Uitsondering was die vertolking van die tweede deel, gemerk Langsam, waarin Kerimov nie alleen die wonderbaarlike lirisisme van die deel uitgedra het nie, maar in die duo met die leier van die JFO se tjello’s, Polina Burdukova, aangrypende minute gevul met rype uitdrukkingskrag kon optower.

François du Toit

Pianis se volgroeide meesterskap

deur Paul Boekkooi

Klavieruitvoering deur François du Toit. Program: Werke van Haydn, Mendelssohn, Schubert, Chopin en Gershwin. ʼn Aardklop Aubade, Ouditorium van die Afrikaanse Hoër Seunskool, Pretoria.

Daar is helaas nog te veel pianiste wat daartoe neig om selfs in ʼn program wat verskeie komponiste se werk bevat, tendense rondom eensydige benaderings in hul vertolkings te toon. Enersyds is daar uitvoerders met ʼn selfversekerde en dominerende persoonlikheid wat die komponis as’t ware aanpas om by hulle eie beeld aan te sluit. Andersyds is daar sommiges wat in ʼn groter penarie vasgeklem is. Dit is hulle met ʼn nouer geestelike horison en wat nie naastenby in staat is om ʼn volle greep te kry op die rykdom en diversiteit van musiek soos wat dit eeue lank ontwikkel het nie. Hulle laat ʼn mens dink aan doodgemiddelde akteurs wat, pleks daarvan om ʼn karakter voluit te deurgrond, eintlik net hulself kan bly speel. Gaap!

Met dié gedagtes agter die rug, kan ʼn mens met ʼn ontvanklike gemoed – soos met ʼn skoon lei – Du Toit se diep deurgronde, maar veral teksgetroue interpretasies ontleed en na waarde skat. Hy het sy program geopen met Haydn se swanesang-sonate: sy No. 52 in E mol majeur. Ná die Allegro (Moderato ), gevul met helderheid en verrassende kontraswerking, plus ʼn perfekte strategie t.o.v. van die pouses wat afwagting wek, is die Adagio gekenmerk deur frases wat argitektuur oproep, met dinamiek ʼn onderdeel van die boustene. Die Presto-finale dra ook rondo-elemente. Hier het die ekspressiewe, perfek berekende riterdandi te midde van die virtuositeit hul merk gemaak.

In Mendelssohn se Variations Sérieuses, opus 54 het Du Toit die werk met ongebreidelde dryfkrag uitgevoer, maar eweveel gehoor gegee aan die karaktertrekke van elke variasie. Harmoniese verskuiwings is subtiel geantisipeer. In hierdie weergawe is veral ook ontdek dat die komponis ʼn Bach-kenner by uitnemendheid was. In sy Impromptu in G mol majeur, opus 90 no. 3 betree Schubert ʼn gebedsatmosfeer. Dit word reeds gesuggereer in die linkerhand-arpeggios, asook die later ontwikkelende harmoniese modulasies wat ʼn ietwat bedrukte, maar  eweneens ʼn vertroostende lirisisme suggereer. Du Toit het meer as net iets van die soms huiweringswekkende sfeer agter die notebeeld uitgelig.

Chopin se Scherzo in b mol mineur, opus 31 was die laaste werk op die program se hoofgereg. In ʼn toevallige Facebook-kommunikasie skryf iemand oor Chopin: “ʼn Mens voel amper bereid om Pools te word omwille daardie musiek.” Die persoon waarmee dié leser in korrespondensie was antwoord  toe só: “Absoluut. ʼn komponis wat jou oprui deur jou te ontroer!” Hier, in die meer introspektiewe gedeeltes was die verskillende stemme skitterend teenoor mekaar afgeweeg, terwyl Du Toit tereg daarna sy virtuositeit die vrye loop laat neem het. Gershwin se 3 Preludes en I Got Rhythm was ʼn perfekte parfait om ʼn hoogs uitdagende solo-uitvoering mee af te sluit. Stilsit en gekonsentreerde, aandagtige luister was skielik net nie meer ʼn opsie nie.

Laastens: Dit is gaaf en dit verdien volle ondersteuning dat tydens ʼn voorprogram uitblinker-musiekskoliere van Affies aan die gehoor bekend gestel word. Maar deur níé die stuk se titel aan te kondig wat uitgevoer gaan word nie, doen die komponis ʼn oneer aan.

Violis Hyeyoon Park

Doelgerigte Boico op dié podium

deur Paul Boekkooi

Johannesburgse Filharmoniese Orkes, met Daniel Boico (dirigent) en Hyeyoon Park (viool). Program: Rituele Vuurdans uit El Amor Brujo (De Falla); Vioolkonsert no.1 in g mineur, opus 26 (Bruch); Simfonie no. 3 in a mineur, opus 56 –Skotse (Mendelssohn). In die Linder-ouditorium, Parktown, Johannesburg.

Verlede week se openingskonsert van die JFO se Somerseisoen van 2022 was soos ʼn opwellende oase ná ʼn droogte. Gewoonlik sou só ʼn opmerking soos ʼn cliché weergalm, maar dié keer was dit die werklikheid. Met Daniel Boico op die podium – ʼn man wat geroepe is om die toekoms van ons professionele orkeste, minder aktiewe streeksorkeste, jeugorkeste en hopelik ook geleentheidsorkeste te lei – kán so iets gebeur. Sy verbintenis met die JFO is hegter as ooit tevore en die musici volg sy leiding met geesdrif. In ʼn seisoen waar nege uit ʼn totaal van elf werke slegs uit dié van Duits-Oostenrykse komponiste bestaan, is daar van wye repertoriumblootstelling nouliks sprake. A nee a: Géén musiek van Franse, Oos-Europese, Skandinawiese, Noord- of Suid-Amerikaanse komponiste nie, om van Suid-Afrikaners te swyg? Dink na, asseblief …

Die program is geopen met ʼn gevaarlike Spaanse stuk wat vyf minute duur:  Die Rituele Vuurdans uit Manuel de Falla se ballet El Amor Brujo wat “Liefde, die towenaar” beteken. Die felle kontraste, die bitsige akkoorde, die ratelende kitaareffekte, die gedurfde en sterk deklamatoriese spel was alles buitengewoon fassinerend. Bepaald ook in oomblikke van geweldige intensiteit binne ʼn Spaanse idioom gehul. Die solospel deur orkeslede was skerpsinnig, detail- en effekryk, terwyl die kortstondige maar uiters belangrike klaviersolo deur Eugene Joubert perfek sy rol te midde van die orkesklanke óm hom afgebaken het.

Die nog besonder jeugdige Maleisies gebore violis Hyeyoon Park het selfs te midde van ʼn wydstrekkende nuwe geslag van vroulike eksponente van dié instrument, tog veral ook individuele aspekte binne haar spel laat uitstaan. Haar tegniese vermoëns is feilloos – ʼn kenmerk wat immers tog tot verveling kan lei indien dit nie alles tot ʼn oorwegend musikale einddoel aangewend word nie. Me. Park is totaal selfversekerd binne die (oor)bekende koers wat Bruch se eersteling-concerto inslaan. Haar dinamiese vlakke is musikaal gedrewe. Tematiese stellings en ontwikkelings word rotsvas gevestig en uitgebou. In die passasies waar die solis subtiel uitgesponne maar intieme melodieë uitdra, is  haar bykans fluisterende pianissimo-spel asemrowend. Dit word gekontrasteer deur fel, dramatiese onderdele wat imponeer, maar waarvan die effek net soms  deur ʼn ietwat te oormatige vibrato-aanwending deels verlore gaan.

Tussen haar en die dirigent was daar ʼn totale proses van kommunikasie. ʼn Ideale verwantskap tussen die “gee en neem”-proses wat in  die groter dimensie van solis en orkes teenoor mekaar staan, is van kardinale belang. Dit is op sy mees intieme vlak in die uitgestrekte Adagio gevestig en met heg verweefde cantabile-spel musikaal uitgebou. In die opwindende Finale was Park se stokvoering, artikulasie en intonasie ʼn toonbeeld van vryheid binne ʼn rotsvaste interpretasie.

Mendelssohn se “Skotse simfonie”, sy nommer drie, lyk asof dit die afgelope tyd veld begin wen teenoor die “Italiaanse simfonie”, sy nommer vier, wat altyd bo sy ander voorgetrek is. Arjan Tien het minder as drie jare gelede ook die Skotse met die JFO in die Linder gedirigeer. Vergelyk gaan ons hulle nie, want die spreekwoord sê immers “vergelykings is verfoeilik.” Wat wel terdeë vermeld moet word, is dat albei dirigente se siening van die werk grensverskuiwend was. Die JPO het onder Boico se leiding die verrassende en gedurige kontraswerking in gemoedstemming tot in die fynste besonderhede bepaal. Die samewerkingsvlak was intens, die dinamiese vlakke natuurlik ontplooi sodat die luisteraar hierdie reis in klank in die verbeelding kon volg – bowendien baie dikwels met ʼn sprokiesagtige visie.

Mark Banks

Banks stroop maskers af met slaplagsketse

deur Kobus Burger

Mark Banks is een van Suid-Afrika se mees veelsydige en langslewende komediante. Soms is hy die koddige seremoniemeester wat ’n draadhanger uit sy baadjie pluk tydens ’n deftige dinee. Ander kere is hy die gladdebek-grapjas wat tientalle lagbuie uit ’n alledaagse gebeurtenis kan melk, soos die dokter se voorstel dat hy suiglekkers moet inspan … En dan is daar sy sketsgebaseerde komedie en impersonasies wat telkens vars voorkom.

Sy jongste solovertoning, Mask About Face, te sien by Theatre on the Square, Sandton, Johannesburg, is ’n maalkolk van ál bogenoemde, sowel as ’n imposante openingstoneel waarin hy die immergroen musiekspel Phantom of the Opera opstuur. En ja, glo dit maar, hy sing!

Die pandemie – van maskers tot begrafnisdienste – kom aan die bod, terwyl hy tussendeur gehoorlede terg met kwinkslae. Dit is gou duidelik dat Banks op sy voete dink en groot dele van die vertoning skoei op gebeure wat selfs enkele ure tevore met hom gebeur het.

Dit word afgewissel met sketse soos die begrafnisondernemer van Fast Funerals wat sy kits- én kisdienste adverteer. Minute later lewer hy ’n snelvuur-monoloog as ’n karwag, wat later figureer as ’n grafgrawer by die Wespark-begraafplaas in Johannesburg. Einste karwag vergas ons dan met ’n toneel uit Hamlet. Hier moes hy sy eie lagbuie probeer beteuel.

Nooit neem Banks homself té ernstig op nie, alte bewus van die slaggate waarin hy kan val as hy nie politiek korrek gaan wees nie. Om net daarna ’n kitskos-eetplek, mediese fonds en siggestremdes in sy spervuur te plaas.

Die nuusleser-skets is ’n ou gunsteling, maar inhoudelik nuut bygewerk. En sy eiendomsagent wat deur ander agente getreiter word, laat die gehoor proeslag.

Die sowat 75 minute in Mark Banks se geselskap word ’n welkome tonikum in ’n tyd waarin kunstenaars en hul gehore so hard daaraan moet werk om tog nie op tone te trap nie. ’n Mens lag vir jouself, jou vriende en selfs die Nederlandse toeriste wat kameelperde koop om daarvan klompe te gaan maak. In soveel van die lagbuie lê daar herkenning en erkenning – “ons is almal so”. Vir meer as ’n uur is die maskers oorbodig en word die mae gelawe met die soort humor wat ’n virusvoos en teaterhonger gehoor na smag.

* Tot Sondag 13 Maart in die Theatre on the Square in Sandton.

Magda de Vries

Ervaar musikale spervuur in KFO-konsert

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Bernhard Gueller (dirigent) en Magda de Vries (marimba). Program: Toccata Exotica vir marimba en orkes (Allan Stephenson); Simfonie no.2 in e mineur, opus 27 (Rachmaninov). Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

Drie gesiene komponiste van Kaapstad is gedurende 2021 oorlede: Peter Klatzow, Thomas Rajna en Allan Stephenson. Tydens die KFO se “lewende” konsert van 17 Februarie is gepas hulde aan dié driemanskap gebring deur dit konsert te open met Nimrod uit Edward Elgar se Enigma Variasies. Dié elegiese stuk ontsluit en ontgin diepe emosies rondom verlies en menslike verganklikheid. Met die onlangse simfoniekonsert was dit gepas dat Stephenson se lewe vereer is met ʼn uitvoering van sy Toccata Exotica vir marimba en orkes van 1984. Die solis, Magda de Vries, is die voorste plaaslike eksponent van dié instrument wat in Afrika ontstaan het, maar deur die proses van kolonialisme ook in die Nuwe Wêreld beland het – in Sentraal- en Suid-Amerika en die Verenigde State. Van die drie komponiste het Klatzow ook vir die marimba gekomponeer.

Toccata Exotica moes 31 jaar vir sy wêreldpremière wag. Dit het uiteindelik in September 2015 in die Musaion, UP-kampus, plaasgevind. Die Pretoria Simfonieorkes is deur Gerben Grooten gedirigeer. Die perfekte sintese tussen Oriëntalisme, ander eksotiese elemente en toeganklike nieu-romantiek maak die luisterervaring opwindend. De Vries – dié keer met meer omvattende verdieping en deurgronding van die werk – betower met uitdrukkingsvolle beheer oor haar instrument. Selfs die mees virtuose onderdele was vol dinamiese uitdrukkingskrag, soos dit ook in die uitgebreide cadenza na vore kom. Hierdie is ʼn gepaste eerbetoon aan Stephenson, met rype intuïsie vir wisselende orkestrale timbres. Daardie basklarinet-solo, maar ook dié van ander instrumente en die hegtheid van die KFO se ensemblewerk was meesleurend. De Vries en Bernhard Gueller was ideale gidse by die volle ontsluiting van dié klankavontuur.

Na ʼn deels ietwat teleurstellende uitvoering van Saint-Saëns se Orrelsimfonie op 17 Februarie, was die uitvoering van Rachmaninov se Simfonie no.2 ʼn geslaagde kragtoer. Dié dirigent is binne die volgende maand ook die gasdirigent in Johannesburg en Durban. In sy aandeel by uitvoerings van die komponis se klavierconcerto’s is Gueller altyd ʼn ware ondersteuner van soliste se wense: Uiters presies in sy aandeel om ʼn integrale interpretasie met die pianis daar te stel waarbinne hy of sy die vryheid ervaar om ʼn eie stempel op die concerto af te druk. My eerste ervaring van hom in ‘n Rachmaninov-simfonie het verras.

Hy het daarvan weggestuur om van Rachmaninov ʼn halfbroer van Tsjaikowski te maak. Hier is passie aan’t werk wat die luisteraar ráák. Baie het te doen met die dirigent se greep op die simfonie se struktuur waarbinne hy die uitgesponne melodieë met ʼn geleidelike opbouende intensiteit vestig en, waar nodig, met effektiewe rubato’s en diminuendo’s soos ʼn beeldhouer, maar dan met klank, kan boetseer. Romantiese gedrewenheid lei tot klimakse waarmee jy voluit kan identifiseer. Dus tipies Russies in sy wisselende intensiteit, wat soms die broeiende en reflektiewe toestand van die siel weerspieël.

In kontras hiermee is daar die scherzo-agtige tweede deel, Allegro molto: virtuoos, vindingryk georkestreer, met ʼn voorbeeld van  Rachmaninov se heel beste fugatiese skryfwerk wat hy daarin vervleg. Dié kontrasterende kragtoer is uitstekend gekarakteriseer binne ʼn geheel wat momenteel die vlakke van orkestrale spervuur gesuggereer het.

  • Dié aanlyn-uitvoering is tot Maandag 28 Februarie om 23:00 te sien. Kontak quicket.co.za of bel 021 424 9308.

Natasha Sutherland

Effens té kliniese Shirley Valentine

deur Paul Boekkooi

Shirley Valentine, die Britse dramaturg Willy Russell se eenvroustuk, dateer van 1986 en is ook vroeg in 1989 in Amerika verfilm – beide kere met Pauline Collins in die naamrol.

Daar is immers vanselfsprekend gróót verskille tussen die teaterverhoog en die silwerdoek. Om dit vrou-alleen in die teater te doen, is veel meer uitdagend.

Shirley vertel detailryk haar volle verhaal. In die rolprent word elke karakter waaróór en waarméé sy praat sigbaar mens. In die solostuk moet die aktrise hul teenwoordigheid optower óf dan minstens sterk suggereer. Wanneer Shirley in Liverpool oor haar man praat, moet sy met woorde dit vir die teaterganger illustreer, oortuig en ingrif met watter ploert sy werklik al té lank getroud is. Sy totale apatie wil haar by die mure uitdryf, maar wanneer sy kalmeer, wil sy hulle soen, want, glo dit, húlle luister wél.

Sedert wyle Shaleen Surtie Richards met Shirley Valentyn wyd getoer het, was dié karakter ook plaaslik volksbesit – veral by Kaapse gehore. In ʼn onderhoud op LitNet het sy die volgende opmerking gemaak: “Baie, baie vroue wat ek ken, is Shirleys. Soms kom vroue backstage huilend en sê ek’t hulle lewens so pas uitgespeel.”

Die afgelope paar weke is dié ikoniese periodestuk weer by ons in die Noorde op die planke: In Pieter Toerien se Montecasino-teater, met Natasha Sutherland in die titelrol en Gina Shmukler as regisseur. ʼn Stylvolle, minimalistiese produksie is die resultaat, met me. Sutherland wat volkome korrek en rasioneel met die teks te werk gaan. Emosies soos die karakter se interne frustrasies brand helaas op ʼn lae pitjie, terwyl daar in dié klinies gesuggereerde Liverpoolse middelklas-kombuis in die openingstonele skaars die gevoel ontstaan dat dié Shirley haar in ʼn verhoudingskrisis bevind.

Humor word in die algemeen fyn hanteer en Sutherland benader die teks soos die “pro” wat sy duidelik is. In die eerste bedryf word ware empatiewekking met Shirley se ware krisis onnodig teruggehou en meer daarop gekonsentreer hoe vervelig haar bestaan met ʼn man sónder ʼn teken van ʼn jagtersinstink verloop. Wanneer ʼn vriendin van haar twee kaartjies wen om ʼn vakansie in Griekeland deur te bring en Shirley saamnooi, is dit soos ʼn verligtende katarsis.

In die tweede bedryf is Sutherland se Shirley baie nader aan ʼn meer geronde persoonlikheid. Sy herinner ʼn mens hier sterker aan Pauline Collins in die rolprentweergawe sonder om haar enigsins na te boots. ʼn Nouer betrokkenheid van die gehoor se kant af was minstens in die oog lopend, al het die volle potensiaal van die stuk uiteindelik te min kere sterk genoeg gekommunikeer.

  • Tot Sondag 13 Februarie. In die Theatre on the Bay, Kampsbaai, Kaapstad vanaf 14 Februarie tot 5 Maart. Terug by Montecasino vanaf 22 Junie tot 3 Julie. Kaartjies: Computicket of by die loket.

Jonathan Roxmouth. Foto: Meghan McCabe

Gehoor eet uit Roxmouth se hande

deur Paul Boekkooi

“Terug in die kolligte” (Back in Lights) is ʼn gepaste titel vir die musiekspel-superster Jonathan Roxmouth se eerste lewendige verhoogproduksie in die post-stroom era. Dit alles was immers vir bykans 22 maande die regstreekse gevolg van die Covid-pandemie.

Musikante en akteurs se modus operandi het drasties verander. Kliniese kameras moes instaan vir die verlies aan gehore wat die sintuiglik-voedende natuurlike kragbron en kontak verteenwoordig wat akteurs, sangers, instrumentaliste en dansers deurlopend aanspoor om hul heel beste te kan lewer.

Die kunstebedryf was in talle sektore spreekwoordelik op hul laaste voete. As dit nie was vir die sektor se “hiertjy, niemand gaan ons onderkry” houding nie, sou ons dalk nou, versteen voor ons TV-stelle of moeggekyk na ons telefoon- of tabletskermpies, in sak en as bly sit het.

Gelukkig handel hierdie resensie oor Roxmouth. Ook oor sy drie geesdriftige musici en Pieter Toerien se Montecasino-teater wie se verhoog feestelik belig is vir hierdie lewensvervullende verhoogproduksie waarin dié sanger-akteur en pianis van formaat weer bewys dat hy eintlik géén gelyke het wat musiekspele betref nie. Hy is in talle lande wêreldwyd bekend vir sy musiekspeloptredes. Dié jongste een is ʼn verrassende herbevestiging van ʼn fyn uitgewerkte, welverdiende reputasie. Sy vokale prestasies besit steeds die individualiteit in  benadering en vertolking. Hy is in baie opsigte die teenpool van ʼn crooner wat alles op ʼn gelykvormige en kenmerkende uitvoeringsvlak sing sonder die nodige differensiasie in benadering wat uiteenlopende style vereis.

Voorspelbaar is sy gerigtheid op immergroen musiekspeltreffers, maar opvallend en ook treffend is dat Roxmouth se benadering soms van die norm afwyk. Wat hy daarmee oordra, is dat ʼn lied uit ʼn musiekspel in afsondering meer vryhede bied as ʼn vertolking daarvan binne die konteks van ʼn verhoogproduksie waar die regisseur én dirigent (indien daar een ís) vanselfsprekend ʼn dominerende invloed het op die sangbenadering en prestasies van die karakters op die musiekspelverhoog.  Hier sing hy ʼn puik aaneengestringelde Andrew Lloyd Webber-potpourri  – ʼn onderdeel van sy program waarin hydie gehoor gulsig uit sy hande laat eet.

Sy vertellings rondom sy professie en sy ervarings binne die bedryf bevat veral ook dít wat die publiek wil hoor omdat dit geheime wêrelde vir hulle openbaar. In ʼn paar gevalle kom ook minder bekende feite, soos by sy siening van die besondere invloed en plek wat Walt Disney in  die geskiedenis van die musiekspel inneem. Terwyl die eerste helfte van die program ʼn vinnige tempo handhaaf waarin die kernrepertorium waarmee Roxmouth verbind word sentraal staan, bring die deel na pouse oomblikke van verinnerliking, verposing en ook dieper beskouinge.

Te midde van ʼn kortlys van bekende liedere soos o.m. die onlangs oorlede Stephen Sondheim se Send in the Clowns uit A Little Night Music, het dié sanger die gehoor ook bekend gestel aan ʼn lied wat waarskynlik niemand in die gehoor geken het nie: Maury Yeston se Unusual Way uit die musiekspel Nine. Die melodie daarvan en lirieke oorstelp die luisteraar deur die atmosfeer wat dit skep. Die lied kan as ʼn laat-20ste eeuse herlewing van Schubert se liedkuns beskou word. In Roxmouth se vertolking het die melodiese ontwikkelinge wat opwel na ʼn nie-sentimentele klimaks die hart met egtheid geroer.

  • Back in Lights, met Jonathan Roxmouth. In die Pieter Toerien-teater, Montecasino, Johannesburg. Tot Sondag 23 Januarie. Besprekings: Computicket.

Glenn Swart, James van Helsdingen en Boris Petrenko

Volle potensiaal bly uit in dié L! V! C!

deur Paul Boekkooi

Die Amerikaner Terrence McNally was ʼn dramaturg wat sy temas soms totaal inhibisieloos en veral met durf gekies het. Aspekte rondom lank bestaande tradisies in die Amerikaanse toneelwêreld het hy begin loswikkel om sodoende met ʼn eietydse stem én stempel van die verhoog af meer vernuwend, regstreeks en omstrede te kommunikeer. Baie van sy toneelstukke het nooit Suid-Afrika bereik nie, maar sommige verfilmde weergawes wél. Hy is gedurende sy lang loopbaan met eerbewyse oorlaai, waaronder vyf Tony-toekennings onder die belangrikstes tel. Love! Valour! Compassion! nou in die Markteater te sien, is een van hulle, terwyl ʼn ander Tony-wenner, Master Class, McNally se huldeblyk was aan Maria Callas. Dit is in die laat 1990’s in Suid-Afrika plaaslik opgevoer, met Jana Cilliers skitterend as dié onsterflike diva.

Die plaaslike Lefra-produksie van eersgenoemde stuk bring nouliks die volle potensiaal van dramatiese én humoristiese vonke na vore wat daarin verskuil lê.  Dit is weliswaar deeglik, maar ʼn volle idiomatiese oortuigingskrag ontbreek. ʼn Mens kan verwag dat ʼn plaaslike rolverdeling nie die Amerikaanse stempel, styl en veral uitspraak ten volle en met totale outentisiteit sal kan baasraak nie. Tog bly daar genoeg oor om te geniet, want McNally se skerpste deug was sy analitiese vermoëns om individuele, meervlakkige karakters op die verhoog te plaas waarmee jy kan identifiseer. ‘n Uiterlike gespartel en gepronk op ʼn verhoog “doen” minder aan die uwe as karakters wat waar gepas eerder op die interne dimensies van die persone wat hulle uitbeeld konsentreer.

Daar is nege karakters, gespeel deur agt akteurs. James van Heldingen boebleer as die tweelingbroers John en James Jekyll. Skote Petoors aan hom vir die feit dat hy hul karakterkenmerke so oortuigend skei. Die stuk speel oor drie langnaweke in en om ʼn plaaswoning in Duchess County, New York, af. Die gasheer is Gregory Mitchell (Glenn Swart), ʼn danschoreograaf wat op die vooraand staan van die skepping van wat sy laaste opus sal wees. Heelparty van die mans het vigs onder lede. Die komedie/drama is dus ʼn terugblik op ʼn era wat in ons tyd minder in die kollig is, maar tog steeds ʼn wye verskeidenheid rondom menslike gedrag binne ons eie tyd uitbeeld. Swart se uitbeelding van Mitchell as ʼn tragiese introvert, bly die langste resoneer. Al die ander karakters en die akteurs wat hulle speel is tegnies in staat om die uiterstes tussen flambojant en depressief oor te dra, maar ʼn derde dimensie word selde bereik, laat staan ontgin.

Helaas was die openingstoneel waar die geselskap “Beautiful Dreamer” saggies sing (of eerder neurie) nie ideaal nie. Later, tydens die dans van die klein swaantjies uit die ballet Swanemeer (Tsjaikowski), kon mens minstens lekker proes, terwyl die patriotisme wat veronderstel is om te seëvier by die slotbedryf se  openingstoneel , was al so halfpad uitgedoof voor ʼn klimaks bereik kon word, of só het dit gevoel.

  • Regie: Gregg Pettigrew.Produksieleier:Frans Swart. Met James van Helsdingen, Glenn Swart, Richard White, Mauritz Badenhorst, Schoeman Smit, Matthew Barrett, Boris Petrenko en James McPhail. Ouderdomsperk:18TN. Tot 12 Desember.

Jazzpianis Marcel Dednam

Dednam-kwintet reeds stewig op koers

deur Paul Boekkooi

Jazz-aand met die Marcel Dednam-Kwintet – Marcel Dednam (klavier), Werner Spies (kontrabas en baskitaar), PeterAuret (tromme), Deryn Dednam en Gerhard Geyser (saxofone). Genooide gaskunstenaar: Nelmarie Rabie (sang). In die Pierneef Teater, Pretoria.

Stap jy met ʼn stemopnemer in jou hand straat-af en jy vra vir enige voetganger  wát presies jazz is, gaan jy waarskynlik skouerophalende reaksies kry. Selfs jazz-musici verskil hewig oor wat jazz ís. Tog het die legendariese uitblinkers ʼn oorspronklike mening gehuldig. Louis Armstrong s’n bly die mees “klassieke” een: “Man, as jy dit móét vra wat jazz is, sal jy nóóit weet nie.” Thelonius Monk, ʼn pians en naby-tydgenoot van Satchmo, het gesê: “ʼn Noot kan so klein soos ʼn speld wees of so groot soos die wêreld. Dit hang van jou verbeelding af.” Laat ons volstaan met die trompetspeler Wynton Marsalis: “Jazz-musiek is die krag van nóú. Daar is geen teks nie. Dit is ʼn gesprek. Emosie word aan jou oorgedra deur musici terwyl hulle splitsekonde-besluite neem wat dan presies sal vervul wat in dié spesifieke oomblik vereis of verwag word.”

Marcel Dednam is pianis en leier van die kwintet van jazz-musici en ʼn -sangeres, wat ʼn nuwe verskyning op ons verhoë verteenwoordig. Dit is ʼn uiters welkome ontwikkeling in ʼn stad wat helaas dié genre by tye stiefkinderlik behandel het. Al is jazz in hoër musiekkringe die afgelope jare steeds wyer by klassieke tradisies ingelyf – dink aan Unisa se internasionale en nasionale kompetisies – is, buiten enkele gevalle soos Charl du Plessis se trio, Tshwane nie juis ʼn jazz-paradys nie.

Dednam is ʼn groot aanwins. Sy klavierspel weerspieël ʼn klassieke opleiding wat geensins ʼn invloed had op sy potensiaal om binne die jazz-idioom vrye vlugte te onderneem nie. Improvisasie is duidelik ingebed in sy spel, alhoewel ʼn mens in dié stadium (nog) nie heeltemal die omvang van daardie vryheid kan peil nie. Daarvoor moet die vyf instrumentaliste nog sterker artistiek/stilistiese verbintenisse met mekaar sluit.Hopelik word dit ‘n top-prioriteit.

Reeds by die openingstuk, Dednam se selfgekomponeerde The Journey, met aanvanklik ligvoetige ornamentasies op die klavier, kon ʼn mens op ʼn verbeeldingsvlak die verband tussen die titel en die musiek wat jy hoor deurtrek. Ook sy daaropvolgende Hoppin Away het ruimte vir spontane improvisasie gebied. Met Afrodisia deur die bebop-trompetspeler Kenny Dorham en waarin die kwintet voltallig geword het, was daar in die werk iets van ‘n simbiose tussen tipies Amerikaanse jazz en elemente van Afrika herkenbaar. Die slot besit kortstondige humor

In Pra que discutir con madame, gesing deur Nelmarie Rabe, is die polsende samba-ritme van dié Portugese lied raak getref. Teen dié tyd het dit duidelik geword dat die klankbalans nie ideaal was nie. Die klavier was ietwat te sag teenoor die meer dominerende ander instrumente, asook die sangeres. Al is die werk minder bekend, was die komponis Antonio Carlos Jobim duidelik herkenbaar in Double Rainbow. Hierna het vyf komposisies van die pianis gevolg – almal die moeite werd om te ervaar, met Uncertainty wat op die teenwoordigheid van  Covid-19 sinspeel, selfs uiters inspirerend.

Michel Camilo, ʼn pianis en komponis van die Dominikaanse Republiek, se On Fire het in die hande van dié kwintet méér as net gesmeul. Dit was loslittig en in ʼn gepaste, selfs perfekte styl uitgevoer. Ook die solowerk deur Auret en Spies in Grys Dans en in talle ander items verdien spesiale vermelding.

Nelmarie Rabe se aandeel was ten opsigte van meer verskeidenheid ‘n aanwins. Haar sang het egter op die lange duur ietwat eenselwig begin word, terwyl haar diksie moet verbeter. Deryn Dednam en Gerhard Geyser is waarlik twee pro’s, maar die verwerkings het hulle te min kans gegun om in solowerk hulle potensiële virtuositeit en/of improvisasiekuns te demonstreer.

Warren Masemola

Die pyn van totale uitsigloosheid

deur Paul Boekkooi

Covid-19 en sy variante het enersyds ʼn demper op lighartige teateraktiwiteite geplaas, maar andersyds ook iets van die erns daaromheen op die mensdom begin afdwing om sodoende die problematiek op ʼn medemenslike, empatiese vlak te probeer ontrafel. Kort-kort het internasionale teater-webtuistes dit weliswaar begin openbaar dat verskeie dramaturge tog deur die pandemie geroepe voel om op die verhoog vorm te gee oor hoe dit die mensdom geraak het.

In stille, optimistiese verwagting het ʼn mens gehoop dat die hoog aangeslane Zimbabwiese dramaturg en digter, Zodwa Nyoni, se eenmanstuk Nine Lives dalk iets te sê sou hê oor oorlewing. Katte het, soos die uitdrukking dit duidelik stel, die hoop op nege lewens. Anders gestel: Hulle kanse om agt bedreigings van watter aard in hul bestaan te oorleef is legendaries én dus moontlik. Al gou word dit duidelik dat Nyoni se stuk reeds voor die pandemie begin vorm aanneem het.

Dit is, universeel beskou, ʼn tragiese verhaal wat die lewe van ʼn ontheemde  enkeling se swerwersbestaan uitbeeld binne ʼn gemeenskap wat daagliks met oorlewing en uitsigloosheid worstel. Hy is Ismael, ‘n gay man en assielsoeker wat hom in Leeds in die Verenigde Koninkryk bevind. Tuis in Zimbabwe is hy verwerp. In Leeds is die “home office” uiters stief betreffende sy aansoek vir vaste verblyf. Menseregte is skaars meer as ʼn wasige teorie wat nie konsekwent deurgevoer word nie.

Warren Masemola besit dwarsdeur die stuk ʼn volledige greep op Ismael se lot wat onoplosbaar skyn te wees en slegs enkele kere in die stuk van byna 90 minute deur oomblikke van verligting afwyk van dié deurlopend ontwikkelende hooftema: Dié van eensaamheid rondom enige vorm van seksuele oriëntasie wat in  die reël steeds deur sommige gemeenskappe totaal verwerp word. Die akteur bring ʼn uitstekende en veral sensitiewe spektrum van emosies na buite. Dit word deur hom met kenmerkende oortuiging oor die voetligte uitgedra. Sy regisseur, Diamond Mokoape, onderskei haarself met haar simpatieke benadering – een wat nooit dreig om in goedkoop of valse sentiment te verval nie. Nine Lives is uitmergelend, maar vergoed daarvoor deur op verskeie dramaturgiese vlakke sy boodskap suiwer oor te dra.

  • In die Barney Simon, Markteater, Johannnesburg. Tot Sondag 12 Desember.

Honeyman se Cinderella stuitig en stout

deur Kobus Burger

Nes die destydse ysskaatsvertonings – helaas iets van die verlede – was Janice Honeyman se Suid-Afrikaanse panto ’n jaarlikse instelling. Vanjaar is die span terug met ’n splinternuwe “Aspoestertjie” teen ‘n agtergrond van meer as 500 LED-skerms wat video’s, 3D-tegnologie en asemrowende animasie inkorporeer.

Die altyd formidabele Dolly Louw as GogoMama, The Merry-Fairy Godmother, se openingsang het vokaal veel te wense oorgelaat. Dit is eers met die verskyning van Aspoestertjie, Kiruna-Lind Devar, wat die sangvonke begin spat. Kyle Grant se Prince Charming is eweneens ’n sanger wat bo die orkes uittroon. Die duette tussen Aspoester en die Prins is immers van die vertoning se hoogtepunte. Hoendervelmooi.

Honeyman se teks is stout, stuitig en propvol verwysings na eietydse gebeure soos die plundertogte vroeër vanjaar. En dan sorg Ben Voss as Flossie Flemerina en Desmond Dube as Fanny Flatulina – saam as die twee aaklige stiefsusters – vir guitige boosheid, bibberende boude en bedwelmende “winde”.

Justin Swartz se Donkie Houtie is net lus vir die pampoen (daar word die koets amper verorber!), terwyl Graham Hopkins se Baron Horace Hard-Up die stokkerige Britte bietjie opstuur.

Musikaal is dit ’n bredie van treffers waarmee jonk en oud sal kan identifiseer – van Jerusalema tot Elton John. Selfs die choreografie is ’n mengelmoes van style wat nie alslag die inkleding steun nie.

Die produksie-ontwerper Andrew Timm se keuses spring tussen eg Suid-Afrikaanse produkte, beelde van Lost City tot die wit poeierpruike van die oorspronklike sprokie. Die kombinasie van stil beelde en videomateriaal laat ’n mens naderhand vergeet dat jy na LED-skerms kyk. Die stelle is innoverend en vernuwend en gee aan die panto ’n heel nuwe dimensie. Wel gedaan!

Die produksie is lank met tonele wat nie alslag die verhaallyn dien nie. Ook die komiese tydsberekening dien nie telkens die tempo van die panto nie. ’n Mens hoop ook dat van die stram sang in die res van die speelvak sal verbeter.

As uithalervermaak wat die sinne van alle kante naderwink, is Janice Honeyman se Cinderella steeds ’n besonderse teaterervaring. Van die stukkie vuurwerk, tot die verpligte samesang en –dans tot die deeglike Covid-protokols is dit ’n uitstappie wat jonk en oud met ’n huppel in die stap sal laat.

* Joburg-teater, Braamfontein, Jhb. Die speelvak duur tot 24 Desember.

Erik Dippenaar

Dippenaar ʼn kragtige Barok-eksponent

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Bernard Gueller (dirigent) en Erik Dippenaar (orrel en klavesimbel). Program: Orrelkonsert no.5 in F majeur, Opus 4, no.5 (Handel); Klavesimbelkonsert in G majeur (William Hayes). Suite no.1 in C majeur, BWV 1066 (J.S. Bach). Virtuele opname in die Endler-saal, Stellenbosch.

Dit is veral vir liefhebbers van die Barok dat die KFO vandeesweek as gashere en -vroue vir hul lojale gehore instaan. Ná twee konserte waar oorwegend die Romantiek sentraal was, bewys die KFO dat hul lede ook deeglik onderrig en vertroud is met die wydlopende stilistiese vereistes eie aan die Barok. In hul midde as solis en ensembleleier is een van die mees gedrewe en veelsydige eksponente rondom dié era in die musiekgeskiedenis: Erik Dippenaar. Ná jare van oorsese studie onder Barokspesialiste en betrokkenheid as lid van verskeie oorsese ensembles én as solis, is hy veral bekend as artistieke direkteur van die Kaapstadse Barokorkes.

Reeds met die uitvoering van die Handel-orrelkonsert was dit duidelik dat Dippenaar die essensie van fantasie en veral wye moontlikhede van improvisasie uiters gedifferensieerd in sy spel toepas. Sy kundigheid in alle vertolkingsvereistes betreffende die Barok is só wydstrekkend dat die luisteraar dit nooit sal ervaar dat – veral ritmies gesproke – ʼn soort spinwiel-motoriek alles begin oorheers nie. Elke frase is uitdrukkingsryk sónder dat dit ooit ʼn sweempie van ʼn pedantiese indruk agterlaat. Hierdie Handel was dinamies en selfs grensverkuiwend. Die vertolking hiervan was nie slegs op grootsheid gemik nie, maar eerder op solistiese detail wat die notebeeld stemmingsvol verbreed en kontrasryk verklank het. Bernhard Gueller en die KFO het meer as net simpatiek “begelei”. Konseptueel was daar ‘n organiese geheel aan die werk.

ʼn Nuwe luisteraarsontdekking hier is die uitvoering van William Hayes se Klavesimbelkonsert in G wat Dippenaar van die klawerbord af lei en waarby die KFO Strykkwintet betrek is. Hierdie klein besetting het met veerligte ritmiese aksentuering en ‘n wye spektrum rondom hul natuurlike benadering tot agogiek en presiesheid in die samespel dié hoogs aantreklike werk uit vergetelheid geruk. Al sou Hayes waarskynlik nooit deur die musiekgeskiedenis as ʼn baanbreker bestempel kon word nie, was my persoonlike ontdekking hier, dat die eerste tekens van die Rococo-tydperk uit onderdele van dié werk na vore kom, verrassend. Die kwintet vorm ʼn integrale en essensiële musikale basis binne die geheel. Met slegs minimalistiese gebare en mimiek op sy gesig het Dippenaar duidelik die vyf strykinstrumentaliste voluit in sy hand gehou.

Bach se sewedelige Orkessuite no.1 in C bestaan, naas die Ouverture, uit ses dele waarin in hoofsaak Franse danssoorte gekontrasteer word met enkele ander, soos die Venesiaanse Forlane. Al mis ʼn mens hier ʼn avontuurlike, meer volbesette continuo-seksie wat vanselfsprekend ʼn klavesimbel insluit, was Dippenaar dalk nie beskikbaar vir dié slotwerk op die program nie. Die KFO musiseer uiters korrek onder hul hoof-gasdirigent, met kontrapuntale passasies in ewewig, ritmies perfek, maar tog met onderdele waar swaarwigtigheid ietwat te veel begin oorheers. Die drie houtblaasspelers se ensemblewerk was tegelyk heg, met ideale  kontraste tussen staccato en legato passasies.

  • Dié konsert is tot Maandagaand 22 November om 23:00 te sien.

Solis Roxane Steffen

KFO bring hulde aan Allan Stephenson

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Bernhard Gueller (dirigent) en Roxane Steffen (kontrabas). Program: ʼn Kaapstad Ouverture; Burlesque vir kontrabas en klein orkes (Allan Stephenson); Simfonie  no.1 in c, opus 68 (Brahms). Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

Allan Stephenson is weliswaar in Merseyside, Brittanje gebore, maar toe hy hom in 1973 op 24-jarige ouderdom in Suid-Afrika vestig en as tjellis by die Kaapstadse Simfonieorkes aangestel is, het hy tot met sy afsterwe op 2 Augustus vanjaar sy merk as ʼn Suid-Afrikaner op drie kerngebiede in musiek gemaak: as komponis, dirigent en tjellis. Wat komposisie betref, was toeganklikheid sy uitgangspunt. As dirigent het hy naas Kaapstad ook in ander sentrums sy kundigheid en deeglikheid in dié kunsvorm openbaar. Vandeesweek huldig die KFO ʼn hoogs gewaardeerde kollega oor talle dekades met dié konsert.

Bernhard Gueller praat hier vooraf met groot waardering oor Stephenson en wys veral op sy komposisies se vernuf wat hier oorwegend in ʼn lighartige, melodies rype en ritmies kontrasryke ambiance in die uitgevoerde Kaapstad Ouverture tot sy reg kom. Kompleksiteit het Stephenson nie aangestaan nie, hoewel uit sy concerto’s vir klavier en dié vir tjello en orkes ʼn universele grootsheid straal. Die KFO en Gueller verklank die opgewektheid van gees wat in die ryklik verwerkte volksmusiekmateriaal na vore kom en die gees rondom “tweede nuwejaar”-optredes pikant oproep.

Die komponis se Burlesque vir solo-kontrabas en ʼn klein ensemble word met stoere, gedrewe milddadigheid deur die solis Roxane Steffen uitgevoer. Daarby word met die nodige parodie, ironie en enkele vernuftige oordrewe wendings die musiek met verdere krag belig, terwyl die cadenza ʼn alleenstaande, maar veeleisende kragtoer opsigself word. Me. Steffen se grenslose tegniek versoen met oortuiging ook die erns wat in enkele onderdele verskuil lê. Die orkeslede wat hieraan deeleem, was deur hul oorgawe aan die dirigent voluit deelgenote aan dié uitsonderlike huldeblyk.

Dié konsert word afgesluit met die grootse Simfonie no.1 in c mineur, opus 68 van Brahms. Dit sluit wat interpretasie en uitvoering betref perfek aan by die hoogste standaarde wat die KFO vroeër vanjaar in dië komponis se werke behaal het. By Gueller is daar musikaal gesproke ʼn ideale balans tussen gesonde emosie en uitdrukkingskrag enersyds, asook strengheid en ʼn  estetiese reserwe andersyds. Weer eens kan ʼn mens bewondering koester vir die sorgvuldigheid waarmee die partituur gestalte verkry en dat, via die orkesspel se ontginning, daar ook sprake is van homogeniteit en spesifiek klankewewig sónder dat dit neig na swaarheid of logheid.

Die dirigent skrik nie weg van sentiment of motoriese dryfkrag waar dit gepas is nie, maar voor dít veilig toegepas kan word, sorg hy ook daarvoor dat die argitektoniese mikrostruktuur esteties in plek is. Een van talle hoogtepunte was die konsertmeester Philip Martens se vioolsolo in die Andante sostenuto waarin hy ʼn perfekte en smaakvolle ewewig bereik én behou het tussen intimiteit en die cantabile-vereistes daaromheen.

  • Dié konsert is tot Maandagaand om 23:00 te sien.    

Maria du Toit

KFO glinster onder Tien se leiding  

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Arjan Tien (dirigent) en Maria du Toit (klarinet). Program: Concerto vir klarinet en strykers, met harp en klavier (Copland); Simfonie no.9 in e, opus 95 – Uit die Nuwe Wêreld (Dvorák). Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

As orkesbesture weervoorspellers was, kan hulle ons dalk oortuig dat dié voortreflike een wat die Kaapstadse Filharmoniese Orkes lei moontlik ʼn vroeë somer op die brein hêt? Hierdie eerste van ses konserte het dié luisteraar met ʼn vernuwende seisoenale herlewing getref. Die nuutheid hou deels verband met die keuse van repertorium, asook die teenwoordigheid van ʼn solis en dirigent wat albei uitgebreide verbintenisse met die moederstad het. Maria du Toit was lank hoof-klarinetspeler van die KFO en Arjan Tien se eerste optredes daar en in Johannesburg en Durban was voor die vorige eeuwending. Dit is die eerste keer dat ek dié twee sleutelpersone wat terloops ook in die eg verbind is, saam sien musiseer.

Dié uitvoering van Aaron Copland se Klarinetkonsert is maar my tweede “lewende” ervaring. Virtuele opnames het tydens Covid-19 ons toestand van afsondering, wat musiekervarings betref, gestabiliseer en gered. Groot dank kom alle musici toe wat hulle met oorgawe aan die voortsetting van musiek toegewy het. Me. Du Toit het die soms verskuilde magiese elemente rondom hierdie werk met ʼn fassinerende musikale verruiming en die suggestie van improvisatoriese vryheid benader. Die gevolg was ʼn diepe blik op die komponis se eie stem, sy steeds bewegende harmoniese digtheid, met die tempo-aanduiding Slowly and expressively in die eerste van twee dele wat ononderbroke op mekaar volg, maar deur ʼn virtuose cadenza verbind word.

In laasgenoemde onderdeel word die klarinet transformerend aangewend: Dit begin aanvanklik met met ʼn beskouende blik op die instrument se chalumeau-register, maar raak uitdagender en wilder op pad na ʼn nuwe(r) vlak van uitdrukking wat met jazz verbind kan word en deur die Amerikaanse klarinettis   Richard Stoltzman as synde “licorice stick” beskryf is. Maria du Toit se virtuositeit ontsluit die uniekheid daarvan, terwyl die dinamiese helderheid van haar spel die essensie daarvan saamvat en elke detail en onderdeel van die concerto belig. Die strykers, harp en klavier bereik onder Tien se leiding ʼn hegte eenheid met die solis. Hulle bewys met hul naatlose ensemblewerk dat hulle die soms ontwykende Copland-idioom in hul greep het.

Die dirigent breek met sy benadering tot Dvorák se “Nuwe Wêreld”-simfonie ʼn stewige lansie vir die komponis en dié werk – sy gewildste. Dit het sedert sy ontstaan in 1893 al hoe meer van ʼn doodgespeelde simfonie in die hoofstroomrepertorium geword. Hier kom die werk se vermenging van Tsjeggiese en gospeltemas vir eens weer glansend te voorskyn met besonderhede wat vroeër ongesiens verbygegaan het. Tien se uitgangspunt is ʼn deurdringende analise van dié komposisie. Die luisteraar kry insig in die “werking” van die partituur. Met ʼn enorme ewewigtigheid in orkestrale klankbalans word die belang van van die middelstemme hervestig.

Die KFO is amper letterlik op hul tone. Frases word hier net so deeglik geantisipeer as wat hulle afgerond word. Spanning en ontspanning wissel mekaar vloeiend af. Vir diegene wat glo dat hulle Dvorák se No.9 tot vervelens toe ken, sal tot ander insigte gelei word. Die uitvoering is nie deurentyd tegnies perfek nie, maar die musikale ontginning en openbarende resultaat styg bo roetine uit. Dit is hier waar Tien en die KFO glinster.

  • Dié konsert is tot Maandagaand om 23:00 te sien.    

Die wenners van Atterbury Klavierkompetisie 10   

deur Paul Boekkooi

Klavierkompetisies is geensins wyd gesaai in Suid-Afrika nie. Nóg minder dié wat slegs kandidate in drie kategorieë tot en met die hoogste ouderdom van 19 toelaat. Dié drie is12 jaar en jonger, 15 jaar en jonger, asook 19 jaar en jonger. Verrassend was dat in die jongste groep die hoogste getal deelnemers was, naamlik 12. In die middelste groep was daar 5 en in die senior groep 6. Die kern van die deelnemers is van Pretoria, Johannesburg en die Rand, terwyl ander deelnemers van so ver as Bethlehem, Bredasdorp, Durban Noord, Kaapstad en Windhoek in  Namibië gereis het. Die jongste deelnemer was die vyfjarige Hanna Marais van Pretoria . Die drie mees senior deelnemers, aldrie 19, was Christof Joubert van Pretoria, Gerhard Joubert van Kaapstad en Karlin Kock van Krugersdorp.

Nadat die tien finaliste in vanjaar se kompetisie se name aan die einde van die derde ronde aangekondig is, was hul deelname in die finale ronde tydens die finale aand van die kompetisie ʼn aanduiding van die hoë spelstandaarde vanjaar. Gerhard Joubert was die wenner van die eerste prys van R30 000, en die kategoriewenner in die ouderdomsroep 19 jaar en jonger, met ʼn prysgeld van R8 000. Joubert het ook met twee spesiale pryse weggestap: Beste uitvoering van ‘n Klassieke werk (R3 000) asook dié van ‘n moderne werk (R4 000). Die wenner van die tweede prys van R15000 was Leo Huan van Pretoria. Ook hy het twee bykomende pryse ontvang: Vir beste uitvoering van ‘n Barok-werk (R3000) en van ʼn Suid-Afrikaanse werk (R4 500). Die algehele derde prys (R7 500) is toegeken aan Heinrich Sutton (14) van Pretoria. Hy het was ook die kategorie-pryswenner in die ouderdomgroep 15 jaar en jonger, plus ʼn bykomende prys vir die beste uitvoering van ‘n Romantiese werk (R3 000). Die 12-jarige Benjamin Du van Pretoria was die kategoepryswenner (R4 000) in sy ouderdomsgroep.

Al die deelnemers in die derde ronde het R750 ontvang en dié wat die finale ronde bereik het se prysgeld was ʼn  bykomende R1 000.

Uniek aan die Atterbury Klavierkompetisie (sover my kennis strek), is dat die klavieronderwyser/esse van die hoofwenners ook prysgeld ontvang – ʼn buitengewone erkenning van die pedagogies ryke ervaring en toewyding wat uiteindelik dié allerbelangrikste skakels in die opleiding van pianiste verteenwordig. Prof. Francois du Toit van Kaapstad, Gerhard Joubert se leermeester, het R2000 ontvang en Claudine van Breda, wat onderskeidelik Leo Huan en Heinrich Sutton onderrig, het daarvoor onderskeidelik R1 500 en R1000 ontvang.

Die beoordeling was vanjaar in die uiters bekwame hande van Prof. Hubert van der Spuy, dr. Charl du Plessis en Claudia Strauss.

Willie de Jager en sy span bestuurslede van die Atterbury Klavierkompetisie verdien wye gelukwensings vir ʼn uitstekende tiende kompetisie. Ook die talle trustees en borge kom eweneens groot dank toe. Nou is dit hef aan vir nommer elf!

Brel: Liedere rondom lewe en liefde

deur Paul Boekkooi

Bonjour Monsieur Brel, met Jannie du Toit (sang en kitaar), Susan Mouton (tjello en klavier) en Chanie Jonker (klavier en akkordeon). In Die Teater Linden, Johannesburg.  

Inhoudelik strek die Belgies gebore Jacques Brel (1929-1978) se lewensliedere wat hul temas betref grensloos tussen fluisteringe en ontsagwekkende, soms snydende universele waarhede; tussen sagtheid en gespierdheid; soetheid en bittergal. Presies dít is die eiesinnige, maar tegelyk ook bevrydende lewensbeskouing wat hy aan ons nagelaat het. Brel kon die helderheid van natuurtonele en die optimisme met ʼn bevryde gees, kontrasteer met ʼn donkerte soos van lanfer wat dieselfde gees ongesiens kon bedreig en binnetree. As daar ooit ʼn filosoof was wat kon liedjies skryf en hulle self kon sing, was dit Brel. Maar hy kon ook die skyn-optimisme van ʼn nar in ʼn sirkustent ruim en oortuigend op aspekte van die lewe toepaslik maak.

Waarin hy die  héél beste geslaag het, is om met sy verfynde gees ʼn elikser te wees deur met immer toepaslike verwysings ons voor te berei om die essensie van lewe en liefde voluit, en so vêr dit moontlik is, steeds dieper en veelvlakkig te begin begryp en deurgrond. Verregaande emosies het hom nooit afgeskrik nie. Van die mees uitdagendes moes hysélf verwerk. Van die velerlei eise wat Brel aan homself stel en by implikasie ook tot ander sangers rig, is die feit dat sy liedere nie sommer net gesing kan word nie. Nee, hulle moet uitgevoer word met die diepste moontlike emosioneel-dramatiese inlewing én uitstraling.

René Seghers, wat een van die omvattendste Brel-biografieë die lig laat sien het, was daarvan oortuig dat Brel se liedereskat sterk nagevolg is deur sangers wat tydgenote van hom was. Terwyl sy totale oeuvre van chansons op nagenoeg 200 te staan kom, is daar opnames deur meer as 3000 weergawes deur ander sangers tot 2007 internasionaal geregistreer. Seghers kom tot dié gevolgtrekking:  Brel was die nommer een komponis wie se liedjies deurlopend in die oorspronklike taal, maar veral in vertalings van ʼn verskeie ander tale opgeneem is. Dit was ʼn rekord binne dié tydvak.

Jannie du Toit se Bonjour Monsieur Brel het vyf jaar gelede die lig gesien en daarná getoer. Dit was destyds reeds ʼn hartroerende produksie, maar is intussen verfyn en is nou meer beleë en intiem. Dit beteken nie dat die ratsheid van Madeleine enigsins iets van sy pikantheid verloor het nie. Dié liedjie is terloops gegrond op ʼn werklike mens wat Brel ontmoet het. Die viertaligheid van die program bly uniek en ʼn heerlikheid vir  oorgehaalde taalverslinders. Gepaste kort voorlesings uit verskeie bronne is nou ietwat meer uitgebrei as voorheen (as geheue my nie in die steek laat nie), terwyl die tempo van die geheel die ongelooflike rykdom van die materiaal dieper laat insink.

Uiteindelik is dit sonder twyfel die musiek se enorme diversiteit en emosionele drakrag wat enduit gedy en Brel se onsterflikheid herbevestig. Du Toit se stem is steeds puik, maar sy inlewing en veral die stemmingskontraste wat hy in talle stukke behaal, is nou duideliker ingegrif. Susan Mouton en Chanie Jonker op hulle onderskeie instrumente bly verras en verruk.

Tjellis Aristide du Plessis

Du Plessis met rotsvaste oortuigingskrag

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Bernhard Gueller (dirigent) en Aristide du Plessis (tjello). Program: Tjellokonsert no.9 in B mol, G482, verw. Friedrich Grützmacher (Boccherini); Simfonie no.4 in A, opus 90 – Italiaanse (Mendelssohn). Voorprogram: KFO  Jeugorkes, met Brandon Phillips (dirigent):Egmont Ouverture, opus 84 (Beethoven).Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

Brandon Phillips se analities deurdagte interpretasie asook die weloorwoë implementering daarvan – gemik op die jong lede van die KFO Jeugorkes – maak dit duidelik dat Beethoven se Egmont Ouverture ʼn transformerende werk is wat hom binne die bestek van tien minute afspeel. Hierdie ensemble musiseer nie slegs op ʼn professionele vlak nie, maar oorstyg dit plek-plek deur ʼn ekstra dosis dryfkrag. Hul Beethoven klink atleties: slank, vinnig, lenig en soepel is verdere pluimpies wat opduik. Die blasers se spel besit ʼn hoë mate van deursigtigheid, is uiters suiwer, terwyl die strykers ʼn hegte eenheid sónder enige tekens van swaarwigtigheid toon. Veral van laasgenoemde seksie eis die komponis uiterste presisie. Daaraan is ruimskoots voldoen.

Onder Suid-Afrikaans gebore soliste vervul Aristide du Plessis ʼn besondere plek. In al sy publieke optredes waarvan die uwe vanweë geografies onoorkomelike afstande en ander faktore helaas té min van hulle beleef, kom die deurslaggewende kenmerk van sy spel altyd neer op ʼn persoonlike en tegelyk ʼn outentiek regverdigende benadering op die werke wat hy uitvoer.  Dié Boccherini-concerto is so ietwat soos ʼn lappieskombers saamgevoeg deur die verwerker, Friedrich Grützmacher.In dié proses het hy van Boccherini se ander komposisies gebruik gemaak. Dit het daartoe gelei dat sommige musiekhistorici dié eindproduk deur die bril van ‘n 19de eeuse “peuteraar” as ʼn twyfelagtige ingryping beskou.

Deur Du Plessis se rotsvaste oortuigingskrag in sy tjellospel en sy diep ontginnende aard, word daar ʼn stewige en vaste lyn dwarsdeur die komposisie, soos dit nou staan, getrek. Die solis het heel gepas eerder ʼn ‘n robuuste, Romanties getinte benadering as uitgangspunt gebruik pleks van een wat oor sy skouer loer na vorige eras soos die Barok-, Rococo- of Klassieke tydperk. Sy spel was dus resoluut, maar wat dinamiek en seggingskrag betref op ʼn spesiale manier kontrasryk. Bernhard Gueller, self in sy jonger dae ‘n tjellis van naam, het fisiek en in beide materie en gees aangesluit by Du Plessis se benadering. Laasgenoemde se spel in die cadenzas (wie s’n?) het verruk. Tog bly die aanhoor van dié werk as geheel periodiek tog ʼn ietwat vreemde ervaring …

Die uitvoering van die slotwerk, Mendelssohn se Italiaanse Simfonie, no.4, tel, saam met dié van Beethoven se Simfonie no.1, tydens die openingskonsert drie weke gelede, onder die mees sielsverheffende werk wat die altyd standvastige maestro Gueller weer die afgelope seisoen gelewer het. In sy altyd insigryke, kort inleidings tot die suiwer orkestrale werke het hy ook in dié geval stimulerende feite na vore gebring wat programnota-skrywers dikwels oorslaan. Met skitterende orkestrale ewewigtigheid, asook interne en eksterne deursigtigheid, is die kern van elkeen van die vier dele se deurslaggewende sfeer raak getref. G’n skyn van pomposo hoort tuis by Gueller se spesiale visie van dié oorwegend sonnige Mendelssohn nie. By die slotdeel, ʼn Saltarello met die tempo-aanduiding Presto, was veral die wyse waarop hy die finale klimaks geantisipeer en uitgevoer het fassinerend. Op pad daarheen het veral die uiters subtiele fugatiese onderdele daarvan ʼn magiese sfeer van sy eie uitgedra. ʼn Luide bravo aan die dirigent en elke lid van die KFO is gepas.

  • Dié konsert is tot Maandagaand om 23:00 te sien.

Adam H. Golding

Luister na prikkelende Barokmusiek

deur Paul Boekkooi

Barok as ʼn verwysing na ʼn spesifieke stylperiode in Westerse musiek en die terminologie wat daarmee saamgaan kan dalk vir baie musiekliefhebbers verwarrend wees. Die luister daarna in histories ingeligte uitvoerings is egter ongetwyfeld stimulerend, verkwikkend en ʼn manier om die ontvanklikheid van luisteraars te prikkel.  Dit sal eweneens hulle gemoed vir die hartstogtelike ervarings wat daaruit kan voortvloei, voluit open. Barocco is die Italiaanse beskrywing van die term, Barock die Duitse, terwyl Baroque vir Frans én Engels geld. Die term Barok word bv.ook wyd in argitektuur gebruik – veral in die dekoratiewe boustrukture van die 17de- en 18de eeu waar kurwes en ander versiersels ʼn taamlik algemene verskynsel was.

Instrumentale én vokale Barokmusiek word in die komende naweek weer vir die eerste keer ná 18 maande lewend in Gauteng gehoor. Die African Renaissance Ensemble (ARE) onder die artistieke leiding van Adam H. Golding lewer eerskomende Saterdagmiddag om 15:00 ʼn uitvoering in die St. George’s Kerk, Sherborneweg 7, Parktown, Johannesburg. Die titel van hul program is The Forgotten Years of the Middle Baroque. Komposisies uit ses lande wat eerder die sekulêre as die gewyde sy van Barokmusiek beklemtoon, is op die program. Onder hulle is daar dié van Tarquinio Merula (Italië), Nicolla Matteis (Italië en Engeland), Johann Kaspar Kerll (Duitsland), Johann Heinrich Schmelzer (Oosterryk), Alessandro Scarlatti (Italië), Dietrich Buxtehude (Swede), Henry Purcell (Engeland) en Jean-Baptiste Lully (Frankryk).

Die lede van die ARE wat optree is Dillon Davie (kitaar), Adam Golding (artistieke leier, mandolien en blokfluite), Doron Kanar (bariton en tromboon), Leigh Nudelman (sopraan), Joao Ribeiro (kontra-tenoor), Tanya Spiller (viool), Margot Smythe (tjello) en Ute Smyth (viool en altviool). Enkele verdere bekende Barokspesialiste is genooi om deel te neem: Gerhard Benade (“dulcian”, ‘n voorloper van die fagot), Este Meerkotter (fluit), Chris van Staden (bariton) en John Reid Coulter (klavesimbel) – sonder twyfel die voorste speler van dié instrument in Suid-Afrika.

  • Bespreek kaartjies teen R180 deur Quicket.co.za.
  • Alle Covid 19 protokolle geld.
  • Die konsert sal ongeveer tot om 16:30 duur.

Pianis Gerhard Joubert

Joubert tref met veelsydige Schumann

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Bernhard Gueller (dirigent) en Gerhard Joubert (klavier). Program: Klavierkonsert in a, opus 54 (Schumann); Serenade no.2 in C, opus 16 (Brahms). Voorprogram: KFO  Jeug-blaasensemble, met Faan Malan (dirigent): Folk Song Suite (Vaughn Williams). Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

Onder die kategorie Romantiese klavierkonserte tel die enkele een deur Robert Schumann, pianisties beskou, as synde die suiwerste en idiomaties rypste voorbeeld binne dié era. Dit is ʼn werk waarin die musikale vereistes ʼn fyn ewewig moet uitdra en handhaaf teenoor die tegniese virtuositeit wat dit uitstraal. Daar is min pianiste wat oortuigend in deurlopende ewewig en sintese slaag. ʼn Mens dink aan Richter, Schiff, Perahia, Brendel, Ashkenazy. Daarna droog dit op.

Die 19-jarige Gerhard Joubert se spel het my gereeld herinner aan dié genoemdes se internasionaal wydgeroemde interpretasies. By hom ontdek ʼn mens reeds aan die begin van die concerto ʼn gepaste robuuste diskoers wat synde as briljant geatikuleerd oorkom en helderheid beklemtoon. Ewe belangrik is die wyse waarop hy die fantasieryke, die romantiese, asook die tegniese verbind tot ʼn groter geheel. In die openingsdeel se cadenza slaan hy ʼn   oortuigende kwasi-improviserende toon aan. Die kortstondige middeldeel, gepas as ʼn Intermezzo aangedui, het binne Joubert se ligte aanslag ʼn opvallende bekoring aan Schumann se dikwels intieme gedagtegange  verleen. Onnodige sentiment is vermy deur die basiese tempo te laat vloei.

Die slotdeel, Allegro vivace, daag die pianis bykans op alle vlakke uit.  Met o.m. groot ritmiese kompleksiteit, passasies waar sinkopasie domineer, asook ʼn uiters verwikkelde en lewendige fugato word veral ook die pianis se psigiese stamina uitgedaag. Dié beweging stu met enorme konsentrasievereistes en ʼn bykans oneindigende  stukrag voort. “Soos briesende perde na hul doel,” was deel van José Rodriguez se raak beskrywing daarvan in sy Die Afrikaanse Konsertgids (Human en Rousseau, 1967). Joubert oortuig volkome in die musikaal deurleefde wyse waarop hy dit alles bemeester het. As hy dié peil kan volhou, wag ʼn toekoms met veel belofte op hom.

Brahms se Serenade no. 2 word hier eers kortliks op stimulerende wyse deur die dirigent bekend gestel. Dit is heel gepas – veral in die lig van die skaarsheid rondom publieke uitvoerings daarvan.  Dit is ʼn rustige werk waarin ʼn pastorale sfeer oorkoepelend domineer. Sonder viole in die orkes mis dit die briljantheid wat ons andersins sou kon verwag  – ʼn feit wat ingeligte luisteraars vanselfsprekend intuïtief aanvoel.  Die vyf dele is kontrasryk, maar met ʼn  intieme sfeer wat domineer. Die KFO het, veral ná die lewendige Schumann-uitvoering, soms té bedeesd oorgekom. Daar was wonderlike oomblikke van tipies Brahmsiaanse donker klanksfere, maar net soms het die indruk van te veel eenvormigheid  eens te veel begin oorheers.  Brahms se werk is in die reël juis die teenoorgestelde daarvan. In die slotdeel, ‘ʼn Rondo, het die son deur die wolke geklief – veral bewerkstellig deur die piccolo en haar mede-houtblasers.

Vaughan Williams se driedelige Folk Song Suite is met baie brio, idiomatiese egtheid en atmosfeerryke musikaliteit deur die KFO Jeug-blaasensemble onder leiding van Faan Malan uitgevoer. Anders as wat soms níé gebeur nie, was die intonasie deurentyd perfek, die samespel heg, en die aard van elkeen van die drie dele, waarvan twee marse is, raak getref. Dit is duidelik dat dié dirigent se oënskynlik perkelose kundigheid daarin slaag om die jong musici te inspireer.

  • Dié konsert is tot Maandagaand om 23:00 te sien.      

Violis Jordan Brooks

Brooks verrig wondere met Korngold

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Jeremy Silver (dirigent) en Jordan Brooks (viool). Program: Pavane vir ʼn gestorwe prinses (Ravel); Vioolkonsert in D, opus 35 (Korngold); Moeder die gans-suite (Ravel). Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

Hy is maar 16 jaar oud en het ʼn uitnodiging in sy sak om na die Verenigde Koninkryk te gaan om sy studies daar voort te sit onder die lank reeds legendariese Suid-Afrikaans gebore violis en pedagoog Jan Repko. Die jong violis wat ter sprake kom is die SA gebore Jordan Brooks wat nou op ons tuisskerms gesien en gehoor kan word in ʼn vertolking van Erich Wolfgang Korngold se Vioolkonsert in D majeur. Persoonlik kan ek nie onthou of ek óóit ʼn jeugdige violis soos hy met so ʼn graad van volwassenheid hoor optree het nie. Die concerto self, wat terloops eers in die afgelope dekade of meer werklik in die kollig begin kom het, is deur Jascha Heifetz in 1947 vir die eerste keer uitgevoer. Eers in die afgelope dekade het die werk uiteindelik sy volledige en verdiende aandag begin kry het.

Brooks is benewens vorige optredes by talle geleenthede, ook al ʼn geruime tyd konsertmeester van die Kaapstadse Jeugorkes wat met die KFO geaffilieer is. In sy uitvoering van die Korngold is dit sy detailryke musikaliteit, selfversekerdheid en absoluut intuïtiewe aanvoeling vir elke aspek van hierdie kontrasryke komposisie wat uitstaan. Hy bereik dit deur elke frase gelykmatig op te bou en voluit te karakteriseer deurʼn ideale toonkleur aan te wend en daardeur die partituur in al sy fasette te belig. Die openingsdeel, Moderato nobile, se opbou is soos ʼn lang deurlopende lyn waarin talle progressies meewerk en saambind tot ʼn klimaks waaruit ʼn uitdagende cadenza voortvloei. Daarop volg ʼn kontrasryke tweede deel, Romance: Andante. Hier, te midde van ʼn stadig ontluikende hooftema, toon Brooks sy spesiale talent en vermoë om die luisteraar se aandag voluit te behou. Die slotdeel, Allegro assai vivace, wat soms op ʼn forse manier ou dansvorms oproep wat ʼn rapsodiese kwaliteit daaraan verleen, is met volle oorgawe deur die violis belig en deurentyd gepassioneerd en detailryk in sy spel na vore gebring. Die KFO en Jeremy Silver het met duidelike mededeelsaamheid die solis gevolg. Ja, gevolg, want Brooks is deurgaans hier die leiersfiguur.

Die orkes het in die fantasmagoriese Moeder die gans-suite waarlik die sprokiesatmosfeer wat Ravel met sy reuse- verbeeldingsvlakke kon neerpen, ook binne kleurvolle klankgewade in elkeen van die vyf dele laat leef. Silver se aandag vir kleiner detail wat soms oor die hoof gesien word, is hier duidelik in karakteristieke klankvermengings verwesenlik. Hulle uitvoering van die Pavane aan die begin het, in kontras hiermee,ietwat minder belofte ingehou.

  • Dié konsert is tot Maandagaand om 23:00 te sien.

Dirigent Bernard Gueller

KFO bied ʼn Beethoven met min gelyke

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Bernard Gueller (dirigent) en Brandon Phillips (fagot). Program: Fagotkonsert in B-mol, K191 (Mozart); Simfonie no.1 in C, Opus 21 (Beethoven). Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

Die twee jeugdige werke deur Mozart en Beethoven wat later in hul loopbane wêreldroem sou verwerf en wat vir dié openingskonsert van die KFO se Lenteseisoen gekies is, sal die ontvanklike luisteraar en kyker ongetwyfeld inspireer. Eerstens: Daar in min komponiste wat naby hulle kom. Tweedens: Albei werke, die een in concerto-vorm en die ander wat ʼn kwantumsprong in die simfoniese ontwikkelingsproses verteenwoordig, kan op alle vlakke as subliem bestempel word. In die uitvoering daarvan het die sleutelspelers die essensie van elkeen se musikale uitdrukkingskrag tot by die kern binnegedring.

Phillips, wat bepaald ook bekend staan as een van die voorstes onder ons jonger geslag dirigente, is totaal bewus van die diversiteit van stemminge wat in elkeen van die drie dele van die Mozart-concerto verskuil lê. In die openings-Allegro vestig hy die stemming onmiddellik danksy sy ryk, volle en tog ook uiters beweeglike toonproduksie te midde van ʼn ligte, liriese benadering. Hier het hy veral te midde van ʼn vloeiende rustigheid ook die pittigheid binne Mozart se idiomatiese vakkundigheid beklemtoon. Sy spel in die cadenza was gepas pronkerig.

Hierna was die Andante ma adagio gevul met teervloeiende rustiek wat in sy interpretasie ook ligtelik ʼn melancholie opgeroep het. Die slot-Rondo, aangedui met Tempo di Menuetto, het gepas ligvoetig en met fyn solistiese ornamentasies opgeklink. En passant: die orkes se horingspelers het hier beïndruk. ‘n Geringe smetjie by die uitvoering hiervan was die sporadiese oomblikke waar die momentele gebrek aan tempokoördinasie tussen solis en orkes in die openingsdeel dalk tog vermy kon word.  

Bernard Gueller bewys hier weer sy magiese kant in sy benadering tot Beethoven se Simfonie no.1. Trouens, hoe ouer en ryper hy word, hoe meer verbeeldingryk en soepel vertoon die wydsheid van sy interpretasievermoëns. Op die gebied van stuwende vaart, helderheid, felle aksente, Suidelike energie en soepele fraseringskuns het dié dirigent se insae in en greep op musiek in  die wydste sin van die woord toegeneem sedert sy eerste besoek aan ons land. Daar is nou meer gedissiplineerde passie en ʼn jeugdige élan teenwoordig.

Luisteraars is hier verlos van die swaarwigtige benadering wat slegs ʼn halwe eeu gelede nog gereeld by baie dirigente binne die Duits-Oostenrykse tradisie ontdek is. Natuurlik was daar gelukkig uitsonderings. Onder Gueller se leiding het hierdie Beethoven-simfonie opnuut gebot. Vlot tempo’s, ekspressief omlynde temas, deeglik reagerende, ritmies en ook andersins eksakte ensemblespel is hier die einderesultaat van deeglike voorbereiding tydens repetisies. Dit is uiteindelik die enorm kontrasterende spektrum rondom genuanseerdheid, gekoppel aan spontaineïteit, wat hiervan ʼn bykans opvergeetlike luisterervaring maak. En daarby met orkes waarvan die ledetal aansienlik uitgedun is. Sela.

  • Dié konsert is tot Maandagaand 20 September om 23:00 te sien.  

Dirigent Faan Malan

KFO gereed vir vyfde aanlyn-seisoen

deur Paul Boekkooi

Terwyl ons nou onsself op vlak 2 van Covid-verwante inperkings bevind, is die vooruitsig positief dat tradisionele simfoniekonserte binnekort weer ʼn aanvang sal kan neem, ondanks beperkings op gehoorgetalle. In die Kaapstadse Filharmonise Orkes se nuusbrief van 15 September wys hulle daarop dat ʼn simfoniekonsert met ʼn gehoor en Covid-regulasies in plek, vir Woensdag 29 September om 16:00 beplan is. Arjan Tien, die Nederlandse dirigent met ʼn lang verbintenis met die KFO, sal  dirigeer, terwyl sy vrou, die klarinettis Maria du Toit wat vir ʼn geruime tyd hoofspeler van dié orkes was, as solis sal optree. Op hul program verskyn Copland se Klarinetconcerto en Dvorák se gewilde Simfonie 5 in e mineur, opus 95, met die bynaam “Uit die Nuwe Wêreld”. Besoek die KFO se webtuiste by info@cpo.co.za.

Vandag se goeie nuus is dat die KFO se gestroomde aanlyn-seisoen van vier konserte wegspring. Die fokus val heel gepas op jeugdige soliste wat die afgelope tyd dikwels in Suid-Afrika in die kollig was, terwyl twee Kaapstadse jeugorkeste, die KFO se Jeugorkes en KFO se Jeug-blaasensemble, twee van die konserte sal open voordat die hoofprogram begin. Hulle word onderskeidelik gedirigeer deur Brandon Phillips en Faan Malan. Phillips, hoof-fagotspeler van die KFO, tree ook as solis tydens vandeesweek se openingskonsert op, terwyl Jordan Brooks (viool), Gerhard Joubert (klavier) en Aristide du Plessis (tjello) later in dié seisoen gehoor word.

Vandeesweek se konsert het Bernhard Gueller as dirigent op die podium. In die openingswerk voer Phillips Mozart se Fagotkonsert in B mol majeur, K191 uit – ʼn tydlose klassieke werk vir dié instrument. Die tweede en slotwerk op dié program is Beethoven se debuut as simfonikus: Die Simfonie no.1 in C majeur, opus 21 wat in die jaar 1800 geskryf en gedebuteer het.  Dié konsert word tot 20 September gestroom. Die volgende een, gestroom van 23 tot 27 September, plaas die dirigent Jeremy Silver en die uiters talentvolle 17-jarige violis Jordan Brooks in die kollig. Hulle program laat twee werke van die meester van Impressionisme, Maurice Ravel, asook die Vioolkonsert in D majeur, opus 35 van die Weens gebore Erich Wolfgang Korngold (1897-1957) herleef. Laasgenoemde het later in sy lewe ook ʼn sterk reputasie as komponis van klankbane in o.m. Hollywood  geniet. Die program open met Ravel se atmosfeerryke, stadig vloeiende Pavane vir ʼn gestorwe prinses en word afgesluit met die feeagtige Moeder die gans-suite wat hy aan ʼn vriend van hom se kinders opgedra het. Die suite bestaan uit vyf magiese onderdele. Dit word van tyd tot tyd ook as ʼn ballet opgevoer.

Die derde konsert in dié reeks is tussen 30 September en 4 Oktober te sien. Met dié konsert open die KFO Jeug-Blaasensemble die konsert met Vaughan Williams se Folk Song Suite. Daarna betree maestro Gueller en die 19-jarige pianis Gerhard Joubert, ʼn leerling van prof. François du Toit van die UK,vir ʼn uitvoering van Schumann se veeleisende Klavierkonsert in a, opus 54. Dié werk  word universeel as een van die grootstes uit die Romantiese era beskou. Die konsert word afgesluit met ʼn komposisie wat die meer lighartige sy van Brahms onderstreep. Dit is sy selde uitgevoerde vyfdelige Serenade no. 2 in A, opus 16, wat die jeugdige komponis in ʼn oorwegend opgewekte luim aan die luisteraar bekendstel.

Die vierde en laaste konsert is tussen 7 en 11 Oktober aanlyn, met Phillips wat sy KFO Jeugorkes lei in ʼn uitvoering van Beethoven se Egmont Ouverture, opus 84. Daarna voer Aristide du Plessis saam met Gueller Luigi Boccherini se Tjellokonsert in B mol, G.482 uit – ʼn werk wat enorme tegniese en musikale uitdagings stel omdat die komponis sélf as een van die voorste tjelliste van sy era beskou is. Die konsert word beëindig met Mendelssohn  se alombekende Simfonie no. 4 in A, opus 90, met die gepaste bynaam “Italiaanse”.

  • Kaartjies kos R140 per konsert of R400 vir die volle seisoen. Bespreek by quicket.co.za. Navrae: Quicket, (021) 424 9308. Die konserte kan ervaar word Donderdag om 20:00 en daarna tot Maandag om 23:00 .

Jeremy Silver, Miro Chakaryan, and Susan Mouton

Die Brahms was gaaf, Sibelius minder so

deur Paul Boekkooi

Johannesburgse Filharmoniese Orkes, met Jeremy Silver (dirigent) en Miroslav Chakaryan (viool) en Susan Mouton (tjello). Program: Dubbelkonsert in a mineur vir viool, tjello en orkes, opus 102 (Brahms); Simfonie no.2 in D majeur, opus 43 (Sibelius). Virtuele opname in die SAUK se M1-ateljee, Auckland Park, Johannesburg.

ʼn Gesig weerspieël iets, of soms méér, van die topografie van die mens wat binne daardie liggaam hom- of haarself bevind. ʼn Mens kan ʼn analogie deurtrek na musiek. ʼn Partituur is immers die sigbare eindresultaat van ʼn komponis se skeppende werk, maar die werklike betekenis daarvan, die verskuilde emosies en gevoelens, lê veel dieper. Dié uitvoering van twee uitdagende komposisies het ʼn mens dikwels aan dié geheimenis laat dink.

Miroslav Chakaryan en Susan Mouton is lank gevestigde, wyd bekende musici in die klassieke sfeer wat o.m. sedert die stigting van die JFO in 2000 onderskeidelik die konsertmeester en hoof-tjellis posisies in die orkes beklee. Hulle tree selde solisties in die veeleisende concerto-repertorium op. Dit was dus ʼn verrassing om hulle in dié gestroomde simfoniekonsert te ervaar. Brahms se Dubbelkonsert is, soos feitlik ál sy werke, eintlik slegs vir top-instrumentaliste bedoel. Hierdie duo, terloops al talle dekades met mekaar getroud,  het deeglik voorberei vir die taak.

Benewens ʼn paar glipsies heel aan die begin van die resitatief tussen die twee soliste, was die openings-Allegro gekenmerk deur deeglike ensemblewerk tussen hulle én dié tussen hulle en die orkes. Klein details wat deels neerkom op persoonlike smaak, is die soms hinderlike en onnodig vinige vibrato waartoe die violis neig. Vibrato is in musiekkonteks ʼn ornamentasie. As dit deurlopend te sterk en vinnig aangewend word, suggereer dit senuagtigheid. Reeds in dié deel is daar onder Silver se leiding ook swaarwigtigheid in die orkesaandeel ontdek – ʼn indruk wat helaas nie in die uitvoering van die slotdeel, Vivace non troppo, gewyk het nie. Hier kon dié deel se volksdanskarakter deur beter ontginde dinamiese kontraste skerper belig gewees het. Die liries uitgesponne Andante het die naaste aan ʼn ideale vertolking gekom.

Sibelius se Simfonie no. 2 was vir dié toondigter ʼn kragtige stap in die rigting van kompositoriese selfstandigheid. Sy persoonlike styl het sinoniem vir die nasionale styl geword. Bykans alle Finse komponiste ná hom het nasionaal geneig te midde van ʼn merendeels struktureel soliede argitektoniese onderbou omdat hulle hóm gevolg het. In dié simfonie staan in talle opsigte klankskildering sentraal. Wat ʼn mens in dié vertolking mis, is die tempoverhoudinge binne die simfonie, By Sibelius is ʼntempo wat vinnig lyk, soms stadig – en omgekeerd. Oorkoepelend, maar veral in die stadige(r) onderdele, was die tempo nie net traag nie, maar ook die energievlakke kon meer onderliggende dryfkrag besit.

Die wydheid van die eerste deel, Allegretto, is raak getref vanweë die feit dat daar geen  teken van gejaagdheid was nie. Kontraswerking binne die tragiese stemming van die daaropvolgende beweging, Tempo andante ma rubato, het opgeval, asook die inmekaarvloeiing van die twee hooftemas ten slotte. Die derde deel, Vivacissimo, en die slotdeel, Allegro moderato, gaan ononderbroke in mekaar oor, Daar is in laasgenoemde te veel oorbeklemtoning van detail wat soms die struktuur ondermyn, terwyl die breë apoteose teen die einde meer geleidelik opgebou kon wees.

  • Dié konsert word slegs tot 28 Augustus, om 24:00 gestroom. Hopelik sal die JPO in die toekoms die sendtyd tot Sondagaande verleng.

Dirigent Brandon Phillips(links) en Charl du Plessis.

JFO beïndruk in lig-klassieke program

deur Paul Boekkooi

Johannesburgse Filharmoniese Orkes, met Brandon Phillips (dirigent) en Charl du Plessis (klavier). Program: Karelia-Ouverture (Sibelius); Rhapsody in Blue (Gershwin); Nag op ʼn Kaal Berg (Moessorgski) en Les Preludes (Liszt). Virtuele opname in die SAUK se M1-ateljee, Auckland Park, Johannesburg.

Met ʼn programsamestelling wat aantreklik, uitdagend en, wat gewildheid betref, maklik tuishoort in die top-20 binne die klassieke orkestrale genre, beloof dit sommer baie vir dié luisteraars wat eerder musiek oor hulle wil laat spoel as om ernstig te luister en daaroor na te dink. Sibelius se Karelia-Ouverture bruis van die patriotisme. Dit was ʼn belangrike leitmotief in dié jong komponis se vroeë werk. Dit is geskryf vir ʼn buitelugproduksie waaraan studente deelgeneem het en waarin verskeie volksmites opgeroep word. Die dirigent het hier sonder oordadigheid ʼn gepaste robuuste toon aangeslaan om iets daarvan in dié ouverture te belig. Die orkes het sy benadering voluit uitgeleef.

Charl du Plessis en Gershwin se Rhapsody in Blue kom al ʼn lang pad saam. Na ál die jare is daar nog steeds nie ʼn voorspelbaarheid met betrekking tot sy interpretasie daarvan te ontdek nie. Wat dié pianis eerder bly suggereer is die onderliggende feit dat dié komponis as pianis ook ʼn fenomenale improviseerder voor die klawers was. Om dié rede alleen al laat hy hom ook deur die “gevoel van die oomblik” lei. Hierdie uitvoering kom naby die heel beste een wat Du Plessis gelewer het. Daar was nie altyd die gewenste verfyning in afronding by die orkes nie, maar die genialiteit en oorspronklikheid van hierdie stemmingsgewys steeds veranderende rapsodie bly onverwoesbaar – veral ook omdat dit ‘n positiewe keerpunt in die ontwikkeling van latere klassieke musiek verteenwoordig.

In Moessorgski se Nag op ʼn Kaal Berg lewer Phillips en die orkes tegnies en idiomaties hul heel beste vertolking in dié program. Dit vereis ʼn gespierde virtuositeit van elke speler. Viole klink aanvanklik soos insekte. Dikwels moet die houtblasers met skril effekte bo die onheilspellende donker klankspektrums van die res van die orkes deurbreek. Dit is musiek waarin demoniese kragte losgelaat word. Die dirigent het die raserny knap gekontrasteer met die stadig ontluikende kalmte kort nadat die klarinet uiteindelik die daeraad aankondig. Dit was egter ook duidelik dat die relatief yl besetting van die strykersseksie die gevolg gehad het dat hulle dikwels ondervoed geklink het.

Met Liszt se Les Preludes vestig die komponis ʼn kerngedagte: dat die lewe ʼn reeks voorspele is vanaf  geboorte tot die sterwensooomblik. Liefde is die lewe se daeraad, maar alle illusies word deur die noodlot verwoes. Die JFO het al die episodes en stemmings wat die werk deurvleg deeglik en soms met inspirasie oorgedra. Phillips se greep op die verskeidenheid klankbeelde wat van dié werk die suksesvolste een van die twaalf wat Liszt in dié genre gekomponeer het maak, het opgeval. Slegs enkele kere wens ʼnmens dat die dirigent se noukeurige analises van partiture kan uitdy na ʼn meer bevrydende en dalk ʼn meer persoonlike visie op van die uitgevoerde werke.

  • Dié konsert word slegs tot Saterdagaand 24:00 gestroom

Renske Jacobs

 Die vurige stem in die eter

Die RSG-omroeper Renske Jacobs het die afgelope jaar verskeie regiepryse vir haar radiodramas ingepalm. Sy het pas – vir die tweede keer – die SA Radio Awards se eer vir Beste Dramaprogram ontvang vir haar opvoering van Bloedmaan deur Martyn le Roux. Dit is die opvolg van die gewilde weerwolfriller, Bloedlyn, wat ook die radioprys en ATKV Mediaveertjies opgeraap het. Albei is op RSG (100 tot 104 fm) in Radioteater uitgesaai. Kobus Burger het met Jacobs gesels.

Wat geniet jy die meeste omtrent radio en om in die medium te werk?

Ek geniet die intimiteit van tradisionele radio. Dit plaas natuurlik altyd die verantwoordelikheid op jou as omroeper om in gedagte te hou dat jy in mense se persoonlike ruimtes inbeweeg, maar juis daarin lê ʼn wonderlike, juweel van ʼn uitdaging. Die samebindende faktor – ‘somewhere, out there, beneath the pale moonlight’ – iemand luister saam met jou na dieselfde ding op dieselfde tyd, al is dit dalk ʼn ander tyd van die dag – daardie gevoel en wete is uniek tot die medium. En dan natuurlik om met slegs klank te skep – en dit so te doen, dat mense nie eers agterkom daar’s nie prentjies nie – dit bly ʼn voorreg.

Jy het destyds spookstories op lug voorgelees – iets waarvoor luisteraars steeds smeek. Jy was dan ook skrywer, speler en regisseur saam met Christelle Webb-Joubert in die kinderreeks Poen en Toekie. Dan is jy eintlik ʼn omroeper en ook ʼn bekroonde radiodrama-regisseur. Dink jy daar is vir jou, as uitsaaier, nuwe horisonne wat jy nog in klank wil verken?

Ek dink daar gaan nog ontwikkeling in die uitsaaibedryf plaasvind wat vir ʼn omroeper nuwe uitdagings sal bied, maar die kompetisie – tussen tradisionele radio (en TV) en die kyk- en luisterformaat waar jy kan kies wat jy wil sien of hoor – is reeds straf. Potgooie en netwerke wat hulle eie inhoud skep, is aan die orde van die dag, en dit skep vanselfsprekend vir enigiemand wat al vir jare in die medium werk (selfs amateurs) geleenthede om self inhoud te vervaardig wat op digitale platforms gehoor kan word. Met die beskikbare sagteware en programmatuur (soms selfs gratis) is die moontlikhede wat klankskepping betref, grensloos. Dit wat deesdae geskep word, laat ʼn mens se mond oophang! So daar is inderdaad nuwe horisonne om te verken … vir enigiemand met ʼn liefde en passie vir klank en wat jy alles daarmee kan doen.

Waarna luister jy graag as jy by die huis is en nie oor werk hoef te dink nie?

Wanneer ek tradisionele radio luister om te ontspan, luister ek graag na LM Radio. Om na enige ander radio(stasie) te luister, is vir my werk, maar dis lekker werk. Ek luister na uitsaaistyle en na die opstel van inhoud en die vloei. Ook taalgebruik en ek probeer altyd bepaal wat die ‘x-factor’ van die betrokke DJ of omroeper is – die eienskap wat maak dat mense daarvan hou om na jou te luister. Alles anders wat my ore opslurp, is beide vir ontspanning en vir ‘werk’ – want dis waar ek idees vir produksies kry, maar ek ontspan ook soos wat ander mense ontspan wanneer hulle TV kyk. ʼn Mens kan net nie so salig uit’zone’ wanneer jy luister vir die lekker nie, want dan gaan jy iets mis omdat jy nie jou oë het wat instaan wanneer jou ore se aandag dwaal nie. So ek luister na die BBC se dramas en ek het al ʼn paar van hulle dokkie-dramareekse ook al verslind. Ons klankghoeroe by RSG, Danny Booysen, stuur vir my gereeld skakels na skeppings (dokkies, dokkie-dramas en allerhande ander ‘fusion’ klankwerk) van ouens wat met GROOT spanne en borge werk – dis klankskeppings wat jou in jou spore sal laat stop. Tans luister ek na ‘n reeks van nege episodes oor Dolly Parton, en wat ʼn ervaring! Dis werklik gehalte-klankproduksie om na te streef. Ek luister na my kollegas se werk op potgooi, want ek is nie altyd ingeskakel vir hulle reekse/dramas/dokkies nie. Of ek vra hulle om dit vir my te stuur, dan luister ek in my eie tyd – gewoonlik in die aand, en soms tot diep in die nag. Ek het nou net klaargemaak met Anton Goosen se luisterryke reeks oor Bob Dylan wat ‘n paar jaar gelede op RSG uitgesaai is. Regtig ʼn belewenis! Soms het ek sommer drie keer na ʼn episode geluister om seker te maak ek hoor en onthou soveel as wat ek kan.

Dalk weet min mense dit, maar jy is ook ’n poi-kunstenaar en iemand wat letterlik met “vuur speel”. Vertel bietjie meer oor die kunsvorm en waarom jy dit so geniet.

Poi is ‘n dansvorm waar gewigte aan die punte van toue in ritmiese patrone geswaai word. Die woord “poi” kom van die Maori-mense van Nieu-Seeland. Poi-dans is deel van die Maori-kultuurtradisie. Poi-dans buite die Maori-kultuur is ‘n meer onlangse ontwikkeling en verskil heelwat van die tradisionele Maori-poi. Wanneer ‘n mens vuur-poi speel, is die gewigte aan die punte van die toue styf opgerolde Kevlar -lonte wat ʼn mens dan in paraffien doop en dit aan die brand steek en daarmee dans. Die meer moderne dansvorm het uitgekring en sluit deesdae ander toerusting ook in waarmee ʼn mens kan dans en manipuleer. Dit staan as flow-art bekend. Net so passievol soos wat ek is oor klank, is ek oor beweging. Om aktief te probeer wees waar en wanneer ek kan. En om aan te hou dans. Veral vroue moet nooit ophou dans nie. Dis ʼn manier om in voeling te bly met vrouwees. Die poi-speel help ook om my kop agtermekaar te kry. Soms raak die kreatiewe denke verstrengel wanneer ek werk met ʼn teks of byklanke, en dan help dit om gou op te spring, lekker musiek aan te sit, en met die poi te dans. ʼn Mens gee uiting aan opgekropte energie en jy balanseer as ’t ware jou breinlobbe – linker en regter – want jy speel met twee hande wat soms verskillende bewegings uitvoer. Dis my stokperdjie, my ‘gym’ en my meditasie – alles in een.

Tans is jy deel van ’n uitgesoekte groep wat ’n regiekursus onder leiding van die bekroonde regisseur Marthinus Basson aanlyn bywoon. Hoe verbreed dit jou siening van regie en die skep van ’n produksie?

Wat ʼn voorreg! Ek kan nie wag vir elke tweede Sondagmiddag wanneer ek 15:00 op Zoom by hierdie groep uiters begaafde en ervare kreatiewe skeppers kan aansluit nie. Met Marthinus aan die stuur! En ons leer baie by hom, maar ons leer net so baie by mekaar deur mekaar dop te hou en na mekaar te luister. In hierdie kursus het die klem tot dusver grootliks op teks en karakter geval. Onder normale (voor Covid) omstandighede is die tyd wat ʼn regisseur het om ʼn verhoogstuk op te voer gewoonlik heeltemal te min om genoeg daarvan aan teks en karakter af te staan terwyl alle tegniese aspekte ook uitgewerk en gerepeteer moet word. Wat radio betref, is daar nóg minder tyd, maar hierdie kursus het my weer eens laat besef dat ʼn span (regisseur en akteurs) soveel meer kan bereik as daar vooraf genoeg tyd aan teks- en karakterontleding afgestaan word. En dan: om onverskrokke en sonder skroom op te voer; die verantwoordelikheid, wat deel van die kreatiewe skepper se plig is, om dit wat regtig om ons aan die gang is, te reflekteer – soms selfs oplossings te bied; agtergrondnavorsing; algemene kennis; kennis van die politieke stelsels en die geskiedenis van die wêreld en die mens. Dis net sommige van die vereistes en eienskappe wat ons gereeld bespreek, en wat ek nou in my agterkop hou wanneer ek skep.

  • Luister hier na die bekroonde Bloedmaan – https://iono.fm/e/933017
  • Volg vir Renske Jacobs op Instagram as @8voicepower8waar sy gereeld haar poi-danse deel.

Megan-Geoffrey Prins, pianis

Prins se ewewigtige Beethoven verras

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Bernard Gueller (dirigent) en Megan-Geoffrey Prins (klavier). Program: Klavierkonsert no.3 in c, opus 37 (Beethoven); Simfonie no.40 in g, K550 (Mozart). Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

Ons moet maar hoop dat die virtuele era spoedig tot ʼn einde sal kan kom en vanselfsprekend ook die pandemie wat dié proses genoodsaak het. Die proses plaas talle skynwerklikhede in plek wat al hoe duideliker word soos wat die tyd ons aan virtuele konsertaanbiedings oorlewer. Met elke nuwe konsert wat die KFO of enige ander orkes aanbied, is dit asof ʼn robotagtige roetine begin domineer. Musici ontvang geen terugvoering van die natuuurlikste bron waarop lewende konserte floreer nie: die gehoor. Die kamera en mikrofoon is nou as ’t ware die “reseptor” – níé die gehoor  nie. Daar waar die gehoor gewoonlik sit – vergelykbaar met ʼn kollektiewe weerkaatser wat met die musici op vele gevoelsvlakke, terwyl hulle luister, asook die komponis kontak maak – is daar nou ʼn dolleë ruimte.

Die dirigent, solis en individue in die orkes wat te alle tye ʼn veilige afstand van mekaar moet behou, vul die kunsmatigheid aan, terwyl dit ook al duideliker word dat juis dié distansie ook bydra tot ʼn verslapping van ensemblehegtheid en dat ʼn ideale klankbalans tussen die verskillende instrumentale onderafdelings soms moeilik bereikbaar is of nie altyd ideaal uitgevoer kan word nie.

In Beethoven se Klavierkonsert no.3 het die komponis ʼn duidelike prinsipe gevestig, naamlik wat sy eie opvatting van die klavierkonsert is: Die solis se aandeel en dié van die orkes word geïntegreer tot ʼn simfoniese geheel. Dit is in teenstelling met ʼn ander oort klavierkonsert uit daardie tyd wat die solis soveel as moontlik laat skitter met sy tegniese vernuf en die orkes ʼn ondergeskikte, begeleidende rol laat speel. In sy Derde Klavierkonsert het die orkestrale inleiding sulke afmetings aangeneem dat die solis eers taamlik laat van hom laat hoor. Beethoven het dit nie meer laat gebeur in òf sy Vierde òf Vyfde Klavierkonserte nie.

Megan-Geoffrey Prins se loopbaan het die afgelope jare ernstig begin ontwikkel en soms konstante verrassende stygende lyne in volkome tegniese beheer en musikale insae begin toon. By laasgenoemde kwaliteit slaan dit veral op ʼn ideale ewewig wat hy deur ʼn natuurlike kombinasie en soms subtiele karakterisering tussen intensiteit en digterlikheid bereik. In die (vir Beethoven) stadige Largo het die pianis ʼn gevoel van argitektoniese gravitas op ʼn inspirerende wyse laat kontrasteer met ʼn tydlose lirisme waarin sy beheer oor klankdinamiek en spesifiek figurasies subtiel toegepas is.

Daar was baie hoogtepunte, soos in die eerste deel waar die samespel met die houtblasers deur die perfeksie daarvan ook onmiddellik die komponis se genialiteit kon herbevestig. Daar was eweneens in die Rondo ʼn hoogs natuurlik-vloeiende wisselwerking tussen solis en dirigent, met die spesifiek fugatiese onderdeel daarvan wat met ʼn lewenskragtige sprankeling opgeklink het.

Die vertolking van Mozart se voorlaaste simfonie, die No. 40 in g  mineur, kon nie heeltemal wegkom van ʼn geroetineerde indruk nie. Alles was in plek, soos ʼn mens van die KFO verwag, maar iets té min van die tragiese subteks het bo die basiese professionaliteit van die uitvoering uitgestyg. Dit is in baie opsigte sulke hartoerende musiek waarin ʼn enkele man vol twyfel, verwarring en bowendien in finansiële nood, bewus daarvan moes wees dat hy hier ʼn belangrike dokument, saam met die simfonieë nos. 39 en 41, aan die mensdom nagelaat het. Lucebert het ook nie tevergeefs gedig dat “alles van waarde weerloos is” nie.

  • Dié konsert is tot Dinsdagaand om 23h00 te sien. Bespreek deur Quicket.

Luis Magalhães, pianis(rgs)

Tsjaikowski is vir Magalhães geen jagtog

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Jeremy Silver (dirigent) en Luis Magalhães (klavier). Program: Simfonie no. 3 in F, opus 90 (Brahms). Klavierkonsert no.1 in b mol, opus 23 (Tsjaikowski). Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

Die Don Quichotte onder pianiste met ʼn swaard of ander wapens in hul hande, is geneig om jag te maak op Tsjaikowski se Klavierkonsert no.1 in b-mol, opus 23. Vir ʼn enkele leeftyd het té veel van ons uitvoerings gehoor waarin deurleefde musikaliteit kaplaks op ʼn sekondêre prioriteitslys beland het en waar ʼn graad van smaaklose tegniese vertoon die enigste oorblywende opsie vir sommiges van hulle blyk te wees. Dank die vader Luis Magalhães is die teenpool van een van hulle. Hy wás ook nog nooit só nie, want sommige pianiste wórd met smaak gebore. Rêrig! Ander ontdek dit nooit nie, óf dalk veels te laat.

In sy uitvoering as geheel kan jy jouself plek-plek verwonder aan watter mate dié werk baat met betrekking tot ware interpretasie en hoë vlakke rondom vernuwende denke. Ons praat so gemaklik oor uitvoeringstradisies en -konvensies wat oor tyd, soos ʼn kwaadaardige gewas, só ingegrif en haas onverwyderbaar begin raak, terwyl die regstellende voorskrifte téén dié neiging deur die komponis self gedokumenteer is: Immers so naby as in sy of haar partituur.

Magalhães se uitvoering het van meet af aan integriteit uitgestraal. Desibels is nooit klakkeloos losgelaat nie. Sy spel besit ʼn klaarheid. Dié soort helderheid en artikulasie is ʼn verfrissende verandering van die stormagtige benaderings wat ons so gereeld hoor. Hierdie concerto is geensins soos ʼn strydros wat skeidsregter tussen solis en orkes wil speel nie. Die stadige tweede deel, Andante, se sentrale Prestissimo is dalk minder netjies, maar eerder ʼn waarlik karaktervolle “scherzo met vuurvliegies.” Dit is vlug en flink. Die slotdeel besit ook die skerpheid of dan die ware con fuoco-gevoel wat jou oortuig dat Tsjaikowski hier ʼn bykans brutale Oekraïniese dans in gedagte moes gehad het. Hier is ‘n uitvoering waar die idee van meer herhalings daarvan nie sommer uitgesluit hoef te word nie. Jeremy Silver en die KFO was Magalhães én Tsjaikowski verbý goedgesind.

Die program word geopen met Brahms se Simfonie no. 3 waarin die komponis se outobiografiese liefdesgevoelens sentraal staan. Jeremy Silver wil heelwat hieroor tuisbring in sy verbale inleiding tot ʼn verbeterde begrip rondom dié werk, maar oortuig helaas nie. Daar is logika in sy benadering tot dié simfonie, maar die uitvoering van bv. die opening- en slotdele besit te min van ʼn ideale graad van toenemende kumalatiewe krag. In die stadige Andante met sy pastorale, ietwat volkslied-agtige sfeer en die daaropvolgende Poco Allegretto met sy status as een van Brahms se fynsinnigste elegieë, word die inspirerendste Brahms-spel gelewer. Vir ware idiomatiese vertolkings van dié komponis se werk, benodig Silver bepaald meer ervaring.

Anmari van der Westhuizen, tjelliste.

Tjelliste lewer deurleefde Haydn

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Bernhard Gueller (dirigent) en Anmari van der Westhuizen (tjello). Program: Tjellokonsert in C, Hob.VII:1 (Haydn).Simfonie no.3 in E-mol majeur, opus 55 – Eroïca (Beethoven); Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

Die Duits gebore en getoë dirigent Bernhard Gueller is die prototipe van ʼn anti-maestro. Die musiek wat hy uitvoer, is vir hom belangriker as sy ego. En só hoort dit. Sy krag lê met name in die Duitse repertorium. Dit is dan ook voor die hand liggend dat hy Beethoven-symfoniesiklusse met elke orkes waarmee hy ‘n langduriger verbintenis het, sal uitvoer. Ons wat in Johannesburg woon, sal sy volledige Beethoven-siklus met die JPO nooit vergeet nie.

In die destyds (1803) epogmakende Eroïca-simfonie wat waarskynlik die enkele mees innoverende een in geskiedenis van die immer ontwikkelende simfoniese vorm beskou kan word, is ritmies gelaai, onfeilbaar rondspringerig en uiters gepunktueer wat frasering, ritme en tempo betref. In hierdie Allegro con brio openingsdeel ontdek ons ook vir die eerste keer in die geskiedenis ʼn ware eb en vloed in ‘n enkele beweging se tempo’s. En wat van die opbou later na die hamerhou-dissonansies wat seker sommige van die gehoorlede hulle hande oor hul ore laat plaas het? Bevat dié enkele deel nie reeds ʼn omvattende misterie, angstigheid, aggressie en bykans vulkaniese krag nie?

Gueller het reeds hier bewys dat Beethoven se Derde plek-plek die opwindende oorhand van dansritmes soos dié van sy latere Sewende sou kry, asook soms duistere harmoniese wending sou begin openbaar. In die dirigent se siening voor die KFO verkry klankskoonheid eweneens genoegsame aandag. By tye is sy visie ook ingetoë en ontspanne. Hierdie is dus geen Beethoven met ʼn wilde haardos nie, maar eerder komende van ʼn heelwat ouer, wyser heer wat weet hoe om monumentaliteit tot ʼn notebeeld toe te voeg. Daar is tye by dié uitvoering, waar daar oomblikke na vore kom waar die ensemble se intonasievastheid verdag is. Is dit dalk opsetlik deurgelaat om juis iets van die “moderniteit” van Beethoven aan die luisteraar oor te dra?

Anmari van der Westhuizen het, soos Gueller, kortliks voor haar uitvoering van die Haydn-Tjelloconcerto in C verskeie aspekte oor die moontlike ontstaan daarvan verduidelik. As kapelmeester aan die hof van Esterházy het Haydn hom nooit geroepe gevoel om as ʼn solis op te tree nie. Soms het hy sy orkesmusici bederf met solo-concerto’s waarin hy hul virtuose, buitengewone musikale talente breed kon vestig, sonder om sy simfonies gerigte voorkeure te verloën. Al het hy slegs, sover ons weet, twee tjelloconcerto’s voltooi, is hulle belangrik binne dié instrument se (soms) beperkte repertorium.

In haar vertolking handhaaf dr. Van der Westhuizen ʼn middeweg tussen tradisie en die gevolge van meer histories ingeligte uitvoeringspraktyke. Soos dit by haar instrument pas, is een van die meevoerendste aspekte van haar spel juis die skittterende cantilenes wat sy musikaal laat ontluik, in bv.die openingsdeel, Moderato, asook die Adagio. Dit besit ʼn ouwêreldse tydloosheid wat ontroer en waarin virtuositeit genadiglik nie deurgaans domineer nie. In die slotdeel, Allegro molto, is die ligter aanslag aansteeklik.

Haar spel in die cadenzas was ferm, resoluut en welluidend, hoewel sommige tong-in-die-kies tjelliste ook, indien hulle die kans gegun word, graag sou wil verwys na húlle wat deur Lynn Harrell die lig laat sien is.

Peter Martens, tjellis. Foto: Joan Ward

Martens gedenk ánder Elgar-elemente

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Bernhard Gueller (dirigent) en Peter Martens (tjello). Program: Simfonie no. 5 in B-mol majeur (Schubert); Tjellokonsert in e, opus 85 (Elgar).Virtuele opname in die Artscape operahuis, Kaapstad.

Peter Martens is lank reeds as tjellis en pedagoog wyd aangeprys vir sy passie vir dié instrument. Ook sy verfynde, erudiete ideë rondom die interpretasiekuns maak van hom ʼn geliefde dosent. Tydens die Martens-gesin se verblyf in die destydse Transvaal het hul reputasie gedy. Dit het nie lank geduur nie voordat hulle hulself in die Kaapstad/Stellenbosch-omgewing sou vestig.

In die eerste van vier konserte deur die KFO se huidige gestroomde winter-konsertreeks, voer Martens die Tjellokonsert in e, opus 58 van Elgar uit, met die immer inspirerende Bernhard Gueller op die podium. Elgar se concerto markeer die einde van die Eerste Wêreldoorlog en daarmee implisiet die einde van die 19de eeu. Interessnt is dat die Amerikaanse komponis Samuel Barber aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog waarin hy aktief betrokke was by die Amerikaanse lugmag, sy Tjellokonsert, opus 22 voltooi het. Tog adem albei stukke dieselde sfeer van nostalgie en onvervulde verlange uit en is die musiektaal onvervals romanties. Na WO1 het die musiekwêreld die Romantiek die rug toegekeer en ná die WO2 is Romantiek verban. Elgar het sy teleurstelling in o.m. versonke klanke van sy concerto na vore gebring, terwyl Barber getuie daarvan was dat sý concerto aanvanklik erg onderskat is en dat hy veral daardeur uiteindelik as ʼn verbitterde man sou sterf.

Martens en Gueller se datailryke voorbereiding m.b.t. dié opname verseker talle oomblikke van asembenemende grootsheid, maar ook in dié dele waar die hoogste vlakke van suiwer illustrerende subtiliteit na vore kom. Hulle deins nie weg van ʼn opgeblase vlak van patriotisme nie, maar in kontras hiermee, bereik die musikale uitdrukkingsvlak ook dikwels ʼn graad van verstilling wat die verskillende sub-tekste in dié partituur illustreer.

Hierdie konsert word geopen met Schubert se Vyfde Simfonie wat die uiteindelike brugbouer sou word tussen die komponis se klassieke opleiding en uitgangspunte, maar met ʼn verrassing wat wag: sy reeds ontwikkelde sinergie tussen die klassieke en die fantasieryke sou binne enkele jare skitterend ontvou. Gueller se Schubert besit waardigheid en is tot in fyn besonderhede ontleed. Die mate van natuurlike spontaneiteit waarin dit alles klankgestalte verkry, onderskryf die dirigent en die KFO se integriteit ten volle.

Die Charl du Plessis Trio

Atterbury Klassiek: ʼn Fees vol belofte

deur Paul Boekkooi

Salig is die inisiatiefnemers. Húlle keer dat die steeds meer verskrompelende klein wêreldjie van Westerse klassieke musiekbeoefening verder verskraal. In die Covid-era is die uitvoerende kunste bloedneus geslaan. Beeldende kunstenaars kan hul passie nog in ʼn alleenomgewing onbeperk en veilig met ʼn kwas, hamer, beitel of draaibank bly beoefen. Alle uitvoerendes kan alleenstaande stukke uitprobeer, maar dit is uiteindelik beperkend. Musiek, teater, dans, opera en musiekspel is in wese groepsgebonde en kollektief-kommunikatief. Interaksie op die verhoog prikkel die toeskouer en luisteraar. Dit laat emosies, verbeelde wêrelde en inspirasievlakke los, maar bied – uiters broodnodig, veral in ons tyd – gereeld ook ʼn blik op die meer lighartige of selfs skerp humoristiese sy wat rondom lewenservarings ontwikkel.

Die pas afgelope Atterbury Klassiek musiekfees wat tussen 9 en 13 Junie in dié prestigeryke Pretoriase teater plaasgevind het, bevestig weer dat enkelinge wat in beheer van die uitbouing van dié minderheidsgenre is, in wese entrepreneurs met dryfkrag, visie én kontakte benodig wat verkieslik reeds uitgebreide ervaring binne die bedryf het. Só ‘n veelsydige man is Charl du Plessis wat verskeie titels voor én agter sy naam kan plaas. Hy het ʼn kontrasryke program saamgestel en sterk groepie persoonlikhede in die musiekbedryf nadergetrek wat beproefde aanklank by gehore het. Dit is diésulkes wat tussen uitgevoerde werke gemaklik met die gehore kommunikeer en hulle op hul gemak stel.

In hierdie oorsig val die kollig op drie uitvoerings: ‘n Program getiteld Barok bonbons wat o.m. dele uit drie concerto’s en verskeie sopraanarias ingesluit het. Op die verhoog was die Phoenix Co. Ensemble met Richard Cock as dirigent, asook verskeie jong(er) soliste. Tweede was die uitvoering deur die Odeion Strykkwartet van Bloemfontein wat gedeeltes uit twee stryktrio’s van onderskeidelik Schubert en Mozart uitgevoer het, plus die Strykkwartet in F majeur, opus 18 no.1 van Beethoven. Die derde een was die slotprogram op die fees met die klem op tango’s en jazz deur die Charl du Plessis Trio.

Cock is na alle waarskynlikheid die bekendste koor- en orkesdirigent in die land en daarby ook radiopersoonlikheid, entrepreneur rondom tema-gerigte massa-optredes soos byvoorbeeld Last Night of the Proms. In sy jonger dae was hy ʼn manlike contralto, gesiene orrelis en hy is steeds ʼn bobaas-verteller, soos wat hy die afgelope naweek bevestig het. ‘n Oorkoepelende indruk van dié konsert was dat die nootgespinnery van sy ensemble selde tot verhewe ervarings van die 13 uitgevoerde werke gelei het. Sy interpretasie en uitvoering van Barokmusiek word deur Romantiese invloede getint en is van tyd tot tyd stilisties bloot argaïes. Ritmiese veerkragtigheid en ʼn werklike, spitse toepassing van bv. terrasdinamiek is geensins bereik nie.

Die soliste se aandeel was merendeels aangenaam op die oor: Magdalene Minnaar het ‘n welluidende, soepel sopraanstem, met slegs diksie wat nie altyd ideaal verstaanbaar is nie. Haar Alleluia (Mozart) is vokaal deurtastend verwesenlik. Phil Cox is ʼn soliede trompetspeler wat in hierdie soms moordende repertorium – in besonder met die Let the Bright Seraphim (Handel) – selde struikel. Anna-Maria Vermeulen (fluit) kan wen met ʼn ronder, meer ekspressiewe frasering en dinamiese kontrasrykheid. Haar Bach was virtuoos. Die vioolspelers Camelia Onea en Waldo Alexander het hulle ingeleef in die Largo van Bach se Dubbelconcerto, al was die resultaat soms stroperig. Tim Roberts (hobo) het die openings-Allegro van Albinoni se Concerto, opus 9, no.2 met soepelheid in sy spel ingeënt. Die Minuet van Boccherini was klankgewys gepas fluweelagtig.

Saterdagaand se uitvoering deur die Odeion Strykkwartet is geopen met dele uit twee stryktrio’s wat uiters selde plaaslik gehoor word: Die Allegro uit Schubert se Trio in B-mol majeur D 471 en Mozart se Andante, Menuetto- Allegretto-Trio en Allegro uit sy Divertimento in E-mol majeur, vir viool, altviool en tjello, K 563. Die Allegro uit die Schubert-trio is die enigste voltooide deel van die werk. ʼn Beplande tweede beweging is onvoltooi in manuskrip gelaat. Dit is skaars ʼn sterk oortuigende werk, alhoewel enkele Schubert-kenmerke positief bly deurskemer. Samson Diamond (eerste viool), Jeanne-Louise Moolman (altviool) en Anmari van der Westhuizen (tjello) het uiters gekonsentreerd  gemusiseer. Die indruk is gewek dat die stuk moontlik nog nuut in hulle repertorium is.

Hierna is voortgegaan met drie dele uit Mozart se genoemde Divertimento wat uit ses dele bestaan en deur die Mozart-pedagoog Alfred Einstein as “…een van Mozart se nobelste werke” beskryf is. Die drie strykers het met meer oortuigende gemaklikheid dié werk (Mozart se enigste voltooide een vir dié kombinasie) benader en volvoer. Hulle intonasie was trefseker, die frasering verfynd en stylvol, terwyl hulle in detail die “taal” van Mozart deurgrond het. Met Sharon de Kock (tweede viool) wat hierna met haar verskyning die kwartet voltallig gemaak het, was die volledige uitvoering van Beethoven se Kwartet no. 1 in F majeur uit die reeks van ses Opus 18-kwartette  van besondere betekenis. Oorkoepekend was dit spel van die boonste rak betreffende interpretasie én tegniese voortreflikheid. Die kontraste tussen die vier dele is sterk belig, alhoewel, akoesties gesproke, die Atterbury Teater se klank te droog is om die ideale graad van die Odeion-viertal se versmelting daarvan ideaal te kan weergee. Die uitvoering moes helaas onvoltooid gelaat word deurdat Diamond se viool se brug platgeval het ongeveer twee minute voordat die musici die slotmate van die vierde deel, Allegro, sou bereik.

Charl du Plessis en sy trio-genote, die basvioolspeler Werner Spies en die tromspeler Peter Auret, het in ʼn program, versprei tussen immer-klassieke tango’s en dié van verskeie jazz-meesters, die fees op ʼn bruisende vlak soos dié van ontpoppende sjampanjeproppe laat eindig. Die volumevlak wat die gehoor moes verdra vanweë die elektroniese versterking waaraan hulle oorgelewer is, was aanvanklik ietwat te oordadig vir ʼn middelgrootte teater. En al was die akoestiese indruk wat by die twee voorafgaande konserte gelaat is dié van ʼn ietwat te droë klankperspektief, sal méér dan die nodige volume nie dié indruk in die niet laat verdwyn nie. Het ek my begin verbeel dat die klankmanne die volume so ietwat “versag”  het na die eerste tien, vyftien minute se aanslag, of is dit net ʼn geval dat ons hardhorende oueres in die saal genadiglik aan tydelike gehoorverlies begin ly het?

Jazz en die tango was baas. Dié kombinasie sorg vir ʼn kontrasryke verskeidenheid. Met die pianis wat bykans soos ʼn gesoute seremoniemeester die gang van sake bepaal, in ʼn impromptu-styl praat en daarin slaag om skerp, humoristies, ironies en veral onderhoudend te bly en gemeenplase te vermy, dien Du Plessis as ʼn voorbeeld hoe so iets hanteer moet word. Sonder dié soort finesse neig ʼn gepratery by ʼn musiekkonsert  te na aan ʼn siektetoestand. Óns is immers hier om na die betowering rondom note te luister, nie waar nie?

Dié pianis is ʼn eksponent van improvisasie soos min ander in ons land en in dié program is dit ʼn kuns om die jazzakkoorde, -harmonie en -ritmiek (stet) in ewewig te hou. In jazz is die kuns van weglaat eerder as om te oorheers van belang. Die klavier is weliswaar die dominerende een in dié trio-opset, maar sy ander twee kollegas moet ook vrye teuels in húl improvisasie gedeeltes gegun word. Die program het geopen met When the Saints go Marching in van die onsterflike Louis Armstrong. Die konsep rondom hul verwerking was verkennend en daardeur vars. Binne die program as geheel het ʼn uitspraak van Gershwin sentraal begin staan: “Life is a lot like jazz. It’s best when you improvise.”  Onder die tangovaandel was daar o.m. die immergroen Jealousy van die Deense komponis Jacob Gade en La Cumparsita van die Uruguaanse komponis Gerardo Matos Rodríguez. Die jazzstyl is hier slegs subtiel toegelaat om binne die passieryke dans- en volksinvloede van albei stukke hul merk te laat.

Heerlik opgewek en vermaaklik was die trio se vertolking van Tico Tico, gekomponeer deur die Brasiliaan Zequinha de Abreu. Daar is ook ʼn draai gegooi langs die “Blues” en selfs ‘n musiekspel: Uit “The Pajama Game” het die tango Hernando’s Hideaway opgeklink… Miskien moet die lede van die CduP-trio dit ʼn volgende keer sommer ook sing.

Charl du Plessis het geslaag met sy didaktiese invalshoek by hul vertolking van Beethoven se Für Elise in 7/8 maat. So kan ʼn mens voortgaan. Die briljantheid van dié trio as geheel word eweneens uitgedra deur die hoogstaande talent, musikaliteit en inlewing wat op alle moontlike vlakke deur Spies en Auret uitgeleef word. Daar bestaan geen twyfel daaraan dat dié program die potensiaal het om lank te kan toer, al het ʼn mens by tye begin terugverlang na hul Barok-geïnspireerde jazz.

Die wens word uitgespreek: Mag ons in 2022 ʼn Covid-lose Atterbury Klassiek ervaar!

Dirigent Bernhard Gueller

Meesterlike klankskildering

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Bernhard Gueller (dirigent).  Program: Variasies op ʼn Tema van Haydn, opus 56a (Brahms); Simfonie no.7 in d, opus 70 (Dvorák)Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

Twee meesterwerke deur twee tydgenote gedurende die Romantiese era in die musiekgeskiedenis laat ’n mens in die hande van die KFO en Bernhard Gueller opnuut verwonderd. Dit handel oor hul vakmanskap, maar veral oor die geestesverrukking wat albei op ʼn unieke manier aan elke ontvanklike luisteraar voorsien. Brahms en die agt jaar jongere Dvorák het agting en bewondering vir mekaar gehad, hartlik met mekaar gekorrespondeer, later ontmoet en gedagtes oor hul beroepe en roepings uitgewissel. Alles tussen hulle is enersyds gekenmerk deur ʼn aangebore edelheid en inspirasie, maar andersyds ook deur ʼn verhewe vlak van professionaliteit waarbinne hul universele tydloosheid nestel.

In Brahms se Haydn-Variasies is die tweérlei bestanddele, dié van Klassieke reglynigheid en die warmte van die Romantiek, sterk genoeg beklemtoom. Dit is binne ʼn ideale graad van ewewigtigheid saamgevoeg. Tempokeuses is merendeels binne die komponis se aanduidings uitgevoer en het sodoende ook ‘n ononderbroke vloeiendheid binne die dirigent se interpretasie verseker. Ook die hantering van die uiters subtiele beklemtonings in elkeen van die variasies se strukture het hegtheid verseker. Gueller teken vir Brahms as synde ʼn robuuste man: weliswaar ʼn Romantikus, maar geen dweper met ʼn oordaad aan sentimentele gevoelens nie. Ensemblewerk is puik, Die solowerk – in besonder dié van die houtblasers – het deur hul welluidende frasering en projeksie enorm bygedra tot ʼn ideale verklanking van dié tydlose werk. Die passacaglia-einde (ʼn mens kan dit deels die negende variasie noem) dra nog steeds die sleutel wat uiteindelik die grootsheid van hierdie opus 56a herbevestig.

Klankgewys en betreffende die uitvoeringsvlak van die Brahms, het alles ideaal  oorgespoel na die selfs nog groter uitdagings wat Dvorák se Simfonie no.7 (veral  van die strykers) vereis. Die KFO is oor lang periodes deur Gueller gesmee tot ʼn hegte eenheid wat in besonder by dié komponis tot uiters inspirerende interpretasies en spel lei. Ritmiese aksentuering en veral sy liriese benadering reik tot aan die diepste vlakke van dié Boheemse meester se warmte. Gueller gebruik en pas orkestrale koloriet toe soos wat ʼn befaamde skilder dit met ʼn vermenging van kleure  op ʼn doek sou doen. Hy het ʼn onmiddellike gevoel van afwagting geskep by die misterieuse opening van die eerste deel, gemerk Allegro maestoso. Later het hy alle verrassende kontoere daarin uitgelig wat uiteindelik gelei het tot die reusagtige klimaks in die deel se koda.

Die Poco adagio was aanvanklik vervul met ʼn suggestie van grenslose ruimtelikheid, waarna daar kort ná die Franse horingsolo ʼn geweldige stroom van emosionele krag losgelaat is. Daarna was die Scherzo binne ʼn folkloristiese stemming vasgevang, Die polsende, gepunktueerde ritmes was uiters presies uitgevoer, soos wat die momentele terughoudendheid binne die openingstema getuig het. Dit is hierdie sorg vir elke detail wat Dvorák laat léwe. Die kragtige, magistrale finale, gemerk Allegro, het die nodige en tipiese Dvorákiaanse kenmerke gedra, maar homself nooit te diep in die Brahms-sfeer bevind nie.

ʼn Hamlet wat skree vir ʼn verhoog

deur Paul Boekkooi

Met ʼn ongeveinsde selfondersoek sal elkeen van ons hoogs waarskynlik ʼn redelike hoeveelheid Hamlet en Ophelia in onsself ontdek. Shakespeare se drama is bedink rondom ʼn uitgebreide doek van innerlike woelinge. Dit is deels ʼn wraaktragedie waarin die een geslag na die ander hulself asof in ʼn spieëlbeeld opnuut raaksien en herken. Rondom die vestiging van die sentrale karakter straal die dramaturg omvangryke menslike kwaliteite uit. Die paradoks is egter dat ons in Hamlet ʼn veelsydige man ervaar wat by uitstek geskik is vir koningskap, maar andersyds ook alledaagse menslikheid, wat veral ook broosheid insluit, verteenwoordig. Is hy dalk tóg ʼn tydlose Elkeman?

Neil Coppen, ʼn SA verhoogregisseur wat gewoonlik voorspelbare konvensionaliteit met alle mag van die verhoog af weer – Animal Farm, Abnormal Loads,  Tin Bucket Drum – se planne om Hamlet op te voer is lelik deur Covid-19 in die wiele gery. Eerstens is die KKNK verlede jaar én vanjaar as ʼn fees afgestel, maar kon tog vanjaar aanlyn/virtueel sy teenwoordigheid laat geld. Coppen wou sy Hamlet by die Athol Fugard-teater in Kaapstad opvoer, maar toe sluit dié intstelling sy deure. Wat ons hier sien is ʼn werk in wording, ʼn op afstand ingestudeerde deurlees van die werk deur van ons voorste akteurs wat vir dié Zoom-proses hulle in Durban, Kaapstad, Johannesburg en so ver as Luxemburg bevind het.

Binne sy konsep is daar ruimte gelaat om plaaslike kwessies, ideë, verwysingsraamwerke en plek-plek ook van ons minder gehoorde verhoogtale op die verhoog te plaas. Daar is ʼn goeie kans dat só ‘n produksie plaaslik meer wyd sal resoneer as een waarin die aanwending en toepassing van tradisionele,  Shakespeariaanse verhoogtaal ooit sou kon slaag. Die Afrika-tongvalle klink soms erg vreemd op die oor, maar vir plaaslike gehore is hulle minstens outentiek. Coppen se geselskap het diverse pluspunte waarop die aanbieding gedy. Op interpersoonlike vlak het die Zoom-proses, waar eintlik slegs die kop en skouers van ʼn karakter in beeld is, sy beperkinge. Spraak in al sy nuanses, mimiek, karakterbepalende gesigsuitdrukkings is deeglik afgerond, maar daar is bloot geen ruimte – met soms tot soveel as sewe karakters in ʼn (blokkies)beeld – om die so belangrike liggaamstaal by die geheel te voeg nie.

Coppen se teksverwerking en -byvoegings prikkel. Ons ontdek dat die geloof in voorvadergeeste ʼn wonderlike en in enkele tonele ʼn selfs magiese reaksie by ʼn deeglik gemengde gehoor sal ontlok. Selfs van die onderliggend broeiende spanningslyne word ʼn mens bewus in dié merendeels puik geredigeerde korter tonele in die drama. Musiek en agtergrondgeluide dra heelwat by tot die integrering van die dramatiese kernpunte binne Hamlet. Anelisa Phewa (hy ís ʼn man, terloops) is nog nie die volle karakter waarop ʼn mens sou kon hoop nie. Dit lyk koms of die kamera hom ietwat intimideer.

Daar is nog werk wat wag voordat dit verhoog toe gaan, maar Coppen hoef niemand wat nou op kamera is vir ʼn toekomstige “lewende” produksie te vervang nie.

  • Hamlet, deur William Shakespeare. Aanpassing en regie:Neil Coppen. Assistent-regisseurs:Bianca Amato en Buhle Ngaba. Met Anelisa Phewa (Hamlet), Rehane Abrahams (Laertes), David Dennis (Claudius), Buhle Ngaba (Ophelia), Faniswa Yisa (Gertrude),Tony Bonani Miyambo (Horatio), Jemma Khan (Guildenstern), Richard September (Rosencrantz/Osric), Royston Stoffels (Polonius), e.a. Gratis se sien by https://www.kknk.co.za/afr/hamlet/

Pianis Nina Schumann

Dié Rach 2 bereik ʼn nuwe bestemming

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Bernhard Gueller (dirigent) en Nina Schumann (klavier). Program: Klavierkonsert no.2 in c, opus 18 (Rachmaninof); Simfonie no.2 in c, opus 17 (Tsjaikowski)Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

Die pianis Nina Schumann se lewensreis met Rachmaninof se universeel geroemde Tweede Klavierkonsert bly vir haar onlosmaaklik deel van ʼn groter pelgrimstog. Die eindbestemming by elkeen van haar vertolkings sal  noodwendig verskil. Dit is onvermybaar. Die psigiese en fisiese samestelling, of interaktiewe trajekte tussen dié twee elemente – noem dit maar konkreet as liggaam en siel – moet  in ewewig wees om ʼn grootse werk in al sy fasette te verwesenlik. In ʼn  kort inleidende insetsel vooraf, vertel Schumann hoe elke vorige uitvoering ʼn baken in haar loopbaan verteenwoordig. Haar jongste, einde April opgeneem, is een waar innerlike rypheid oorheers.

Die concerto is ʼn werk met gonsende strykers, gloeiende akkoorde, soms geringe ekstremiteite wat in artikulasie, dinamiek en tempo voorkom, asook majestueuse klankontploffings. Ons het interpretasies waarin al dié elemente vroeg al te vinde was by die jong(er) Schumann ontdek. Nou is daar ietwat meer van donkerder getinte skadu’s, soms ʼn suggestie van wanhoop, asook die staar in peillose dieptes. Hiermee saam, en dít tel baie, kom verstilling, poëtiese refleksie en meerdere bedagsame momente. Binne haar uitvoering kon draaikolke plotseling oorgaan in stille waters. Passionato neig geen oomlik om in die rigting van pateties te beweeg nie, laat staan enige sentimentaliteit wat, terloops, geensins hier tuishoort nie.

Daar is ʼn sielvolle begrip by hierdie interpretasie te ontdek. Hierin is die ondersteuning van Bernhard Gueller en die KFO deurentyd subtiel opvallend. Veral in die Adagio sostenuto was die soms welluidende, soms gedempte wisselwerking tussen die solis en orkes deur ʼn sterk aangevoelde delikaatheid en selfs ontroering gekenmerk. By prof. Schumann is ʼn momentale glips of enkele minder perfek gekoördineerde frase of akkoord uiteindelik van geen belang nie – veral teenoor die hoër grade van musikale beleënheid wat hier tot die luisteraar spreek.

Betreffende Tsjaikowski se vroeë Tweede Simfonie verwys die dirigent in sy kort inleiding tereg na die Oekraïniese oorsprong daarvan en veral die komponis se gebuik en toepassing van ʼn klein bundel van volks- en selfs kinderliedere uit dié streek. Dit is een van die komponis se simfonieë wat meer “gemaklik” op die oor val as van sy lateres. Benewens die slotdeel, Moderato assai, het maestro Gueller in die eerste drie bewegings die ligter en soms bykans ballet-agtige infleksies uiters aantreklik belig en dit, waar gepas, met klankverfyning, maar waar nodig ook hoëgraadse virtuositeit in ʼn verskeidenheid van orkestrale timbres laat uitstaan. Daar is hoëgraadse dissipline, maar dit raak nooit klinies nie omdat daar enduit veral ʼn spontane drif in daardie genoemde finale geseëvier het.

Dirigent Bernhard Gueller

Gueller bemeester plastiese sonoriteit

deur Paul Boekkooi

Kaapstadse Filharmoniese Orkes, met Bernhard Gueller (dirigent) en William Berger (bariton). Program: Rückert Lieder (Mahler); Simfonie no.4 in e, opus 98 (Brahms)Virtuele opname in die Kaapstadse Stadsaal.

Mahler se vyf Rückert Lieder, is so betitel omdat die komponis deur die liriese digkuns van die Duitser Friedrich Rückert (1788-1866), ʼn Oriëntalis in ʼn tyd lánk voordat dit by sommige letterkundiges ʼn literêre modegier geword het, geïnspireer is. En siende dat die inspirasie Oosters is, handel dit oor interne gevoelens – soms grensend aan ʼn selfopofferende melancholie. Dit verbaas skaars dat Schubert, Schumann en Brahms eweneens gedigte van Rückert getoonset het. William Berger gesels ter inleiding insiggewend oor die redes waarom Mahler volledig kon identifiseer met die digter se lewensbeskouings en plaas die liedere in ʼn spesifieke konteks. Hy verwys ook na die minder konvensionele uitgangspunte wat sentraal staan.

Berger se voordrag is gepas eerder ingetoë as ekstroverties. Die poëtiese seggingskrag en spektrum van elke lied word binne sy konteks musikaal ontvou en tot die kern opgeklaar. Hy besit genadiglik nie die neiging om met die note die teks te ooraksentueer, soos dit soms die neiging was by die legendariese Dietrich Fischer-Dieskau nie. Met sy ryp, warm baritonstem en toonekspressiwiteit, val vorm en inhoud by hom natuurlik saam. Bernhard Gueller en die KFO het hulle hier as ideale “begeleiers” geopenbaar. Mahler vereis ʼn deurlopende konsentrasie op orkestrale detail en ewewig. Die dirigent is totaal vertroud met die interne spanninge by sy musiek. Groot dinamiese kontraste, soos die relativering tussen stormagtigheid en emosionele versmagting, is met verfynde  detail in orkestrale terme belig.

Met Brahms se Simfonie no. 4 in e mineur is bewys dat die komponis nie noodwendig ʼn groot orkes vereis nie. Trouens, hy het dikwels die Hoforkes van Meiningen gedirigeer. Die maksimum getal orkeslede was 49. In hierdie KFO-uitvoering in die resonante Kaapstadse stadsaal, klink die orkes nooit ondervoed nie. Die uitvoering as geheel is baie geslaagd, hoewel daar enkele kere tog kort insinkings van minder hegte konsentrasie in die samespel was. Maar ʼn ernstige klagte is dié geensins.

In Gueller se jarelange verbintenis met die Johannesburgse Filharmoniese Orkes het gehore van die puikste Brahms-interpretasies en -uitvoerings onder Gueller se stok beleef. Dieselfde peil bereik hy in Kaapstad. Sy Duitse agtergrond, maar veral ook sy latere ervarings buite sy geboorteland, het sy interpretasies oor tyd geryp. Hy is veral ʼn meester in die samestelling en verwesenliking van wat ʼn mens as “plastiese sonoriteit” kan beskryf. Konkreetbeskou het dit te make met die vermoë om aan die musiek vorm te gee, dit as’t ware te boetseer. Nogtans moet so iets gebeur sonder dat ideaal gekose tempo’s ondermyn word of dat die melodiese spankrag enigsins nadelig aangetas word. Ook hier staan die interpretasie rotsvas.

Hierdie Brahms 4 besit noblesse (kyk dit op in die HAT!) en word met ʼn bykans volmaakte, voluit “sangerige” rypheid-met-kontraste geopen. Soms is daar gepaste oomblikke van gereserveerdheid, van beskouing ter voorbereiding vir ʼn klimaks rondom vervoering wat teen die einde bereik word. Die tweede deel besit  kontrasryke liriese uitgesponnenheid sónder te veel sentiment. Die scherzo is vrolik en die slotdeel is daarna ʼn pragvoorbeeld van ʼn simfoniese simbiose, magistraal opgebou uit duidelik onderskeibare onderdele wat onderliggend erns en selfs ʼn element van harteleed te midde van die uiterlike bravade suggereer.

Die bariton William Berger

Pragmusiek stroom uit Kaapstad

deur Paul Boekkooi

Pandemievose fynproewer-luisteraars raak teen dié tyd opstandig teenoor die bykans totale afwesigheid van natuurlike klanke wat musiekinstrumente óf die menslike stem voortbring. Geen elektronika – nie eers die mees ontwikkelde of duurste klankapparatuur – kan werklik daarvoor instaan nie. Ná die ernstigste skokke wat die eerste aantal maande van  Covid-19 op die gemoed van gereelde luisteraars van “lewende” uitvoerings nagelaat het, was dit veral musici en sangers wat deur die afwesigheid van kontak met gehore psigoses begin ontwikkel het.

Professionele orkeste in Suid-Afrika is die hardste getref deur die pandemie, maar het nie daarvoor geswig nie. Die Kaapstadse Filharmoniese Orkes (KFO) het die aanvoorwerk gedoen met twee seisoene wat reeds gestroom is. Die ander filharmoniese orkeste, dié in Johannesburg en Kwa-Zulu Natal, het elk slegs een seisoen sonder gehore opgeneem om dit vir intekenare te stroom. Vir die volgende drie weke kan liefhebbers van orkesmusiek inteken op drie aantreklik saamgestelde simfonieprogramme waarin die KFO gelei word deur  hulle reeds jarelange residensiële maestro Bernhard Gueller, met ʼn sanger en pianis wat as soliste  optree. Hulle is onderskeidelik die bariton William Berger en die bekende pianis Nina Schumann.

Die konsertseisoen begin vandeesweek met die openingskonsert op Donderdag 20 Mei, terwyl die oorblywende twee op onderskeidelik 27 Mei en 3 Junie plaasvind.  Elkeen van die konserte word op die datum self en tot drie dae daarná gestroom. Berger, in sy jeug lid van die Drakensbergse Seunskoor, later ʼn student aan Londen se beroemde Royal Academy of Music en gesog as sanger in Europa, sal van Donderdag tot Sondag gehoor word in Mahler se vyf Rückert Lieder. Dié uitvoering word afgesluit met Brahms se indrukwekkende simfoniese swanesang, die Simfonie no. 4 in e mineur, opus 98.

Prof. Nina Schumann voer op 27 Mei ʼn klavierconcerto uit wat sy reeds op ʼn baie jong leeftyd haar eie gemaak het: Rachmaninof se No.2 in c mineur, opus 18. Na ʼn kort pouse word nog ʼn Russiese werk in dieselfde toonsoort uitgevoer: Tsjaikowski se Simfonie no. 2 in c mineur, opus 17, wat die bynaam “Die klein Russiese” het vanweë die komponis se talle  tematiese aanhalings van verskeie Russiese volksliedjies. Beleef dié konsert tussen 27 en 30 Mei.

In die laaste konsert wat vanaf 3 tot 6 Junie gestroom word, is twee  beroemde orkeswerke op die orkeslede en die dirigent se lessenaars: Brahms se Variasies op ‘n Tema van Haydn, opus 56a en Dvorák se grandiose Simfonie no.7 in d mineur, opus 70.

Hierdie konserte is ruim geborg deur die Stad Kaapstad en die Rupert Musiekstigting.

‘Handgemaakte’ musiekspel betower

deur Kobus Burger

“When forced to work within a strict framework, the imagination is taxed to its utmost and will produce its richest ideas. Given total freedom, the work is likely to sprawl,” het T.S. Eliot gemymer en vir wyle P.G. du Plessis geïnspireer om ses kort toneelstukke met beperkte bronne te skryf. Dit is later as Teerling gepubliseer.

Presies dieselfde het met die teaterskepper en –vervaardiger Kosie Smit en die pianis-komponis Dawid Boverhoff gebeur. Grendeltyd het hulle as ’t ware gedwing om op klein skaal gróót te droom. Die eindproduk is die animasiefliek Jak en die Rankplant, wat nou aanlyn beskikbaar is.

Die fliek is ’n hervertelling van die klassieke verhaal van Jan en die boontjierank, maar is terselfdertyd ʼn bekoorlike goedvoel-musiekspel van net langer as ʼn halfuur. Jak woon by sy enkelma en hulle leef om den brode nadat Jak se pa die hasepad gekies het. Elke dag is ʼn uitdaging: net om iets te ete te vind.

Jak is egter ʼn dromer met ’n ryk verbeelding. Hy maak “konsertklere” waarmee hy selfs sy ma onkant betrap. In ’n desperate poging om meer as net stokkies en blare op hul borde te sit, vra Jak eendag vir sy vriendin Magdil of hulle nie met mekaar kan ruil nie. Sy kry een van sy kostuums en hy ’n sakkie met pitte wat hierdie swart-wit-fliek ewe skielik in kleur laat uitbars.

Die veelsydige Tobie Cronjé vertolk die rolle van beide Frikkie die Reus, asook sy mensvreter-pa. Hendré Calitz is die kostelike Zak met Anel Wood as Ma. En Zahné Durand is Magdil, van wie ’n mens eintlik veel meer wou sien en hoor.

Boverhoff se liedjies en verwerkings is so oorrompelend dat ’n mens na ’n strofe of wat wil begin saamsing. Al is dele van die vertelling steeds bekend, bied die musiek en sang ’n heel nuwe dimensie aan die nuwe verhaal. Smit, wat die teks geskryf het en ook die animasie en redigering behartig het, skep met eenvoudige sketse ’n wonderwêreld wat die kyker met hoop en verwondering laat.

Jak en die Rankplant voel soos ’n geliefde storieboek wat skielik lewe kry en ’n mens soos die geliefde Alice-karakter van Lewis Carroll laat rondomtalie deur ’n landskap wat aanhou verras.

Die openingsekwens is slim en beeldend met wolkies wat aangedryf kom en dan van die karakters en tonele oproep. Die kyker kry die indruk dat Jak op sy rug lê en ’n storie in die wolke sien afspeel – presies waar die rankplant hom neem en waar hy die Reus ontmoet. Is dit nie maar net ’n verbeeldingsvlug nie?

Smit en Boverhoff het hierdie “handgemaakte” fliek aanmekaar gesit met dinge wat hulle in hul huis gevind het. Voorwaar die magie van min. Tog is die bekoring en vermaaklikheidswaarde oorrompelend.

Jak en die Rankplant is die allerheerlikste bederf vir oud en jonk. Op die koop toe wakker dit die innerlike dromer in ons almal aan. Dit is ’n juweel van ’n fliek wat ’n wye gehoor verdien.

  • Die fliek is tot Sondag 6 Junie aanlyn beskikbaar. Gesinskaartjies kos R45 elk. Klik hier om te bespreek – https://www.quicket.co.za/events/136102-jak-en-die-rankplant/#/

Danré Strydom

Musikale bepeinsing en nostalgie

deur Hesti van der Mescht

Musiekuitvoering met Minette du Toit-Pearce (mezzo-sopraan), Danré Strydom (klarinet) en Cèzarre Strydom (klavier). Deel van die Odeion School of Music (OSM) se konsertreeks. Gehou in Oude Nectar se Tuine-kelder, Jonkershoekvallei, Stellenbosch

In 1941 het Una van der Spuy ʼn huis gekoop en begin tuinmaak.Die tuine by Oude Nectar (vandag ʼn Nasionale Monument) is ʼn versameling uiteenlopende tuine, elk met sy eie karakter en omsingel van eikebome van meer as 200 jaar oud. Dis moeilik om ’n meer geskikte toneelinkleding te bedink vir die ewe eklektiese en tegelyk nostalgiese musiekkonsert wat op Vrydag 23 April daar gehou is.

Minette du Toit-Pearce en haar samewerkende musici (wat ook as virtuose soliste optree), naamlik broer en suster Cèzarre Strydom en Danré Strydom, se samestelling van Vrydagaand se program het reg laat geskied aan die titel waaronder hulle hulle uiteenlopende talente kom aanbied het, sowel as aan die agtergrond waarteen hulle dit gedoen het.

Die keuse van komponiste én komposisies was verrassend divers (daar is in nie minder nie as vyf verskillende tale gesing) en tog gerusstellend vol ou bekendes: Dvořák se Songs my Mother Taught Me (voortreflik en met nét die nodige dog intense weemoed deur Du Toit-Pearce vertolk); Fritz Kreisler se Liebesleid (roerend uitgevoer deur Danré Strydom op die kklarinet); die Adagio uit Bach se klawesimbelkonsert in D mineur (met indrukwekkend statige klavierspel deur Cèzarre Strydom).

Du Toit-Pearce is geen onbekende in musikale kringe nie – sy is onder meer Hoof van Sang by die Universiteit Stellenbosch – en het soos gewoonlik vorendag gekom met ’n sielsverheffende vertolking van wyd uiteenlopende komposisies wat nietemin saamval onder dieselfde tema – nostalgie: onder meer Massenet se Élégie; vier van Spohr se  Ses Duitse Lieder vir stem, klarinet en klavier. ʼn Mens kan hier níé nalaat om melding te maak van die twee Strydoms se voortreflik aanvullende begeleiding nie); Pieter de Villiers se Sewe Boerneefliedjies (elkeen onderskeidelik gelewer met óf net die regte skeut kostelikheid, óf met ʼn ordentlike dop melancholie) – om nie te praat van haar vertolking van Le Roux Marais se Heimwee nie.

Weer eens kan Strydom se byna onopvallende dog besielende begeleiding nie onvermeld verbygaan nie. Sy ervaring as konsertpianis in die VSA, Mexico, Duitsland en België, en as répétiteur vir beide solo- en koorsang dra by tot sy buitengewoon knap aanvoeling.

Danré Strydom is dosent in houtblaasspel by die Odeion School of Music en haar uitvoering het in die besonder beïndruk, veral met die tweede beweging van Michele Mangani se Sonata per Clarinetto en Bélam Kovács se tradisionele Hebreeuse begroeting Shalom aleichem (Vrede vir julle).

Elkeen van die musici het vorendag gekom met vertolkings wat – in ʼn meerdere of mindere mate – wegbreek van tradisionele formate of instrumentalisasie, maar wat nogtans saamgebind is deur ʼn sentrale tema van bepeinsing, nostalgie en heimwee na ʼn vroeëre, moontlik edeler, tydperk.

Die aand is afgesluit met When I have sung my Songs to You van Ernest Charles, ʼn welverdiende staande ovasie en nóg ’n glas van Oude Nectar se verruklike Sauvignon Blanc.

  • Die volgende konsert in die reeks is met Anneke Lamont (klavier) en Anmari van der Westhuizen (tjello) in die Universitas Geloofsentrum, Bloemfontein. Navrae Ninette Pretorius (( 051 401 2504/2801), of by OSM@ufs.ac.za
  • Deel van die kaartjieverkope vir onsert gaan aan die Stellenbosch Dierebeskermingsvereniging.

Bo: Nicola Hanekom. Onder: Stian Bam, wyle Bronwyn van Graan en Paul du Toit in ʼn toneel uit In glas, KKNK 2015.

  ‘Ek is stom, maar wil groei en verbeter’

Die aktrise, vervaardiger en dramaturg Nicola Hanekom se veelsydigheid ken nie perke nie. Kobus Burger van Skrop het met haar gesels.

Nicola Hanekom het gehore verbyster met haar vertolking van die ontslape digter Ingrid Jonker in die verhoogproduksie Altyd Jonker. Maar toe die grense van teater begin verskuif met haar plekspesifieke produksies soos Lot, Babbel, Trippie en Land van skedels.

Protea Boekhuis het haar dramas gepubliseer, met bv.Trippie en Hol saamgebundel as Die pad byster. Die jongste publikasie van die verhoogstuk In glas het daartoe gelei dat sy onlangs met die Hertzogprys vir Drama bekroon is.

Wat het gelei tot jou drama In glas? Waar het die idee ontstaan?

Ek het vir ʼn lang tyd die idee gehad van ʼn gesin wie se huis eintlik ʼn psigologiese bokskryt is. Hierdie idee het op een of ander tyd begin saamspan met die seer wat ek gesien het in goeie vriende van my wie se reis met in-vitro-bevrugting ek aanskou het.

Hoe skei jy jou lewe as aktrise, regisseur en vervaardiger van jou rol as dramaturg? Of is dit ’n organiese ineenvloeiing van alles wat jy doen?

Alles vloei ineen. As ek na In glas kyk, is dit moeilik om die produskie van die skryf te skei. Dis omdat ek meestal skryf om self die regie van my tekste te behartig. Ek gee moeilik ʼn teks vir iemand anders. Ek vermoed dat ek ʼn beheervraat is en wil seker maak wat ek te sê, het duidelik ordentlik oorkom. Met die publikasie van tekste bestaan daar darem die moontlikheid dat ander mense ook die tekste sal kan opvoer en dat dit nie so vlietend is as sonder die pubklikasie nie.

Wat beteken die Hertzogprys vir Drama vir jou as kunstenaar?

Ek is totaal weggeblaas. Ek het nooit óóit in my lewe kon dink dat ek hierdie prys sou kry nie. Ek sukkel om te glo dat ek dit verdien. (Dit sê ek nie omdat ek vis vir komplimente nie. Dis regtig hoe dit voel. Dis onwerklik.) Van die grootste reuse van ons taal het dit al gewen. Ek is stom. Ek wil groei en beter raak.

Jou werk as regisseur (sedert die duiselingwekkende KKNK-produksie Betésda wat in ’n swembad afgespeel het) het sterk staat gemaak op plek en ruimte. Gehore ken jou as grensverskuiwer. Tog het dit nooit beteken dat jou teks ondergeskik was nie. Dink jy gehore het dalk soms meer visueel na jou werk gekyk en eers later met die lees van die dramateks besef hoe ryk jou tekste is?

Ek dink my eerste paar tekste en regie was meer waaghalsig. Ek het minder woorde gebruik en minder die behoefte aan ʼn storie bevredig. ʼn Prentjie vertel soos ons almal weet ook ʼn storie en toe ek begin het, het ek daai wete meer vertrou.  Ek het ook gevoel dat produksies, net soos die regte lewe, nie ʼn begin, middel en ʼn einde hoef te hê nie, dat mens dalk net kan kyk na ʼn oomblik, of ʼn fragment. Soos ek aangaan, geniet ek die skryf verskriklik, so die woorde raak meer en meer en hopelik raak die stories beter. Laat ek terugkom na jou vraag. Ek dink nie dat gehore die tekste nie raakgesien het nie, maar ek dink dat ek dalk vir ʼn lang tyd meer as meestal ʼn aktrise beskou was. Toe word die boksie “aktrise – regisseur” en nou dink ek kom skrywer al hoe meer by. Dat Protea Boekhuis ʼn kans gewaag het om my tekste te publiseer, het duidelik die verkskil gemaak want toe kon mense lees wat ek skryf.

Waaraan werk jy op die oomblik?

Ek is pas klaar met drie storiefilms vir kykNET. Op straat, Nagvrees en Monster in die kas. Ek het vir die eerste twee, die teks en regie behartig en die laaste een geskryf en ook daarin gespeel. Tans gee ek klas en skryf feitlik die heeltyd tussenin wanneer ek tyd kry. My fokus is nou op ʼn fliek Die Groen Dak. Dit speel in 1961 af met koloniale psigiatrie as die doek waarop verbode liefde afspeel. Dan skaaf ek ook aan die speelfliek gegrond op In glas. Ek soek hard aan ʼn manier om dit gemaak te kry. Dit sukkel maar, want die teks is onkonvensioneel.

Hoe voel jy oor die toekoms van kunstefeeste? Is daar hoop op herlewing?

Ek hoop van harte so maar om eerlik te wees, ek weet nie. Op ʼn manier dink ek die aanlynvertonings doen dalk skade. (Ek weet dis so belangrik tydens die pandemie om potte aan die kook te hou en dat my kop dalk gaan rol vir die stelling.)

In glas het nie veel verder gereis as die KKNK in Oudtshoorn nie. Is dit ’n produksie wat jy dalk nog sal kan herleef en na teaters neem, veral op die grond van jou bekroning?

Ek sal dit met groot hartseer aanpak as ek dit wel doen omdat (die aktrise) Bronwyn van Graan sedert die laaste vertoning gesterf het. Die speelfliek voel heeltemal anders omdat dit nie haar rol bevat nie en ʼn ander medium is. Dalk moet ek In glas weer doen. Dalk moet ek wag dat Bronnie minder by my spook.

Franco Prinsloo se magnum opus

deur Paul Boekkooi

FRANCO PRINSLOO: Kruis van Liefde – ‘n Paasoratorium. Teks: Hans du Plessis en Bernard Odendaal. Met die Vox Kamerkoor, Isabelle van Rensburg (orrel), Magdalena de Vries (Marimba en slagwerk) en ander instrumentaliste. Koorleier en dirigent: Franco Prinsloo. In die M1 Ateljee, SAUK Radiopark, Auckland Park, Johannesburg.

LW: ʼn Opname van dié konsert word op Goeie Vrydag, 2 April om 14:05 deur Radio Sonder Grense uitgesaai.

Die Covid-19 pandemie het veroorsaak dat die première van dié komponis en koorleier se verhewe en omvangryke paasoratorium vir ʼn volle jaar uitgestel moes word. Dit sou op 4 April 2020 in die ZK Matthews-grootsaal by Unisa in Pretoria plaasvind. Die wag daarvoor was die moeite werd, want kennende die komponis-dirigent se ondersoekende gees en strewe na komposisionele oorspronklikheid en afgerondheid, kan ʼn mens bykans aanneem dat hy die grendeltyd sou ingespan het om hierdie meeesterwerk verder te verfyn.

Gewyde Afrikaanse tekste wat hulle spesifiek tot toonsetting leen, bly ʼn relatief seldsame verskynsel. Natuurlik kan tekste as resitatiewe aangewend word, maar dit het tog ook weer sy beperkinge. Die meerderheid van hulle besit nie noodwendig die ideale graad van poëtiese uitdrukkingskrag nie. Dat twee  gesiene skrywer/digters by dié Kruis van Liefde-projek betrokke geraak het, maak ʼn enorme verskil: Hans du Plessis en Bernard Odendaal se tekste is op eietydse kontekstuele eenvoud gerig. Sommige onderdele daarvan roep ʼn eteriese sfeer op, maar by hulle wat byvoorbeeld Christus se kruisiging uitbeeld, bereik die komponis skreiend moderne effekte wat plek-plek die luisteraar sélf  as’t ware deurboor.

Prinsloo se werk bring ʼn eie stempel na vore, maar besit ook ʼn gesonde eklektisisme omdat hy uit die tydloosheid van ʼn verskeidenheid van koortradisies put. Een van hulle is die humanistiese Reformasie wat onder andere die belang van ʼn goed verstaanbare teks voorop gestel het. Maar daar  is uiteindelik veel meer op die spel: Daar is melodiese rykdom maar ook eenvoud. Treffende harmoniese wendinge ondersteun en verleen dieper dimensies aan dié onderdele wat die wese van Christus se verlatenheid met ʼn ingehoue ekspressiwiteit in ʼn soms bykans minimalistiese klankktaal illustreer.

Daardie verlatenheid kom met ʼn geleidelike opbou tot op ʼn bykans onpeilbare vlak na vore in deel XVIII: “My God, my God, waarom het U my gelos.” Kruis en Liefde leen hom binne ʼn musikale konteks tot meditasie, soos in die uiters serene deel XIV: “Dink aan my.” Andersyds verskerp dit ook die luisteraar se volle bewussyn rondom Prinsloo se intens verweefde meerstemmigheid. Uit sy koor, wat duidelik bestaan uit lede met uitgebreide ervaring rondom koorsangverseistes, wend hy hier ʼn menigte solostemme aan wat binne die klankweefsel van ʼn groter koorklank hul merk maak.

Opvallend is ook die talle tekens van simboliese aanwendings binne die werk – iets wat in die gedrukte program veral opgehelder word in die gesprek wat die musikoloog Christopher Vale met die komponis gevoer het. Die uitvoering was in elke detail afgerond en daardeur inspirerend. Enkele intonasieglipse het geensins ʼn invloed gehad op die omvattende grootsheid van die ervaring as geheel nie. Die toewyding van die koor en instrumentaliste was perkeloos. Wat laasgenoemde betref verdien die kombinasie van presisie en ondersteuning wat Isabelle van Rensburg (orrel) en Magdelena de Vries (marimba, asook voorste onder die slagwerkspelers) gebied het, spesiale vermelding.

Die aanwending van ‘n trompetspeler (Richard Kingon) in die slotdeel, “Paasbelydenis – Finale”, was vindingryk. Lees gerus in I Korintiërs 15 vers 52 oor die belang van die trompet binne ʼn Bybelse konteks.

ʼn Versugting bly: Daar is nog só baie meer oor hierdie wonderbaarlike première te sê …

Amanda Strydom

ʼn Pleister vir en tydens ʼn pandemie

deur Paul Boekkooi

ʼn Platsakpleister, met Amanda Strydom en Coenraad Rall, klavier. In die Pierneefteater, Pretoria.

Wat ons meer as enigiets anders nodig het in hierdie grendeltyd rondom ʼn pandemie wat nog geen teken óf wilskrag toon om sy tentakels terug te trek nie, is kunstenaars wat ons steeds daaraan herinner wat “normaliteit” behels. Hulle moet ons deur hul kommunikasievermoëns op alle vlakke só bemoedig deur juis níé te gaan gaan lê nie, maar ons eerder te bly oorweldig met die krag van regstreekse skeppingskommunikasie sónder om ʼn kunsmatige of kliniese afstandsillusie te vestig deur die toepassing van enige vorm van elektroniese ingrypings.

Ons is moeg van gestroomde afstandsbeheer op ʼn kassie, rekenaar- of selfoonskerm waar die sanger(s) of instrumentalis(te) tydens die opnameproses heel kunsmatig binne ʼn donker gat waar ʼn kameralens is moet vaskyk en ʼn gehoor in hul verbeelding moet oproep. Amanda Strydom het dié tipe frustrasie as sanger nou die aand met ʼn letterlik wydverspreide gehoor gedeel. Sy het ook bewys dat die “Platsakpleister” – haar gekose program se titel – heel gepas sy vertroostende én genesende werk in die loop van die 70 minute lange vertoning ideaal kon openbaar.

Haar program is vernuftig en slim saamgestel, soos net sý immers kán, terwyl sy haar gehoor in die palm van haar hand gehou het. Haar kommunikasie is op die essensiële gerig: nie lang uitgerekte vertellings of verduidelikings nie, maar eerder ʼn verbindingteks wat sinryke lewenswaarde aan die program as geheel verleen en selfs toevoeg het. Wat haar eie óf die lirieke van ander liedjieskrywers in gemeen het, is die wonder van die woord. Hulle is daar om ons te anker en te herinner aan die kern en wese van ons bestaan: Eenvoudige begrippe, emosies, waarnemings en veral ook liefde. Dit betrek jou hele méns-wees.

Die vreugde van optree voor ʼn gehoor was in die lug. Jy kon as luisteraar dit gryp en vertroetel. Die oënskynlik gemaklike sinergie tussen Amanda en haar mede-geneser Coenraad Rall gee verdere stukrag aan die enorme veelsydigheid van die repertorium, in soveel as minstens vier of selfs vyf tale gesing. Terloops: Wie tel nou in elk geval soos ʼn slaaf tydens ʼn konsert? Coenraad is boonop een van die min begeleiers in dié genre wat in die kort duetgedeeltes perfek noot kan hou. Maar uiteindelik gaan dit nie oor perfeksie nie, want skielik onthou ʼn mens dat Sylvia Plath iewers gedig het oor die feit dat “volmaaktheid nie vrugbaar is nie”. Iets om oor na te dink en dalk op sy eie manier vertroos.

Minister Ekskuus & die vloermoere

deur Kobus Burger

“South African theatre is alive and well,” twiet die Suid-Afrikaanse minister van sport, kuns en kultuur, Nathi Mthethwa, op Vrydag 15 Januarie. Hoewel hy vinnig die twiet verwyder het, het ʼn stortvloed van kritiek uit talle kunstekringe asook ʼn #NathiMustGo-veldtog en -petisie sedertdien die botoon gevoer.  Selfs ʼn “Educating Nathi”-groep is sedertdien op Facebook geskep.

Ondanks ʼn verklaring met ʼn “verskoning” deur die minister, is kunste-aktiviste en drukgroepe vasbeslote om die minister uit die kussings te lig. Intussen lees ʼn mens van Britse musiekfeeste, soos Glastonbury wat jaarliks 200 000 feesgangers lok, wat by hul regering smeek vir hulp om hul voortbestaan te verseker. Die kunstebedryf is wêreldwyd deur die huidige pandemie op sy knieë gedwing.

Die uitdagings in die Suid-Afrikaanse kunstebedryf is nie nuut of uniek nie. Verlede jaar het die jazzmusikant Sibongile Mngoma haar “no more!” openbaar gemaak met die Im4theArts-blad op Facebook. Sy wil kreatiewe oplossings vind, korrupte kunste-administrateurs aan die pen laat ry en kunstenaars van alle oorde byeenbring om hande te vat.

Selfs op Mngoma se blad is daar nie eenstemmigheid nie. Party kunstenaars reken selfs dis ‘n “lui” en “emosionele” poging deur die skeppende bedryf om die minister te probeer vervang.

Mthethwa gaan intussen voort om sy onkundigheid op sosiale media te deel. In ʼn Facebook-plasing oor die Suid-Afrikaanse Biblioteek vir Blindes maak hy ʼn feitefout oor die stigter van die biblioteek, Josephine Wood.

Die ironie is dus ooglopend. Kunstenaars wil nou met die nuwe “Educating Nathi”-blad die verskonende minister help om tog iets oor die kunste en die geskiedenis van kulturele en kunste-praktisyns in Suid-Afrika te verstaan.

Maar is dit nie reeds te laat nie? Net so ooglopend soos die minister se onkunde is die kunstebedryf se onvermoë om hande te vat en saam te staan. Selfs die nasionale kunstefeeste sukkel nou al dekades lank om ʼn volhoubare forum te skep wat onder andere ʼn winsgewende kringloop vir kunstenaars kan bied.

Sosiale media is ʼn kosbare uitlaatklep. En ʼn mens sien keer op keer die tirades, mismoedigheid en hulpeloosheid van kunstenaars wat voel dat hulle eerder op hul eie talent, befondsing, planne en kreatiwiteit sal moet staatmaak. Ander sê dat hul eerder die bedryf vir ʼn wyle sal verlaat en ander (broodnodige) werk en inkomste sal moet aanvaar. Ter wille van oorlewing.

Minister Eskuus en Minister Waterkanon verskil dus nie veel van mekaar nie. Eersgenoemde is gou om ʼn deurbraakkunstenaar soos Master KG met ʼn prys of internasionale bekroning geluk te wens, maar tjoepstil as kunstenaars hul blyplek en laaste bietjie spaargeld verloor. Of darem net te erken dat trotse kunstenaars nou selfmoord as die laaste uitweg beskou, want hulle durf nie aan nóg ʼn deur gaan klop nie.

Suid-Afrikaanse kunstenaars sal dalk nie gou in ʼn eenselwige Kumbaja-koortjie saamsing nie. Kunstenaars is immers nooit kuddediere nie. Maar dat daar dringend visioenêre leierskap in die Suid-Afrikaanse kunstebedryf nodig is, is hopelik die een punt waaroor almal sal moet saamstem. Indien nie, gaan die vloermoere op sosiale media net vervlietende vermaak word en die ware omwenteling van die Suid-Afrikaanse kunste ʼn onbereikbare ideaal.

Kersvreugde aanlyn met Jeugorkes

deur Paul Boekkooi

Kerskonsert deur die Nasionale Jeugorkes se Barokenemble, met John Coulter (leier, klavesimbel) en Erica Louw (sopraan en klokkiesboom). Program: Gaudete uit Piae Cantionis. Nun komm, der Heiden Heiland; Sinfonia uit Kantate no. 29 (J.S. Bach) en Sinfonia V uit Six Symphonies en Quartuor contenant les plus beaux Noëls Francois et Etrangers (Michel Corrette). Virtuele opname in die NG Kerk Brixton, Johannesburg.

Verlede jaar het die SA Nasionale Jeugorkes (SANJO) hul eerste Barok-feeskonserte in die NG Kerk hierbo genoem en in Pretoria uitgevoer: waarlik onvergeetbaar. Vanjaar met Covid-19 is dit die eerste keer sedert die SANJO se stigting in 1964 dat die orkes geen  lewende konserte kon uitvoer nie. Maar hulle het hul pad oopgesien om ʼn nuwe Barokprogram op kleiner skaal in te studeer om fondse vir die orkes in te samel deur ʼn virtuele konsert op te neem en lede van vorige jaar se ensembles die geleentheid te bied om met totaal nuwe repertorium ʼn aantreklike program saam te stel. Dié projek se hoofborg is KKNK Klassique.

Barok is ʼn buitengewone stylelement wat in Frans as baroque – vreemd en ongereguleer – bekend is, maar in Portugees as barroco – rof en onewe – beskryf word. Dit is soos ʼn pêrel ongewoon van vorm en ietwat onafgerond van tekstuur. John Coulter, sy strykers en die sopraansolis belig die groot verskeidenheid van variasie in Barokmusiek in elkeen van die uitgevoerde komposisies met duidelike strukturele helderheid. Die repertorium is heel gepas Adventsmusiek wat in diie weke voor en na Kersfees wêreldwyd bly weergalm. Sophia Welz gee ʼn knap inleiding daaroor aan die begin van dié YouTube program.

Vir ʼn slag is hier ongebaande weë gevolg. Die 16de eeuse lied op ʼn Latynse teks, Gaudete uit Piae Cantionis, se komponis was waarskynlik onbekend of doelbewus anoniem. Hier dien dit as openings- en  slotstuk van die konsert van  ongeveer 37 minute. Erica Louw se laag klinkende sopraan besit bykans ʼn romerige timbre wat op ʼn unieke manier die relatiewe laat-Middeleeuse, vroeg-Renaissance sfeer van die tyd oproep. Die “klokkiesboom” wat sy bespeel kom helaas nie vir die enkele minute in kamera nie.

Die Bach-verwerkings bied iets buitengewoons in hierdie besonderse tyd op die kerkkalender. Die uitvoerings besit ʼn groot mate van ligtheid, soepelheid en dryfkrag wat die universaliteit van dié komponis van nuwe perspektiewe voorsien. Ensemblespel bereik oor hier die meerstemmigheid in tegniek, gekoppel aan gevoelswaarde wat dan in ʼn wonderlike vlak van ewewigtigheid saamgesnoer word. Die mees sonderlingge en unieke aspek van dié program is die Sinfonia V uit Six Symphonies en Quartuor contenant les plus beaux Noëls Francois et Etrangers van die produktiewe Michel Corrette (1707-1795). Dié versameling instrumentale en volksgerigte kersliedere verkry ʼn uiters spesiale programmatiese onderbou in die histories voluit ingeligte uitvoerings.

  • Kaartjies wat luisteraars sal voorsien van ʼn skakel om dié program meermalig te bekyk, kan deur Quicket bespreek word teen R85 of R55. Laasgenoemde prys is slegs vir studente en pensioenarisse. sanyo.org.za. Die YouTube-insetsel kan gestroom word vanaf nou tot om middernag op 31 Desember 2020.

Frazer en Deniel Barry

Egpaar beitel met woord en akkoord 

deur Kobus Burger

Frazer en Deniel Barry is nie net bekend as lede van die groep Tribal Echo nie, maar ook geliefd vir hul meesleurende verhoogwerk, soos Woorde op akkoorde wat tydens verskeie feeste op die planke gebring is. Dit is vir drie KKNK-pryse benoem en ook vir die nasionale kykNET Fiësta-teaterpryse.

Die Barry-egpaar is onlangs met die Afrikaanse Woordkunsakademie se Orde van die Beiteltjie bekroon. “Dit maak ons baie opgewonde. Daar is nou meer erkenning vir streeksdialekte en dit beteken mense kan weer dig en stories skryf in hulle eie dialek,” het Frazer Barry aan Litnet gesê.

Frazer was ook deel van die bekroonde produksie Die Poet, Wie’s Hy?, wat tydens vanjaar se Woordfees gedebuteer het. Dit handel oor die lewe en werk van wyle Adam Small met die sanger-akteur Dean Balie.

Kobus Burger van Skrop het met Frazer Barry gesels.

Wat beteken die erkenning vir jou as kunstenaar om ʼn Beiteltjie te ontvang?

As kunstenaar kry jou lirieke, komposisie of teaterteks (soms) erkenning maar in hierdie geval kry jy erkenning vir jou bydrae tot die groter prentjie van Afrikaans, en dit alleen is absoluut wonderlik. Ek en Deniel word gesamentlik vereer vir ons werk, so dit is rêrig iets besonders!

Wat is jou missie, as kunstenaar? Wat wil jy graag aan die wêreld gee, en as nalatenskap agterlaat?

My missie as kunstenaar is om die hele tyd werk te skep wat my sowel as my gehoor uitdaag en laat dink oor dinge. As nalentenskap sou ek graag onthou wil word as iemand wat passievol was oor Suid-Afrikaanse stories en as iemand wat waarde toegevoeg het tot die Suid-Afrikaanse en veral Afrikaanse musiekskat.

Waar kom jou liefde vir musiek en die woordkuns vandaan? Was daar mense of gebeure wat saadjies geplant het?

Ek het grootgeword met my drie Ooms – Jacobus, Michael en Raymond Barry – wat almal ewe goed kon kitaar speel. Hulle is my heel eerste verwysing wat musikante betref. Ek het op vyf jaar die eerste keer bewus geraak van my vermoë om musiek te kan komponeer. My Ma, Marjory Barry, het my gehelp om ʼn liefde vir boeke te kweek. Sy was Afrikaans, Engels, Duits en Xhosa magtig. Haar liefde vir tale en woorde het my vir altyd beïnvloed. My Ouma Lizzy het wonderlike stories vertel en my Oupa Frans het gesorg vir die vermaak. Ek het baie gelag gedurende my kinderjare. Dit was musiek, stories, boeke en komedie van my eie famailie wat die stewige fondasie vir my kuns gelê het!

Aan watter kreatiewe projekte werk jy tans?

Op hierdie oomblik is ek besig met die finalisering van my solo-album genaamd Mal oor jou Suid-Afrika. Ek vervaardig ook ʼn begaafde woordkunstenaar van George, met die naam van Hakkiesdraad Hartman, se

X-Mens-album. Ek het toonsettings van Daniel Hugo (se gedigte) gedoen en is besig om van sy ander gedigte te verwerk vir ʼn albumopname. Verder is ek besig om nuwe musiekinstrumente te ontwerp vir teater. Ek en Deniel is ook besig met mentorskapprogramme in die kunste (liedjieskryf / teater) wat oral in die land aangebied word. Dan is daar natuurlik die teksontwikkeling vir teaterproduksies wat ons produksiemaatskappy, Oeps Ons Eie Produksies, besig is om aan te werk.

Jy doen nou ook TV-werk as mede-aanbieder van kykNET se Fiësta-program. En nou voltyds?

Ek was die afgelope vyf jaar by Fiësta betrokke ten minste een keer ʼn jaar wanneer ek as gasaanbieder ingestaan het. Dit was vir my lekker om met die span te kon werk as gasaanbieder en toe hulle vir my vra of ek nie graag (voltyds) deel wil vorm van die span nie, toe besef ek dat ek nie twee keer daaroor hoef te dink nie. Gelukkig geniet ek dit om met mense te gesels. Die gasaanbieding was goeie voorbereiding. Dit kom darem nie te moeilik vir my nie.

Wat het jou (as kunstenaar) in hierdie pandemiejaar hoop gegee?

Suid-Afrikaners is wonderlike mense. Ek het gesien hoe ons land se mense geweldige moeite doen om mekaar kos te gee en mekaar te help in die moeilike tye. Dit het vir my opnuut laat besef hoe kosbaar ons land is en dat ons als in die stryd moet werp om te verseker dat ons mekaar bewus maak van wat ons het.

Charlie Bouguenon en Amber-Dawn Burnhams

ʼn Verbeeldingryke Dickens-Kersverhaal

deur Paul Boekkooi

In ʼn  e-pos van ʼn hoogs gewaardeerde korrespondent wat ek net as HvdM sal identifiseer, plaas sy verlede week ʼn paar feite rondom Kersverhale en bevestig dat elkeen van ons seker sy/haar eie voorkeur met betrekking tot dié tradisie het. Sy noem die naam van Hans Christian Andersen. Haar mees geliefde verhaal kom uit dié man “wat so lelik soos sonde is”, se pen. Sy vertel dat haar graad een juffrou The Girl With Tinderbox vir hulle voorgelees en dat sy vir  weke lank daarna gehuil het. Sy voeg darem ook by dat haar liefdesverhouding met woorde tóé begin het. Later vertel sy dat Andersen vir Charles Dickens leer ken en ook ontmoet het. Charlotte Bronte het dieselfde gedoen. In HvdM se geestesoog  “was daar ʼn Ou Kersaand toe hierdie drie Donker Ridders van die Siel bymekaar gekom en met mekaar meegeding het om die donkerste verhaal te vertel. Aldrie het gewen” was haar slotkommentaar.

In die klein Studio-teater by Montecasino in Johannesburg herleef A Christmas Story van Dickens nou tot 3 Januarie volgende jaar. ʼn Vorige opvoering met ʼn ander rolbesetting het enkele jare gelede by my verbygegaan. Die nuwe een is steeds in  die hande van die inspirerende regisseur Elizma Badenhorst, maar het nuwe spelers: Charlie Bouguenon as Ebenezer Scrooch en Amber-Dawn Burnhams wat omtrent elke oorblywende rol speel met loslittigheid in kombinasie met blitvinnige metamorfoses wanneer sy van die een karakter na die ander oorskuif. Blouguenon se uitbeelding van een van die geskiedenis se mees berugte aartsgierigaarde, is uiters lewendig en kontrasryk wanneer nodig, maar dra ook ʼn geheimsinnige, soms dreigende dimensie oor in spesifieke tonele.

Dié multimediaproduksie funksioneer deurgaans op ʼn hoë innoverende vlak. Die kombinasie van lewende spel, stemoorklankings, verbeeldingryke animasie deur Naret Loots asook die stemmingsverrykende musiek deur Wessel Odendaal, kan nie anders nie as om die verhaal baie spoedig in die harte van elke toeskouer vir ʼn volle uur te laat nestel nie. Ook die verskeie vlakke waarop die stuk afspeel  (ruimtes, soos paadjies in die ouditorium word van tyd tot tyd ryklik benut) werk alles mee om die oorwegend magiese stemming end-uit vol te hou.

ʼn Klein puntjie van kritiek is die uiters skerp ligte wat na die gehoor in die ouditorium gerig word by elke verskuiwing op die verhoog. Onthou, ons dra nie ons sonbrille saans nie …

  • Tot 3 Januarie 2021.

Fluitis Khanyisile Mthetwa

Virtueel = klinies + beklemmend

deur Paul Boekkooi

Johannesburgse Filharmoniese Orkes, met Schalk van der Merwe (dirigent) en Khanyisile Mthetwa (fluit) en Gaylen Sales (harp). Program: Konsert vir fluit, harp en orkes in C, K299 (Mozart); Simfonie no.3 in A, opus 56 – Skotse (Mendelssohn). Virtuele opname in die Linder-ouditorium, Parktown, Johannesburg.

Mozart en Mendelssohn – albei wonderkinders, te vroeg oorlede terwyl hulle op die vooraand was van ontwikkelinge wat hulle beslis na dieper vlakke van musikale wasdom sou gelei het. Soortgelyke kwaliteite rondom die interpretasie en vertolking van hul werke het ons ervaar by die drie sleutelpersone op die Linder verhoog: Die dirigent Schalk van der Merwe wat voor die JFO gedebuteer het en die fluitis Khanyisile Mthetwa plus die harpspeler Gaylen Sales wat die soliste in die Mozart was.

In dié uitsonderlike dubbelconcerto was die tempokeuses ideaal, die samespel heg gebind en die klankprofiel van die soliste merendeels stylgetrou. Opvallend egter was die solisties dominerende spel van Me Mthetwa. Deur dié proses het haar voordrag oorgenoeg virtuositeit besit, maar dit was ten koste van meer subtiele dinamiese nuanses. Die fluit of enige ander houtblaasinstrument word veral deur Mozart vokaal aangewend. Sy het té selde in haar frasering iets van die ekspressiwiteit van die menslike stem opgeroep. Sy was, toegegee, bepaald meer suksesvol in die Andantino. Gaylen Sales was enkele kere skaars foutloos in haar spel, maar het dit darem minstens helder geprojekteer. Albei se spel in die cadenzas was deeglik geïntegreer. Die dirigent se rapport met die soliste én orkes was eweneens só.

Mendelssohn se Simfonie no. 3, die Skotse, is ʼn meesterwerk van groot afmetings. By verskeie uitvoerders en luisteraars is dit berug daarvoor hoe veeleisend dit is om ʼn eenvormigheid en hegtheid binne die uitdagende struktuur daarvan te bewerkstellig en dit end-uit musikaal te behou. Schalk van der Merwe het reeds baie positiewe elemente in dié proses bemeester, al bly dit dalk ʼn riskante keuse om daarmee jou debuut voor ʼn nuwe orkes te maak.

Nieteenstaande enkele voorbehoude, is daar besield onder sy leiding gemusiseer. Dit was ook meer kere opvallend dat soms verwaarloosde newestemme ekstra beklemtoon word. Ook die tjelloseksie het waar nodig voorkeurbehandeling ontvang. Felle aksente openbaar die struktuur van die partituur met meer duidelikheid. Dit alles is uiters bevredigende en pertinente hoedanighede wat die jong dirigent na vore gebring het. Daar was helaas ook onderdele waar sy temperament rondom die musiek net-net té gedrewe op loop gaan. Dit was die geval by die Allegro un poco agitato onderdeel van die eerste beweging.

Nieteenstaande die opvallende toewyding van elke orkeslid van die JFO, hul dirigent en die twee soliste, bly virtuele opnames en  -uitsendings ʼn onpersoonlike, kliniese en soms ʼn bykans beklemmende ervaring. Niks kan en sal ooit ʼn uitvoering voor ʼn gehoor kan vervang nie. Mag hierdie die laaste virtuele seisoen in die geskiedenis van dié orkes wees.

Kersmusiek in Voortrekkermonument

Sempre Opera, in samewerking met die Capital Kamerorkes en die Simfoniekoor van Pretoria, onder leiding van die dirigent Schalk van der Merwe, breek 2020 se klassiekemusiekdroogte in die gees van die naderende feesgety met ʼn uitvoering van Camille Saint-Saëns se Oratorium de Noël/Kersfeesoratorio in die majestueuse Heldesaal van die Voortrekkermonument op Maandag 7 Desember om 18:30. Dié lewendige uitvoering word ook opgeneem en sal oor die Kerstyd virtueel beskikbaar wees. ʼn Gedeelte van die opbrengs word geskenk aan die Voortrekkermonument se Herbou die Monument-fonds.

Saint-Saëns het die Oratorium de Noël/Kersfeesoratorio in 1858 binne elf dae gekomponeer. Die werk is geskryf vir vyf soliste, koor, harp, orrel en strykorkes, en gegrond op tekste uit die Ou en Nuwe Testament, Psalms en Evangelies, asook die Katolieke Kersfeesliturgie. Die soliste wat tydens die konsert optree is Deirdré Blignaut-Rautenbach (sopraan), Aukse Trinkunas (mezzo-sopraan), Linette van der Merwe (mezzo-sopraan), Chris Mostert (tenoor) en Danie Verster (bariton).

  • Om aan Covid-19-regulasies te voldoen is daar slegs ʼn beperkte aantal kaartjies beskikbaar vir die konsertopname op 7 Desember om 18:30 by die Voortrekkermonument en konsertgangers sal verplig word om maskers te dra. Kaartjies kos R150 en kan by www.quicket.co.za bespreek word. Kaartjies is ook by die deure beskikbaar.
  • Hou Sempre Opera en Capital Chamber Orchestra se sosiale mediablaaie dop vir meer besonderhede oor die aanlynuitvoering wat vanaf 23 Desember 2020 tot 7 Januarie 2021 virtueel beskikbaar sal wees. Navrae: E-pos info@sempreopera.co.za

Alan Committie

Humor-kolskote op ʼn drafstap

deur Paul Boekkooi

Covid-19 het veroorsaak dat Gautengers bykans ʼn jaar moes wag op die koms van Alan Committie se knap betitelde The Lying King. Hulle is ook nie juis veel tyd gegun om die leeusprong te waag om dit te gaan sien nie, want die speelvak eindig reeds eerskomende Sondag. Dié grapjas met intelligensie- en vaardigheidsvlakke wat vir niks skrik of stuit nie, het bepaald ʼn nuwe kruin in sy loopbaan bereik. Hy is soveel meer as slegs ʼn  knap satirikus. Met ʼn wydstrekkende,  aweregse benadering tot ʼn magdom van onderwerpe, slaag hy daarin om tog ʼn goue tematiese draad rondom die kern van sy temas te weef.

Die sirkelgang van die lewe sou ʼn perfekte subtitel wees sou hy een nodig gehad het, maar al gou, binne die eerste tien minute of so, besef jy dat hy sy arsenaal van humor-kolskote op ʼn gemaklike drafstap gaan afvuur. Ook dat hy vir die daaropvolgende 80 minute sy houvas volledig gaan behou oor sy bykans onderdanige, afstandbewuste en maskerdraende gehoor.

Een van die grootste verhoogirritasies is die gedwonge, kunsmatige wyse waarop sommige komediante teen wil en dank tweerigtingkontak met hul gehoor maak. Wie wil nou ervaar hoe Facebook-agtige clichés op ʼn verhoog gestalte kry? Committie doen dit egter met ʼn ysterhand. Hy is volledig in beheer. Hy ontlok soms selfs intelligente reaksies van die teikenindividue, maar kan eweneens ander in die gehoor ook ligtelik verneder. Met groot genoegdoening spot hy met enkele gehoorlede se trae reaksies en begin dan selfs bespiegel presies wáárom so iets gebeur. Die “leuenagtige” dimensie wat die stuk se titel suggereer, word ook knap gedekonstrueer, met soms ʼn verwysing na Shakespeare óf selfs iets alledaags.

Terwyl die strome van woorde in ʼn mens se verbeelding neerklater, neem die lekkernye in sy aanbieding toe, terwyl hy wegstuur van die sleur binne die  alledaagse Suid-Afrikaanse samelewing, soos die politiek, korrupsie en die effek op die psige en gedrag rondom die pandemie waarvan niemand kan wegvlug nie, laat staan ontkom. Hy verleen geen regmatigheid en nog minder aandag aan daardie tipe frustrasies wat immers op geen manier “ligtelik” benader kan word nie. The Lying King bied die akteur genoeg ruimte om te ad lib en die teks tydelik na die tweede plan te verskuif.

Op die verhoog is daar talle voorwerpe wat Committie selektief  benut, soos die portret van Dwayne “The Rock” Johnston en sy parodiëring van ʼn toneel uit een van sy onlangse flieks waarin reuse trokke en ‘n onwillige kameel die hoofrolle speel. Kort voor die einde van sy vertoning, vertel hy ʼn geheimsinnige liefdesverhaal wat hy knap illustreer met die helderkleurige vlae van talle lande. Elke land se naam het ʼn regstreekse verbintenis met die woordeskat binne dié vertelling.

Committie se sukses is ook vanselfsprekend deels te danke aan sy regisseur,  Christopher Weare. Bravo!

  • The Lying King, met Alan Committie. Pieter Toerien-teater, Montecasino. Tot 6 Desember.

Marie Tredoux

Digter Tredoux word getoonset

deur Paul Boekkooi

Die maan deur ‘n gaatjie in die nag – Liedjies van Marie en Nic Tredoux. Met Jannie du Toit (sang en kitaar), Chanie Jonker (klavier en akkordeon) en Annelie du Plessis-Hoberg (fluit, trompie, xilofoon en reënstok). In die Pierneef-teater, Pretoria. Dié produksie reis tussen 1 en 22 Desember na 17 venues in die  Vrystaat, Noord-Kaap, Wes-Kaap, Suid-Kaap, Oos-Kaap en Klein-Karoo.Toerprogram hier onder.

Afrikaans besit bepaald ʼn individuele, robuuste eksponent in die persoon van Marie Tredoux. Sy woon in Jacobsbaai aan die Kaapse Weskus.  Vandaar laat sy haar talent op ʼn beskeie manier deurfilter na dié spesifieke liefhebbers wat van lewenskragtige Afrikaanse beeldspraak en ʼn omvattende spektrum van fantasie-gedrewe gedagtes daaromheen kennis wil neem. Haar digkuns en woordeskat is ontdaan van rymelary.en geykte beelde Sy verken veel eerder die mens se soeke na gebondenheid in die natuur en in die omgang met sy/haar medemens of dier. Haar fyn beskrywings van dié beelde wat generasie X miskyk, werk opskerpend.

Jannie du Toit het talle inisiatiewe bedink om Tredoux se unieke kreatiwiteit van ʼn duidelike, uitvoerbare toekomsperspektief te voorsien. Onlangs noem hy aan my dat Tredoux (91) se musikale aanvoeling vir en vormgewing rondom haar digterlike lirieke ʼn meer permanente posisie binne die Afrikaanse luisterliedjie-bedryf waardig is. Du Toit het self ingespring en ook enkele ander verwerkers genader om iets blywends tot haar unieke, wydlopende oeuvre toe te voeg. Die gevolg is dié program getiteld Die maan deur ʼn gaatjie in die nag wat tot 22 Desember wyd gaan toer.

Elke gedig en daaruit voortspruitende liedjie het sy volstrek eie karakter. Daar is soms ʼn buitengewoon bindende sinergie tussen lirieke, die melodie en ritme, terwyl ander kere die twee elemente verder geskei is, maar tog wonderbaarlike, kontrasryke sin binne die geheel uitmaak. In dié saamgestelde verhoogproduksie van 13 liedjies is daar in elkeen ʼn ervaring wat óf emosionele óf bloot pittoreske elemente uitstraal, of, inenkele gevalle, die twee saamsnoer. Du Toit wend vertellings van Dana Snyman, wat Tredoux ken en vertroud was met haar ewe talentvolle eggenoot, Nic (oorlede in 2019), as ʼn bindingteks aan. Dié narratief rafel ten slotte ietwat uit, maar dít kom hoogstens op ʼn kantaantekening neer.

Jannie du Toit se vokale aandeel skitter omdat hy die perfekte emosionele stemming, of, wanneer gepas, soms bloot net ʼn humoristiese aanslag aanwend. Te midde van die veelsydigheid van seeverwante verwysings deur albei teksdigters, is daar ook sommiges wat in hul getoonsette gedaante werklik vlerke kry. Dan kom ons by ʼn lied soos Leon uit: Aangrypend in sy starre eenvoud en hartverskeurende einde. Du Toit se kitaarspel weerspieël deurgaans die stemming rondom die woorde, terwyl Chanie Jonker op klavier en akkordeon en Annelie du Plessis-Hoberg op fluit en ander eksotiese instrumente met “byrolle” in klank, bepaald verdere luister tot die geheel toevoeg.

  • Toerprogram: Dinsdag 1 Desember: Bloemfontein: Naval Hill Planetarium 19:00; Bel Mirinda 083 419 0367 en Jackie 082 490 6796 Woensdag 2 Desember: Bloemfontein: Naval Hill Planetarium 10:00 Woensdag 2 Desember: Philippolis: Die Groenhuis 18:00; Bel Jens Friis 084 581 0149 Donderdag 3 Desember: Springbok: NG Namakwaland 9:00; bel Brunhild 082 306 4634 Vrydag 4 Desember: Elandsbaai: Vensterklip Gasteplaas 19:00; bel Jane Louw 079 500 3335 Saterdag 5 Desember: Jacobsbaai: Ysterkoeiteater 20:00 Ete: 19:00; bel Hannelie Denner 082 875 0087 Sondag 6 Desember: Yzerfontein: Yzerfontein Sportsklub 19:00, bel Jaco 066 211 8717 Dinsdag 8 Desember: Langebaan: Keys to heaven 18:30; 065 876 5086 Woensdag 9 Desember: Paarl: Winelands, Boschenmeer, Wynlandgoed  19:00; Quicket Donderdag 10 Desember: Velddrif: Riviera Hotel 19:00; 0227 831 137 / adminriviera@eigevis.com Vrydag 11 Desember: Stellenbosch:  Drostdyteater 20:15 ane@drostdyteater.co.za Sondag 13 Desember: Montagu: Montagu Country Hotel 18:00, 023 614 2728 / mareletta@loudavertising.co.za Maandag 14 Desember: Wellington: Die Bôrdienghuisteater 19:00, Whatsapp 082 964 9352 Dinsdag 15 Desember: Paternoster: Die Koelkamers 15:00 en 18:00, bel Jan 082 554 0775 e.janmalan@janmalan.com  Lalie 022 7522 084  064 119 2942 Donderdag 17 Desember: Jeffreysbaai:  The Bay Pasta Co 20:00, 078 097 2806 Vrydag 18 Desember: The Oakhurst Insurance George Arts Theatre 19:00, Computicket Saterdag 19 Desember: Mosselbaai: NG Mosselbaai  19:00, 084 436 9420 Sondag 20 Desember: Mosselbaai: NG Mosselbaai 8h00 en 10:00 Sondag 20 Desember: Plettenbergbaai: NG Plettenbergbaai 18:00, 082 929 1846 Dinsdag 22 Desember: Nieu-Bethesda: Tennisklub 20:00; 082 865 2699

Die pianis Francois du Toit

Du Toit ontdek die ‘nuwe’ Beethoven

deur Paul Boekkooi

Johannesburgse Filharmoniese Orkes, met Lykele Temmingh (dirigent) en François du Toit (klavier). Program: Klavierkonsert no.3 in c, opus 37; Simfonie no.7 in A, opus 92 (Beethoven). Virtuele opname in die Linder-ouditorium, Parktown, Johannesburg.

Met sy c-mineur klavierkonsert, die no. 3, het Beethoven finaal die mantel van Haydn en Mozart afgeskud, hoewel die sporadiese invoed van eersgenoemde ietwat langer bly deurwerk het as dié van die Salzburgse komponis. Maak geen fout nie: Mozart s’n was ook formidabel – veral wat die klavierconcerto betref. François du Toit, die solis, het in daardie gees van meet af aan die eie stem van Beethoven in sy spel geanker. Daar was reeds ʼn beliste erns aanwesig in die orkestrale inleiding: duidelik en akkuraat geweeg en inhoudelik met ʼn grootse statuur belig. Die JFO se besetting was net bó die limiet van ʼn eietydse kamerorkes, maar die spel was gedrewe en kragtig. Die pianis se bydrae was tereg gesentreerd op die varsheid van ʼn nuwe avontuur, of eerder ʼn hernude musikaal-tegniese trajek.

Dit was in die Largo waar die pianissimo-inleidingsakoorde geleidelik en subtiel uitgebou is tot ʼn intieme gesang waarin die diepste gevoelsuitinge van daardie vroeë uitbotsels van  die Romantiek gevestig is. Du Toit het dit met ʼn diep-poëtiese innerlike rus, maar ook met gepaste kleinskalige stuwinge laat ontluik. Min pianiste is wérklik in staat om liriese frases so rustig en onnadruklik te ontvou. In die slot-Rondo, gemerk Allegro, is daar nooit van terme soos tonaliteit en modulasies weggeskram nie. Dit  het eerder deel geword van ʼn betoog rondom die rypheidsvlakke van ʼn man wat met die komponeer hiervan nog maar net 29 was.

Lykele Temmingh was geen effeksoeker, laat staan ʼn sensasie-najaer in die Simfonie no.7 wat 12 jaar ná die klavierkonsert voltooi is nie. Eksentrisiteite het gelukkig in die interpretasie en spel ontbreek, maar helaas soms ook humor, onnodig en dus ietwat jammer. Daar was oorgenoeg dryfkrag, sonder dat dit die konsentrasie op ʼn dieper musikaliteit ooit ernstig gekortwiek het. Die tempo’s in alvier die dele was weloorwoë – wat veral in die Allegretto enige tekens van stroefheid vermy het en inderwaarheid ryk was aan ʼn vloeiende beeldrykheid, sonder om oomblikke van ʼn onderliggende melancholie te verdoesel. In die talle solo’s het die JFO bewys dat die orkes –ondanks ʼn uitgerekte inperkingsperiode – tog ʼn hoë graad van spiritualiteit behou het. Dit was veral opvallend in verskeie afdelings se solowerk. In die ritmiese bedwelming van die slotdeel, Allegro con brio, was daar enkele minder beheerste oomblikke waar die “stamp-voort”-effekte se nate net-net begin losraak het. Wie weet het Beethoven selfs die moontlikheid daarvan te midde van sy doofheid, asook tekens van psigiese aftakeling, iets daarvan waarlik bedóél. Ons sal nooit weet nie …

  • Program vir 2 Desember: Konsert vir fluit, harp en orkes in C, K299 (Mozart); Simfonie no. 3 in A, opus 56 – Skotse (Mendelssohn). Dirigent: Schalk van der Merwe. Soliste: Khanyisile Mthetwa, fluit; Gaylen Sales, harp

Musikale kruisbestuiwing by 11e Wakkerstroom Musiekfees

Liefhebbers van klassieke musiek kan vanjaar die 11e Wakkerstroom Musiekfees vanjaar van 18 tot 21 Maart bywoon. ‘n Propvol program, met 39 optredes en ‘n werkswinkel vir koordirigente wat aandag sal gee aan koorleiding, musikaliteit en vokale pedagogiek, is op die spyskaart.

Die 2022-fees skop af op Vrydag 18 Maart om 19:00 met ‘n konsertweergawe van Verdi se immergewilde La Traviata, in die historiese NG Kerk. Dié opera handel oor die tragiese liefdesintrige van een van die opera se mees gevierde heldinne, Violetta Valéry (sopraan Hanli Stapela) en haar enigste ware liefde, Alfredo Germont (tenoor Stéfan Louw) wat tragies eindig wanneer Alfredo se pa, Giorgio Germont (bariton Danie Verster), Violetta dwing om die verhouding te beëindig sodat hy die Germont-gesin se reputasie kan beskerm.

Ander hoogtepunte om na uit te sien is “Song of Norway”, wat fokus op Edvard Grieg se majestueuse tjellosonate met Gerrit Koorsen (tjello) en Eugene Joubert (klavier) – ‘n werk wat die omvangryke invloed wat Noorweë se volksmusiek op die komponis gehad het, toelig. Daar is ook  die opwindende duetprogram vir klavier “Twenty fingers, one piano” met pianiste Theresa Prinsloo en Janette Rottcher van Nelspruit, met duetwerke van Franz Liszt (Hungarian Rhapsody No 2), die Petite Suite deur Debussy, en die dramatiese en tegnies uitdagende Fantasia in F-mineur deur Franz Schubert.

Musikale kruisbestuiwing is ‘n tema op vanjaar se feesprogram.  ʼn Uitstekende voorbeeld hiervan is die Scullery Quintet, ʼn nuwe en opwindende Suid-Afrikaanse “cross-over”-kwintet met verwerkings en improvisasies van komposisies deur hul gunsteling komponiste wat wissel van Vivaldi tot Herbie Hancock en Radiohead.   Sonja van Zyl (klavier) en Morné van Heerden (klarinet) bied ook ‘n konsert aan wat gevul is met die diversiteit en opwinding van jazz, Joodse-, klassieke- en volksmusiek. In “La vida es bella” kom uittreksels uit die sogenaamde Spaanse operette, die Zarzuela aan die bod met Linelle Wimbles (sopraan), Aukse Trinkunas (mezzosopraan), Chris Mostert (tenoor), Hendré van Zyl (bariton), Eugene Joubert (klavier).

Ander hoogtepunte is The African Renaissance Ensemble met ʼn verwerkings van die Renaissance-periode tot laat Barok vir stem en instrumente; ‘n klassiekekitaar-konsert deur Thinus Boshoff en ‘n orrelkonsert deur Theo van Wyk, waarin polifoniese meesterwerke uit die Barokperiode afgewissel word met seminale werke uit die Romantiese, Klassieke en 20ste eeu, insluitend werke van Suid-Afrikaanse komponiste. Soos gewoonlik is daar klassieke jazz-programme en vanjaar tree Ziza Muftic, oorspronklik van Kroasië, saam met Sydney Mnisi (saksofoon en fluit), Roland Moses (klavier), Peter Auret (tromme) en Peter Sklair (baskitaar) op. Die Pretoria-gebaseerde koperblaasensemble Cantina Brass se konsert met temamusiek uit rolprente is onmisbaar.

Een van die doelstellings van die Wakkerstroom Musiekfees is om ‘n inklusiewe geleentheid vir beide jong en opkomende kunstenaars en gevestigde kunstenaars te skep om dieselfde verhoog te deel. Vanjaar snoer jong kunstenaars soos die Motsatse-susters, Neo op viool en Teboho op klavier hul kragte saam in hul eerste openbare uitvoering as duo. ‘n Ander duo-program deur die sopraan Nosisa Dhlamini en die mezzosopraan Asisipho Petu, albei studente aan die Noordwes Universiteit, belowe om opera-entoesiaste op die punte van hulle stoele te laat sit. 2022 herdenk ook die sesde verjaarsdag van die WMF Marimba Ensemble-projek met ‘n eklektiese program wat tussen tradisionele en klassieke klanke beweeg.

ʼn Leeftyd van besinning in musiek

deur Anna-Retha Green

Neil Sandilands se nuwe EP, Die Groot 5, is tegelyk boshut en monument. Niemand sal jou kwalik neem as jy jou net voettikkend oorgee aan die Afrika-klanke van snitte soos “Rooigrond” nie. Daar’s immers ʼn potskerf Afrika in elkeen van ons.

Aan die ander kant gaan die vyf snitte jou noop om dieper te delf, want hier is iets vars op die Afrikaanse musiektoneel. Chris du Plessis het dit in Vrye Weekbland “Afriqanga” genoem.

“Rooigrond” is ʼn versugting na die land, liefde en eenvoudige geluk: “Ek en jy en ʼn klein lappie rooigrond / Waar ons boer en ons braai en ons ploeg”. Ten spyte van almal se verskille, is “waters van rus en vrede waar mens die voëltjies kan hoor fluit” nie waarna almal strewe nie?

“Kopfokmazurka” is ʼn nadenkende snit wat onnugterd na Suid-Afrika te kyk. “Die reënboog het gejok die land is royally opgefok” vat min of meer dié vyf minute saam.

In “Tastic” is daar suggestie van ʼn beroep op die innerlike kind, met ʼn kopknik in die rigting van Laurika Rauch. “Vlieg hoog my kind / Mag jy ver roetes vind”.

“Mafrika” is ʼn ode aan die moeder- en vaderland, met ʼn sterk skeut selfondersoek. “Ek’s umlungu, ʼn varknek / En ʼn hooligan/ Ek kom van Randfontein af / En ek weet bitter min.”

In “Alan Watts” word daar besin oor die hiernamaals op ʼn rielritme, ironies ingelui met “Ek voel fokkol vir die hiernamaals, so skryf Antjie Krog”. En later: “Kry Afrikaans nie seperate kayas nie?”. Die dood is tog maar immer die Groot Gelykmaker.

Hy het gewag tot op die ouderdom van 46 om ʼn debuutalbum uit te reik, en daar is baie inhaalwerk om te doen, verduidelik Sandilands die uitreiking van “Die Groot 5” so kort op die hakke van “Sangoma Sandilands en Jou Pa se Posse – Maanskyn” vroeër vanjaar.

En miskien is daar ook na ʼn leeftyd se besinning binne én buite die land nou ʼn aar raakgeboor, met ʼn oorvloed van klank en liriek wat sonder aarseling na die oppervlak borrel.

Hoe dit ookal sy, “Die Groot 5” laat jou met ʼn gevoel van verlies én wins. Verlies, omdat ʼn mens wonder hoekom Afrikaans so selde met sy Afrika-boeties gespeel het as die resultaat so natuurlik en ongekunsteld is.

En wins, omdat Afrikaanse musiek met hierdie album weer iets terugwen van dit waarvan dit dekades gelede beroof is: ʼn geleentheid om brûe eerder as mure te bou.

Vir “Die Groot 5” het Sandilands weer die musiek-osse saam met Theo Crous ingespan, en hy het nie geskroom om kooltjies vuur by plaaslike talent te gaan haal nie. Daar is Barry van Zyl op tromme, Tom Fox en Chris Bakalanga op kitaar en die vokale insette van onder meer David “Qadasi” Jenkins & Maqhinga.

Neem vanaand nog jou oor op ʼn wandeling tot anderkant die grensmure van die Houghton Estates, en laat Afrikaans los om te dans soos sy wil terwyl die Afrikason met al sy kleure strepe oor die horison verf.

Churchill Naudé

Vrye teuels vir Afrikaanse musiek

deur Anna-Retha Green

Die US Woordfees moes vanjaar, soos die meeste ander dinge, aanpas by die omstandighede en vir die eerste 10 dae van Oktober was ʼn aantal produksies op ʼn “opwipkanaal” op DStv te sien.

ʼn TV-kanaal kan nie die plesier van lewendige vertonings vervang nie, en nog minder die stimulerende gesprekke tussen feesgangers, kunstenaars en joernaliste wat so eie aan ʼn fees is. Maar tog bied dit weer ander moontlikhede en stof tot nadenke.

Een van die hoogtepunte van dié kunstefees-op-die-kassie was ongetwyfeld die musiekdokkie Die Ongetemde Stem – ʼn Herontdekking van Suid-Afrikaanse Musiek.

Dié dokumentêr, ʼn projek van Riku Latti en Gideon Breytenbach, het ʼn ambisieuse oogmerk: dit bied ‘n oorsig oor die ontstaan en ontwikkeling van Afrikaanse musiek én vra waarom die stem van bruin mense steeds afwesig in hierdie genre is. Dit is gekompliseerde vrae wat in minder as twee ure aangepak word.

Die verhaal word vertel n.a.v. die omswerwinge van die Kaapse rymkletser en sanger Churchill Naudé. Hy word die verpersoonliking van ʼn vars stem in die genre van Afrikaanse musiek wat ten spyte van lirieke met skop nie die fame and fortune van baie kommersiële (en wit) kunstenaars geniet nie.

Die dokkie loop die wit olifant in die kamer tromop met die vraag: Hoekom dan nie?

ʼn Mens kan seker nie verwag dat daar binne die bestek van een dokumentêr by al Afrikaanse musiek se stopstrate en afdraaipaaie stilgehou kan word nie, en Die Ongetemde Stem is nie omvattend nie. ʼn Mens mis ʼn kopknik na Randall Wicomb, ʼn verwysing na die invloed van die Musiek en Liriek-beweging en Dylan Valley se dokkie Afrikaaps, wat in 2010 ook van hierdie vrae getakel het.

Maar daar is nietemin meer as genoeg pitkos om aan te herkou, met meer as een gerekende kunstenaar en gesaghebbende wat ‘n eier lê: David Kramer, Schalk Joubert, wyle Piet Botha, Anton Goosen, Deon Maas, Koos Kombuis …

Afrikaanse musiek het in die vroeë 1900’s spontaan ontstaan tussen almal wat die taal gepraat en veral gesing het. Daar was geen politieke ideologie om na te streef nie; dit was suiwer die genot van musiek maak in die (kombuis)taal wat almal gepraat het, ongeag velkleur.

Toe kom die Natte in 1948 en kaap die taal en sy kultuur in so ʼn mate dat ʼn uitgewaste, leliewit weergawe word. Skielik was die organiese ritme van ʼn banjo en die riel nie meer iets om jou voet op te tik nie. In die plek daarvan is oorgeklankte deuntjies van oorsee voorgehou as die musiek waarna ʼn ordentlike Christenmens eerder moes luister.

ʼn Mens kan sê dat dit nou alles geskiedenis is, en dat daar sedert 1994 tog ʼn ander narratief is, maar dit is nie moeilik om te sien dat dit nie die geval is nie. Wit kunstenaars glimlag steeds die breedste bank toe, en die groot musiekbyeenkomste beaam dit: Afrikaanse musiek wat die verhoë en radiogolwe haal, bly witter as wit en skoner as enige Omo-wasgoedbondel.

Aan die een kant kan Die Ongetemde Stem jou redelik neerslagtig laat. Afrikaanse musiek blyk steeds op kunsmatige asemhaling te oorleef. In plaas van ʼn organiese musiektaal te wees waarin al die tongvalle ʼn plek het, bly dit ʼn skoothondjie van Europese Schlager-treffers waarop wit mense oor naweke sokkie. Niks het regtig verander nie.

Maar dan bring mense soos Churchill en Latti se Die Wasgoedlyn-beweging weer hoop. ʼn Eeu gelede het mense nie Afrikaanse musiek oor die kranse laat huppel omdat dit mooi wit was nie. Dit het ook nie gegaan om mooi Photoshop-blondines wat op CD-omslae pruil nie.

Dit was alles alleen om die genot van musiek maak. Dit was die liefde van ʼn klank maak wat resoneer met wie jy is, en ʼn ding sê in jou taal want dis al manier wat jy geken het om dit te sê. En daardie hartklop is nog hoorbaar.

In die woorde van Johannes Kerkorrel survive ons steeds met ʼn helse lot pyn in hierdie land, maar Afrikaanse musiek kan weer die ruimte word waarmense bymekaar kan kom om woorde, klank en gedagtes te laat vryloop.

Die Ongetemde Stem is hopelik net die begin van ‘n dieper besinning oor Afrikaanse musiek. Dalk kan ʼn mens in die toekoms hoop vir meer episodes, en ʼn breër platform as ʼn tydelike opwipkanaal.

Kom tog weer, Sangoma Sandilands!

deur Anna-Retha Bouwer

Neil Sandilands had altoos te veel talent vir een mens: Veelsydige akteur, boerefilosoof en musikant. Maar op  ʼn dag kom al hierdie elemente bymekaar terwyl die volmaan lang skaduwees oor Namakwaland gooi, en ʼn pragtige ding soos die konsepalbum Sangoma Sandilands & Jou Pa se Posse – Maanskyn sien die lig.

Daar is groot gewag gemaak van die album toe dit onlangs verskyn het, maar dit is nie ʼn album wat hom wil laat resenseer en eenkant toe skuif nie. Inteendeel, dis een wat jy bietjie soos kerrievis moet laat staan want eers dan trou die geure behoorlik in die bottel.

As tyd en plek geen grense gestel het nie, en die dood se koebaai nie so finaal was nie, sou ʼn mens op ʼn maanlignag op die N7 noordwaarts na Springbok se kant toe só na hierdie album kon luister: In die passasiersitplek voor Piet Botha, glimlaggend, en in die agtersitplek Koos Doep turend in die vertes …

Dit is sulke beelde en geeste wat Sandilands met sy debuutalbum oproep, en hy doen dit sonder pretensie. Met “Woestynroos” skets hy die agtergrond met ʼn versugting na reën, maar daar is ook ondertone van ʼn dieper dors na die vlaktes van vervloë dae waarna ʼn mens tog so huil-alleen kan verlang.

Daarna verweef hy slim en subtiel ʼn Bonnie en Clyde-verhaal met snitte wat elk ook op eie bene staan. Frikkie Duvenhage word in “Frikkie se Tema” bekend gestel as ‘n “verskriklike man”. “Ek’s honger en dors. My aptyt die is groot. So gebore en getoë. Dis geloof in die Moot,” kry ʼn mens insig in sy onwrikbare psige. Maar Frikkie is man en man is ook maar mens, en in “Maanskyn” kom hy sy moses tee wanneer Dottie (en haar befaamde tietie) hom plattrek. “Hulle’t saam gedans, los en vas, uit hul pense uit gelag. / Hulle’t plan beraam, van smokkel saam tot die graf, krag tot krag.” En toe verdwyn die twee saam in Frik se Mustang.

Dié noodlottige ontmoeting word ingekleur met die vintage David Kramer-snit “Piet soek Vrou”, met Kramer wat saamsing. Dis pure soeke na liefde: “Waar die liefde, wáár sy lê? Ek soek so lank en ek soek so ver.” Kramer het ook vir die snit “O Moeder” gesorg”.

“Goue Graal” is ‘n monument van meer as sewe minute lank, en hier leer ken ʼn mens die dramatis personae van die verhaal van Frik en sy Dot: Daar is Kaptein Gert Dipper, onverskrokke polisieman op die spoor van Frik, maar uiteindelik is dit dalk maar die duiwel (ou Vuiljas) wat die “rol van die dice voorspel”.

En as jy dink al dié gegewe trek ʼn bietjie na die morbiede kant, bring Sandilands jou wel weer terug na veilige en vrolike hawe met “Liedjie vir Miekie” met ʼn D, die C en die major G. “Tel-op-en-knyp dárie snaar vir plesier soos dié.” En skielik weet jy dat daar ten spyte van al die erns van ʼn mooi album maak ook matelose pret in die ateljee was.

Sandilands en Theo Crous was die wenspan aan die vervaardigingskant, met musikante soos Schalk Joubert wat gehelp het om die klanke te laat huppel. Die album is volks-inheems soos slangbosbossies, maar daar is ook onteenseglik folk-,blues- en country-invloede (“The Devil went to Georgia”!).

Wie weet op watter oewer Sandilands volgende gaan uitspoel. (Hy maak tans fliek in Mexiko!). Maar laat ʼn mens hoop dat kokerboom en gemsbok hom weer sal terugroep vir nog so ʼn vars en unieke toevoeging tot Afrikaanse musiek. Wanneer die tyd reg is.

Kyk die lusmaker hier

Sandra Prinsloo wórd Elsa Joubert

deur Paul Boekkooi

Elsa Joubert, myns insiens steeds ʼn ietwat onderskatte verteenwoordiger onder ons Sestigers, was ʼn formidabele skrywer – een wie se ware betekenis en invloed op die Afrikaanse psige en letterkunde ongetwyfeld in omvang, waardeskatting en rypheid oor toekomstige dekades heen sal bly toeneem. Haar laaste gepubliseerde outobiografiese roman, Spertyd (2017), het ʼn trilogie afgesluit. Dit is voorafgegaan met ‘n Wonderlike geweld (2005) en Reisiger (2010). Hulle was dus nie-fiksie romans, soos wat haar wêreldberoemde Die Swerfjare van Poppie Nongena strenggesproke ook was.

In Spertyd staan wekroepe rondom die onafwendbaarheid van ouderdom, gevolg deur die dood, sentraal. Maar by Joubert is daar geensins ruimte vir neerdrukkende morbiditeit nie. Daar heers ʼn deurlopende nugterheid oor die onomkeerbaarheid rondom sterflikheid, maar binne die afwentelingsproses word daar selfs plek ingeruim om die saad van humor en ironie te vermeng met  meerdere bronne rondom vrugbare introspeksie. Ena Jansen het in ʼn onderhoud met Joubert haar uitgevra oor wat dié spesifieke introspeksie behels. Sy het geantwoord en verwys na die voorlaaste hoofstuk in Spertyd met die titel “Stilte”.

“Ek wou eintlik beklemtoon dat jou eie binne-stilte die deur tot alles is: Net ʼn flentertjie van belewenis van dié krag maak alles vir jou anders. Die natuur is so skoon dat dit seermaak. Mense, en menseverhoudings, word anders. Jou gemoed is anders. Hulle in my, en ek in hulle. Alles is liefde en lig. Alles is soos dit moet wees. Die bestaanheid is genoeg. En die sleutel hiertoe is in jou eie binne-stilte.”

Met hierdie gegewe, plus die rykdom in natenskap waarmee Joubert ons in dié roman voorsien, was dit eintlik niks minder nie as ‘n bestiering dat Philip Rademeyer die inisiatief geneem het om groot dele van die boek vir die verhoog aan te pas. Hy kon ook bloot ekonomies gesproke geen beter besluit gemaak het as om Sandra Prinsloo by sy projek te betrek nie. Geen lewende Afrikaanse aktrise in die land sou méér op die vlak van veelsydigheid, outentisiteit en in fyner detail die kompleksiteite eie aan eenpersoonvertolkings kon ontleed en dit tot op dié vlak van totale geloofwaardigheid tot uitvoering te bring nie.

Met Sandra Prinsloo se vertolking in die onlangse Kamphoer nog sterk in die geheue, bereik sy hier weer eens ‘n sterk afgemete en ʼn ryklik kontrasterende en indringende karakterontleding. Dit is een wat voluit lewe. Wat op dié verhoog gebeur is enersyds ʼn skerpheid, maar andersyds ook, waar gepas, diep opeenvolgende deurleefde, met empatie gevulde gedeeltes waarbinne Prinsloo die ander fasette van Joubert se persoonlikheid op verrassenderwyse belig.

Sy is nie slegs merkwaardig as ʼn eenpersoonkarakter of -verteller nie. In ʼn paar tonele  waarin ander ‘n rol speel, word hulle deur haar kontrastering in stem- en liggaamspel op ‘n vlekkelose wyse as ware individue oor die voetligte gebring.  Prinsloo suggereer binne konteks en deurentyd  ook met oortuiging die sterkte en krag van Joubert se persoonklikheid. So onthou ʼn mens dit van haar, terwyl daar nie toegegee word aan enige vorm van sentiment nie – juis ook die één karaktertrek wat laasgenoemde by ander nie kon waardeer nie.

Daar is enkele kort tonele wat stellig nie heeltemal die openingsaandgehoor se aandag behou het nie. Origens kom vir die dekor- en beligtingsontwerp en veral Simon Kohler se subtiele klankbaan net lof toe.

  • Spertyd, deur Elsa Joubert.Met Sandra Prinsloo. Teksverwerking en regie: Philip Rademeyer.Klankbaan: Simon Kohler. In die Atterbury-Teater, Pretoria. Tot 25 April. Verdere opvoerings: Donderdag en Vrydag 20:00; Saterdag 15:00 en 20:00; Sondag 14:00. Besprekings: Seatme by 012 942 5951 of aanlyn by www.seatme.co.za

Die beste van ʼn plaaslike legende

deur Kobus Burger

Essential Collection (Last One Standing) – Cindy Alter, Just Music, 2021

Hoe gou vergeet ʼn mens nie? Die media en musiekluisterende publiek sal die soveelste musiekvideo en samewerking van die Ndlovu-jeugkoor oprakel, maar ʼn Suid-Afrikaanse kunstenaar wat meer as 13 miljoen albums verkoop het, ignoreer. Cindy Alter het al ʼn no. 1-treffer in meer as tien lande gehad het, vir sowat 15 jaar in Los Angeles gewoon en gewerk as musikant en spog met ʼn loopbaan van meer as vier dekades lank. As lid van die groep Clout en later Zia asook die Alter Irving Band het sy nooit opgehou om liedjies te skryf wat pop, rock en country se grense versmelt nie. Haar jongste uitreiking is ʼn versamelalbum met treffers soos Substitute en Save Me van Clout se suksesjare, asook ʼn nuutskepping – die roerende titelsnit Last One Standing. Alter se rasperstem sal selfs ʼn aanhanger van Marianne Faithful laat regop sit. As liedjieskrywer het sy ʼn fyn aanvoeling vir liriese briljansie en melodie. Die uiteenlopende treffers het ʼn verrassende tydloosheid. Van die liedjies van die Alter Irving Band klink na ruwe konsertweergawes, terwyl van die ouer treffers blink gepoets bly skitter. Dit is hierdie verskeidenheid en oorsig van ʼn gehalte-loopbaan wat bevestig dat Alter bo-aan die lys van Suid-Afrikaanse musieklegendes hoort.

Kobus Burger se Top Tien albums van 2020

In geen spesifieke volgorde van voorkeur nie

  1. Nightfall – Little Big Town
  2. MMXX – Diplo
  3. To Let A Good Thing Die – Bruno Major
  4. The Impossible Silence – Eric Hilton
  5. 1995 – Kruder & Dorfmeister
  6. After Hours – The Weeknd
  7. Miss Anthropocene – Grimes
  8. Fetch the Bold Cutters – Fiona Apple
  9. This Dream of You – Diana Krall
  10. Gospel – Mica Paris

Schalk Schoom se Top 10 aanlyn-teater van 2020

1. The Arrest of Ai Weiwei (Hampstead Theatre)
2. Cyprus Ave (Royal Court Theatre)
3. The Barbershop Chronicles
(The National Theatre)
4. A Midsummer Night’s Dream (The National Theatre)
5. Act One
(Lincoln Centre Theatre)
6. All My Sons (Digital Theatre)
7. Frankenstein
(The National Theatre)
8. Jane Eyre
(The National Theatre)
9. A Small Island (The National Theatre)
10. Coriolanus
(The National Theatre)

Kobus Burger se Top 10 stroomseëninge van 2020

In geen spesifieke volgorde van voorkeur nie

  1. Sea Wall (solostuk met Andrew Scott op YouTube) (foto)
  2. Amanda Strydom – Moedersdagkonsert 2020
  3. Andrea Bocelli – Music for Hope (regstreeks op YouTube)
  4. Cyprus Avenue (Royal Court Theatre met Stephen Rea)
  5. Charl du Plessis – Wêreldklavierdag 2020 (Facebook)
  6. Douglas (Hannah Gadsby, Netflix)
  7. Cirque du Soleil (’n reeks hoogtepunt-vertonings op YouTube)
  8. National Theatre At Home (’ʼn reeks uitstaande produksies op YouTube wat Jane Eyre en Frankensteiningesluit het)
  9. Andrew Lloyd Webber se The Shows Must Go On (met musiekspele soos Hairspray Live op YouTube)
  10. Jigsaw (Regie deur Sylvaine Strike, Nasionale Kunstefees 2020)
Kobus Burger se Top 10 liedjies van 2020 
  1. Blinding Lights – The Weeknd (foto)
  2. Thank U Frontline – Chris Mann
  3. Jerusalema (feat. Nomcebo) – Master KG
  4. Rain on Me – Lady Gaga & Ariana Grande
  5. Zol – Max Hurrell
  6. Dreamland (feat. Years & Years) – Pet Shop Boys
  7. We Will Rise – Ndlovu Youth Choir
  8. Get on the Dancefloor (feat. Nick Williams) – Groove Armada
  9. Rare – Selena Gomez
  10. Edge of Midnight (feat. Stevie Nicks) – Miley Cyrus

The Chicks breek weer deur

deur Kobus Burger

Gaslighter – The Chicks, Columbia Records, 2020

Pop en politiek is soos olie op water. Dit is ʼn duur en bitter les wat die countrygroep The Dixie Chicks reeds in 2003 geleer het toe hulle George W. Bush van ʼn konsertverhoog in Londen gekritiseer het. Hul musiek het van trefferlyste verdwyn en country-radiostasies het hulle op ʼn swartlys geplaas. ʼn Volle 14 jaar later is die opspraakwekkende trio terug met ʼn nuwe album en hierdie keer sonder die “Dixie” in hul naam. Saam met die produksieleier Jack Antonoff (een van Taylor Swift se medewerkers) dartel hulle onbeskaamd tussen pop, rock, bluegrass en country met altesame 12 liedjies wat van niks en niemand wegskram nie. The Chicks se veelsydigheid en musikaliteit skitter van begin tot einde. ʼn Hoogtepunt is die opruiende March March met die onvergeetlike vioolspel van Martha Maguire wat die lied letterlik na hoër hoogtes voer. Die albumtitel is beslis ʼn dwarsklap na die narsiste in die politiek, maar elders verwerk Natalie Maines haar egskeiding. Gaslighter vertrap enige voorspelbaarheid en is weer eens net ʼn bevestiging dat hierdie formidabele vroue lank nie meer in die country-borstrok hoort nie.

Bassey se vaarwel stylvol en teer

 deur Kobus Burger

 I Owe It All to You – Shirley Bassey, Decca Records, 2020

Met ʼn loopbaan wat oor bykans sewe dekades strek, kan ʼn mens begryp dat die 83-jarige Dame Shirley Bassey haar sogenaamde “vaarwel-album” gaan uitreik. Sy het ook al haar eie, wilde esse gemaak en op die dansvloer gaan draai met remixes van haar treffers – The Remix Album: Diamonds Are Forever. ʼn Nuwe geslag het haar ontdek. En toe verras die Walliese sangeres in 2007 met Get the Party Started. Haar jongste en laaste gerf liedjies is stylvol, teer en introspektief. Sy begin gepas met ʼn verwerking van Who Wants to Live Forever van die Britse rockgroep Queen en raak heel teatraal met Maybe This Time uit Cabaret. Die titelsnit is ʼn credo wat sy met soveel ootmoed sing dat ʼn mens voel asof jy saam met haar sit en deur ʼn foto-album blaai. Daar is nie een snit wat teleurstel nie en die “Big Band”-orkestrasie roep beelde op van Bassey in vere of  ʼn nertsjas. Dit klink soos ʼn statige en gepaste slothoofstuk vir ʼn ster en loopbaan wat selfs in hierdie laaste opnames nie vir ʼn sekonde teleurstel nie. Tydlose musiek om te koester. Dankie Dame!

Trio mis soms Schubert se hoogste eise

deur Paul Boekkooi

SCHUBERT: Klaviertrio’s No.1 in B mol, D 898 en No.2 in E mol, D 929;  Sonate in a vir Arpeggione en Klavier, D 821; Fantasia vir Viool en Klavier in C, D 934. Trio Les Esprits – Adam Laloum, klavier / Mi-sa Yang, viool / Victor Julien-Laferrière, tjello. Sony Classical 19075821702 (2 C D’s).

Die musiekgeskiedenis en almal wat hulle daaraan steur, kan slegs met moeite by twee tragedies verbykyk: Die vroeë dood van Mozart op 35 en dié van Schubert, nóg vroeër, op 31. Veral die gevleuelde grafskrif van laasgenoemde wat deur die Weense dramaturg Franz Grillparzer opgestel is, het in dié woorde wêreldwyd geresoneer: “Die dood het hier ʼn ryk besit, maar nog mooier verwagtinge begrawe.” Van dié verwagtinge se saad is reeds in Schubert se laaste twee Klaviertrio’s geplant – albei vierdelig en binne sy laaste lewensjaar (1827-1828) voltooi. Albei verdien die etiket meesterwerke – nie slegs omdat hulle wat stemming en karakter betref verrassend verskil nie, maar ook omdat hulle emosionele inhoud spesifieke verbindings, maar ook uiterste kontraste oproep.

In nuwe opnames van albei werke deur die Frans-Koreaanse Trio Les Esprits ontdek ons weliswaar die wydlopendheid van Schubert se eie stem, maar op  ʼn   musikaal-tegniese, asook meer durende inspirerende vlakke, bly veral twee langer gevestigde ensembles – die Beaux Arts Trio (Philips) en die Trio Wanderer (Le Chant du Monde) – se uitvoerings ongehinderd steeds die botoon voer. Die Koreaans gebore vrou, Yang, het duidelik ʼn deeglike opleiding as violis ontvang, maar in haar spel behaal sy nie heeltemal die vitale élan wat haar twee Fransgebore en -opgeleide kollegas bykans deurlopend op ‘n hoër vlak illustreer nie. In die Allegro moderato openingsdeel van No. 1val dit in ‘n klein onderdeel op dat daar, eienaardig genoeg, ʼn intonasie-insinking wat liefs deur die produksieleier gekorrigeer moes wees, deurgeglip het.

Met talle onderdele in albei trio’s wat duidelik klaviergesentreerd is, bereik die uitvoerings ʼn kommunikatiewe helderheid wat Laloum in sy wyd genuanseerde spel waarmaak. Dit is ook duidelik dat hy met Julien-Leferrière in die Arpeggione Sonate  ʼn ideale eenheid daarstel, alhoewel ʼn mens nie anders kán as om te erken dat ʼn pianis soos Martha Argerich veel meer karakterryke elemente in die musiek na vore haal as dit wat Laloum hier demonstreer. Ietwat meer besinnende, poëtiese hartsverlange, of noem dit Weense melancholie, sou veral in die Adagio – attacca nie ongepas wees nie. In haar uitvoering van die Fantasia vir Viool en Klavier in C, D 934, bereik me. Yang en die pianis in die meer ekstroverte dele ʼn gedrewe, speelse sintese in hul ensemblewerk, maar slaag minder in die tema-en-variasies derde deel, gemerk Allegretto, om struktuur en uitdrukkingskrag ideaal te verenig. Die Noorweegse violis Vilde Frang slaag in alle opsigte duidekiker daarin om dié werk musikaal te integreer in haar onlanse CD op die Warner Classics-etiket, gewy aan solowerke van Schubert, Paganini en ander.

Die stadige tweede deel van die Trio No. 2 met die tempo-aanduiding  Andante con moto, het ook roem verwerf as klankbaanmusiek. Die legendariese regisseur Stanley Kubrick het dié wonderbaarlike tema, wat klink soos ʼn verhewe lied sonder woorde binne  ʼn uiters subtiele marsritme, gebruik in sy historiese drama Barry Lyndon (1975).

Fassinerende, hallusinerende klanke

deur Paul Boekkooi

DEBUSSY: Strykkwartet in g, opus 10. THOMAS ADÈS: Arcadiana vir Strykkwartet (1994). RAVEL: Strykkwartet in F. Signum Strykkwartet – Kerstin Dil en, Annette Walther (viool), Xandi van Dijk (altviool) en Thomas Schmitz (tjello). Capriccio C5239.

My eerste kennismaking met die strykkwartette van Debussy en Ravel was reeds voor my tienerjare. Die opnames deur die destyds bekende Loewenguth kwartet van Frankryk, met Alfred Loewenguth as leier, het haas onafwendbaar ʼn invloed op my as luisteraar gehad. Dié viertal het Suid-Afrika drie keer besoek: in 1955, 1956 en 1964. Hulle uitvoerings was normgewend in Franse repertorium, maar ook hul hantering van die Klassieke lyn – vanaf Haydn deur Mozart en Beethoven na Schubert – is vir baie lank onder die heel bestes geag. Die Duitse Signum Kwartet, in Keulen gevestig, se tegniek in die twee Franse komponiste is weliswaar verbasend soewerein, maar op idiomatiese vlak tree daar in hul spel by tye ʼn te kliniese indruk na vore.

Van albei Franse werke is die uitvoering van die Ravel die beter een omdat dit die volbloedige, ietwat nerveuse styl van die Duitsers (waaronder ook die SA gebore Xandi van Dijk tel), die beste verdra. Die eerste deel, Allegro moderato, klink sorgvuldig en objektief, met solistiese detail wat uitstaan – al kon dit meer natuurlik gestalte kry. Deel twee, gemerk Assez vif, is mooi getemper én genuanseerd, met ʼn strak ritmiese profiel. Die daaropvolgende Très lent is intiem en gesluierd, terwyl die finale, gemerk Vif et agité, as gepas stormagtig en virtuoos oorkom. Prysenswaardig in die Debussy is die fraai klank van die primarius en die naadloos verlopende ensemblewerk. Die enigste element wat nog ʼn mate van konformering vereis, is die neiging om in vinnige onderdele té hartstogtelik tempovariasies te hanteer. ʼn Hoogtepunt hier is die klankskoonheid en uiters subtiele timbres wat in die derde deel, Très lent, uitgebeeld word . In albei kwartette se pizzicato-onderdele voer die graad van klankkontraste jou plek-plek na kosmiese hoogtes.

Die Britse komponis Thomas Adès is in 1971 gebore. Hy is nie slegs die Sondagskind van Engelse musiek nie, maar ook op die Kontinent word sy partiture deur musici, sangers en dirigente uit sy hande geruk. Hy is veral ook daarvoor bekend dat hy nogal gereeld fassinerende hallusinerende klanke skep. Gewoonlik is dit vir soliste en ʼn groot orkes en koor, maar in sy sewedelige Arcadiana bereik hy dieselfde met slegs vier strykers. Tegelyk vreemd en amusant is sy rock-bewerking van sy opus genaamd Cardiac arrest – ʼn proses waarby hy nie rekening hou met die werklike erns wat so ʼn titel, medies gesproke, impliseer nie …

Al sewe dele van Aracadiana het titels. Dit is dus programmusiek wat verwys na enkele reeds bestaande komposisies van ander komponiste, maar deur Adès se musikale prisma bykans onherkenbaar word. Tog domineer die Arkadiese stemming feitlik dwarsdeur. Dit is toeganklik, dikwels mesmeriserend en oorspronklik. Dit het, terloops, presies 101 jaar ná Debussy se kwartet die lig gesien. Die Signum-vier se vertolking daarvan glinster te midde van ʼn soms makabere kleurerykdom.

Metamorfoses rondom die 4 Seisoene

deur Paul Boekkooi

REFLECTING THE SEASONS – Vivaldi: Die Vier Seisoene. Tim Kliphuis-Trio – Tim Kliphuis (viool), Nigel Clark (kitaar) en Roy Percy (kontrabas) / Stellenbosch Universiteit Camerata. Sony Classical 88985352012.

Al wéér ʼn opname van Vivaldi se Vier Seisoene? Is die by die duisend plus uitvoerings daarvan wat sedert die vroeë 1940s verskyn het, nie reeds oorbodig genoeg nie? Die werk is weliswaar vir eeue lank slegs sporadies uitgevoer. Dit kan wees dat Haydn, Mozart, Beethoven, Schubert of selfs Wagner geensins bewus was van die bestaan van dié vier concerto’s nie. ʼn Keerpunt was die eerste langspeelplaat-uitreiking daarvan deur die geroemde Italiaanse strykorkes I Musici in 1955. Van toe af het die werk se gewildheid onverpoos begin sneeubal.

Nie alle uitvoerings daarvan was “outentiek” nie. Jazz-musici en -sangers het ook daarop beslag gelê. Onder eersgenoemdes was daar Moe Koffman, Jacques Loussier en laasgenoemde die Swingle Singers, Dít net drie voorbeelde onder tientalles. Een van die meer onkonvensionele invalshoeke op die werk wat deur my vingers geglip het, was die Nederlandse violis Tim Kliphuis en sy trio se 2016 opname daarvan saam met die Universiteit Stellenbosch se Camerata. Kliphuis, wat Suid-Afrika verskeie kere besoek het, se verwerkings van twee dele uit elke “seisoen” belig veral die improvisasie-element by Vivaldi.

Kliphuis is volledig klassiek opgelei. Vir die viool-solis het Vivaldi weliswaar solokadense neergeskryf, maar sonder twyfel daarmee geïmpliseer dat hy/sy liefs op dié vlak hul eie fantasie moet aanwend. Dit is presies wat Kliphuis en sy twee virtuose Britse kollegas doen. Hy beskou dit nie as ʼn ikonoklastiese fusie tussen klassiek en jazz nie, maar eerder een waarin meer eietydse improvisasiestyle ingebed word. Sigeuner-jazz is herkenbaar, maar ander kere is dit weer die loslittig-vloeiende en uiters virtuose tradisie van die Frans-Italiaanse jazzviolis Stéphane Grapelli wat die botoon voer.

Met die luister hierna word dit gou duidelik dat Vivaldi se v ernuf nêrens aangetas word nie. Dit dien eerder op die regte oomblikke as ʼn springplank na  avontuurlustigheid waarin ouer tradisies binne jazz positief en metafories inval by Vivaldi se oorspronklike gedagtegange. Dié  bykans realistiese beelde vind ons in sy selfgeskrewe sonette wat hy by elkeen van die oorspronklike Vier Seisoene se twaalf dele nagelaat het. Dit is só evokatief dat dit nie anders kán as om musici verder te prikkel nie. Dié onderdele waarin jazz domineer word hier op ʼn hoogs ontwikkelde peil met virtuose en energie gelaaide vlakke verder volvoer.

Dit vat tyd om alles wat hier gebeur ten volle musikaal te assimileer, maar met meer luister val die musikale beredenerings volledig in plek.  Die Camerata se spel is op ‘n hoë peil, al is die klankteksture nie altyd op ʼn ideale helder vlak nie. Daar is egter talle onderdele waarin die knap solowerk van byvoorbeeld die tjello’s en kontrabasse deeglik omlyn is.

Hierdie is een van die mees oorspronklike weergawes binne die kategorie van “alternatiewe” Vier Seisoene.

Met Vänskä is jy veilig by Sibelius

deur Paul Boekkooi

SIBELIUS: Simfonie no.3 in C majeur, opus 52; Simfonie no.6 in d mineur, opus 104; Simfonie no.7 in C majeur, opus 105. Minnesota-Orkes / Osmo Vänskä. BIS-2006 (SACD).

Jean Sibelius (1865-1957), die Finse komponis, verdeel luisteraars en selfs ook die musici wat sy werke uitvoer. Daar is die heldevereerders wat hom as die grootste simfoniese skepper ná Beethoven en Brahms beskou en ander wat hom ʼn “vulgêre, selfingenome provinsialis” noem. Ai tog, die vooroordele wat so na albei kante toe uitreik… Daar is talle dirigente, selfs welbekendes met groot name, wat skaars aan ʼn Sibelius-simfonie sal raak en hoogstens sy Vioolkonsert ter wille van die solis sal begelei. Wat gereeld rondom Sibelius misverstaan word, is die invloedrykheid van Finland se omvattende nasionale heldedig, die Kalevala, waar mitologie, patriotiese en revolusionêre poësie (Finland is lank deur Rusland onderdruk) die bewussyn van al sy inwoners binnegedring het.

Dit is hierdie wesenlike subteks by Sibelius wat sy geheime moet ontsluit voordat die luisteraar ʼn meer volledige begrip kan ontwikkel oor hoe dié komponis te werk gegaan het. Wat ook sy reputasie bevoordeel het, is dat ʼn jonger geslag Finse en ander Skandinawies gebore dirigente in ons tyd na vore getree het. Onder hulle is daar Paavo Berglund, Osmo Vänskä, Sakari Oramo, Herbert Blomstedt, John Storgards, Jukka-Pekka Saraste, asook enkeles van ander nasionaliteite, soos Neeme Järvi, Sir Colin Davis, Sir Simon Rattle, asook vroeëre Britse Sibelius-beeldpoetsers soos Sir John Barbirolli en Sir Thomas Beecham. In ons tyd is dit veral die Fin Osmo Vänskä wat Sibelius se wese as komponis detailryk deurgrond. Dit is vandeesweek presies twee jaar gelede dat hy saam met sy Minnesota-Orkes hul debuut-konsertreis deur Suid-Afrika onderneem het.

Tydens dié toer het hulle Sibelius se En saga (‘n Sage) op van hulle programme uitgevoer en vir die eerste keer het dié toondig  binne SA konteks sy volle betowering op die Kaapstadse gehoor uitgestort en ʼn langdurige, hoogs verdiende spontane applous ontvang. Met dié opname van drie minder bekende simfonieë is die reaksie ʼn verrukking op gelyke vlak. Vänskä se interpretasies dring deur na die essensie van Sibelius. Sy verbondenheid met die natuur klink selde beskrywend, al is die temas opsigself kernagtig en beeldend. Selfs binne ʼn hoogromantiese verwikkeldheid of juis vanweë dit, is dit bykans onmoontlik om sy musiek volgens bestaande konvensies te ontleed. Die dirigent slaag daarin om die partituur deurgaans suiwer aan te haal. Só kompleks en tegelyk subtiel is die benutting van sy tematiese materiaal.

Opvallend ook is Vänskä se spesiale aandag wat hy aan die laer stemme in sy orkes verleen: byvoorbeeld tjello’s en kontrabasse. Hulle en ander vorm ʼn stewige fondament binne die klanksuile wat as ‘t ware in hierdie magtige voorbeelde van Sibelius se hoogs individuele musikale transformasietegnieke uitgelig word.

Vänskä omvou in sy dirigeerwerk die essensie van die komponis: Oënskynlik tradisioneel wat die boustene betref, maar voluit eietyds in vormgewing. Die spanning en eenheid binne aldrie simfonieë oorval die luisteraar wanneer die slotmate bereik word.

ʼn Brahms gelaai met herfstinte

deur Paul Boekkooi

BRAHMS: Sonate vir altviool en klavier in f mineur, opus 120, no.1; Sonate vir altviool en klavier in E mol majeur, opus 120, no.2; Hongaarse Danse: No.1in g mineur; No.4 in c mineur; No.5 in g mineur; No.16 in f mineur. Nils Mönkemeyer, altviool / William Youn, klavier / Signum Strykkwartet. Sony Classical 88875122782.

Herfstinte fassineer. Hulle is warm omdat daaraan ʼn lewe van opbloei en rypheid voorafgegaan het. Die helderheid en selfs skerpheid van die vorige twee seisoene vloei inmekaar en die natuur ontvou haarself in ʼn ryke kleed met skakerings van goudgeel, koperrooi en roesbruin. Baie hiervan word deur Brahms in ʼn musiektaal vergestalt binne die kamermusiekrepertorium van sy laaste skeppingsperiode. Twee belangrike werke, slegs twee jaar voor sy dood neergepen, is die Klarinetsonates van opus 120 wat ook as Altvioolsonates gepubliseer is, plus – en dié feit is veel minder bekend – een vir viool en klavier. Laasgenoemde is tegnies uiters uitdagend en voeg ʼn derde dimensie tot die bestaande weergawes by.

Die Duitse altviolis Nils Mönkemeyer se spel toon ʼn gepaste diepgang en ontleding van die komponis se oorwegend beskouende en met rus gevulde uitdrukkingspektrum. Moet egter nie dink dat passionato (hartstog), waar gevra, ontbreek nie. Analiseer ʼn mens die verbintenis tussen die altviolis en die pianis William Youn (van Koreaanse afkoms) se spel, besef jy gou dat albei die karaktertrekke van Brahms in hul sterk en voluit persoonlike voordrag kernagtig onderstreep. Waar die altviool se warm en soms diep resonerende klanktimbres sterk deur ʼn sensuele element gedra word, onthou die pianis se aanslag tog soms ʼn essensiële element rondom Brahms se palet van kleurskakerings, ondanks vaardige en virtuose spel.

Daar is talle asem-wegslaanoomblikke binne die vertolkings aanwesig. Albei musici gee, binne die spektrum van hoogs ontwikkelde musikaliteit, ook aandag aan die aard en die potensie van die klankverbindings binne hul spel. Aan die einde van die Allegro appassionato-openingsdeel van die f mineur sonate is daar ʼn uiters tere epiloog. Dit word hier met ongelooflik subtiele nuanses in pianissimo-spel magies verklank. Talle ander voorbeelde kan eweneens uitgelig word. Mönkemeyer se altviool klink volrond, met slegs momentele oomblikke waar ʼn effens nasale klank na vore kom. Sy virtuositeit is waar nodig op ʼn hoë vlak, maar oorskrei nooit kontekstueel die uitspraak van die dirigent Eduard van Beinum se beskrywing van die altviool as synde “’n stadige viool” nie.

Vier kort toegifte volg uit Brahms se versameling van Hongaarse Danse, deur vier verskillende mense verwerk – die nommer een deur Brahms se violis-vriend Joseph Joachim. Opvallend by elkeen is dat hulle in ʼn mineur toonaard is. Brahms het gou besef dié gebruik is ideaal om hul sigeunerstemming mee te bevestig. Slegs in die eerste een word die altviolis deur die klavier begelei. By die orige drie tree hy met die Signum Strykkwartet met ʼn SA konneksie op: Hulle altviolis is Xandi van Dijk. Die stemming rondom elkeen wissel vanaf ouderdomsweemoed tot by ʼn oordaad aan uitbundige vitaliteit.

Bo: Jigsaw met Iain Robinson en James Cuningham. Onder: Anton Krueger se The Voice in Your Head.

Die skerm as nuwe teaterplanke

deur Kobus Burger

“When forced to work within a strict framework, the imagination is taxed to its utmost and will produce its richest ideas. Given total freedom, the work is likely to sprawl.” Die dramaturg P.G. du Plessis het destyds hierdie T.S. Eliot-aanhaling gebruik in die voorwoord vir die publikasie van sy ses kort dramas, Teerling.

Volgens Du Plessis het die beperkings wat hy vir homself as dramaturg gestel het – soos byvoorbeeld slegs twee akteurs, dieselfde rekwisiete en byklanke – het gemaak dat sy verbeelding nie grense geken het nie.

Totale vryheid kan tot verveling lei, terwyl ʼn mate van inperking nodig is om die kreatiewe sappe weer te laat borrel. En dit is juis wat by my opgekom het toe ek die regisseur Sylvaine Strike se Jigsaw asook die skrywer-akteur Anton Krueger se The Voice in Your Head aanlyn beleef het tydens vanjaar se virtuele Nasionale Kunstefees (vNAF). Die Grahamstadse fees het sy totale aanbod – van jazz en film tot teater en visuele kunste – na die internet geskuif.

Jigsaw met James Cuningham en Iain Robinson handel oor twee pêlle, Paul en Simon (terloops, daar is heelwat verwysings na Simon & Garfunkel), wat met mekaar via Zoom klets. Hulle praat oor T-hemde, syfers, natuurwette en later ʼn skielike skouerskuur met die dood, want die een vriend het ʼn “tamatie” wat op sy brein groei en hy wag om die uitslag van die neurosjirurg te kry.

Die innoverende gebruik van musiek en animasie maak dat die Zoom-gesprek nie in twee pratende koppe ontaard nie. Hoewel ʼn mens gevoel het die werk kan maklik met tien tot twintig minute gesny word.

Krueger se Zoom-sessie, The Voice in Your Head, was ʼn kruis tussen praatjie/lesing en interaktiewe teater. Hy verken die konsep van mindfulness via verskeie speletjies, brokkies navorsing, interaksie met die deelnemers asook ʼn skeut terapie. As jy nie van deelnemende teater hou nie, sou hierdie jou in angssweet laat uitbars het.

Weer eens het dit gevoel asof die 80 minute lange aanbieding heelwat verkort kon word. Krueger is wel ʼn boeiende begeleier wat selfs die deelnemers in groepe laat uitbreek het om ʼn paar terapie-beginsels te verken. Later mymer hy oor die rol van ʼn kunstenaar/akteur en ons as kykers (“gehoorlede”) se ervaring daarvan. Hy reis deur emosies en die uitdrukking daarvan en prikkel met sy innoverende interaksie met die skerm. Nes Jigsaw word ʼn mens se verbeelding en oë geprikkel.

ʼn Mens kry die gevoel dat talle verhoogkunstenaars nog voel-voel in die donker van hierdie “nuwe medium”, maar dat die opwinding en eksperimentasie reeds daar is. Ondanks die uitdagings – soos internetkonneksie en die irriterende draaiende wieletjie in die middel van die skerm – was beide aanbiedinge tog skitterende sprankies van hoop.

Trifonov oorweldig met Chopin-spel

deur Paul Boekkooi

CHOPIN: Klavierkonserte no. 1 & 2; Variasies op ‘Là ci darem la mano’ uit Don Giovanni (Mozart); Rondo vir twee klaviere in C; Impromptu no. 4 in c kruis. Werke geïnspireer deur Chopin van Barber, Grieg, Mompou, Schumann en Tsjaikowski. Daniil Trifonov & Sergei Babayan, klavier / Mahler Kamerorkes / Mikhail Pletnev. DG 479 7518 (2 CD’s).

Franz Liszt (1811-1886) het vier jaar voor sy dood iets onverwags en buite karakter aan sy leerlinge meegedeel: “Chopin se musiek is die enigste geesdrif rondom my jeug wat my deurgaans tot nou bygebly het.” Dié twee komponiste kan nie in dieselfde asem genoem word nie. Die 20ste eeuse Amerikaanse komponis Virgil Thomson het Chopin se styl so verduidelik: “Chopin se voorskrif vir rubato-spel – in breë trekke is dit ʼn beginsel wat slaan op buigbaarheid en veerkragtigheid betreffende tempo en ritme – is in wese presies dít wat Mozart ook as ideaal beskou het. Hý het voorgeskryf dat die regterhand vryhede moet neem met tydswaardes terwyl die linkerhand ritmies onveranderd bly”.

Met Chopin Evocations het die Russiese pianis Daniil Trifonov (27) sy Chopin-meesterskap bevestig. Sulke baniere glip dikwels deur as ʼn publisiteitstruuk, maar hier openbaar dit meer as wat die beskrywing suggereer. Chopin vereis uiteenlopendheid én uiterstes in musikaal-tegniese vermoëns. Dáárom lewer elke tyd slegs ʼn handjievol grootmeesters op. Die ander is gewoonlik óf vervelig óf op effekbejag gerig. Sentraal op dié dubbelalbum is beide Chopin-klavierkonserte – geklee in ʼn ietwat gewysigde orkestrale mondering. Dit is die debuutopname van die Russiese pianis-dirigent Michael Pletnev se nuwe orkestrasies van hierdie jeugwerke.

Altwee concerto’s is deur musiekhistorici afgemaak as ondervoed en geensins  as ʼn wedywering tussen solis en orkes wat ʼn concerto impliseer nie. Dit is waar. Pletnev se ingryping is meer as kosmeties en verryk die orkestrale palet harmonies. Hy en sy solis laat dit nuutgemunt en ryper klink. Tempo’s word ideaal gekies en uitgeleef. Die openingsdeel van die E mol majeur konsert se Allegro maestoso word met gravitas gelaai, terwyl die slotdeel, Rondo: Vivace, merkwaardige veerligtheid voortbring: ryke uitdrukkingskrag gevul met ʼn dinamiese, natuurlike wydlopendheid.

Die Bel canto elemente in beide konserte se Larghetto-bewegings is met ʼn  poëtiese natuurlikheid gelaai, ontdaan van sentimentaliteit, delikaat met eenvoud gevoed. Trifonov toon vars benaderings in drie Chopin-klavierstukke: die Don Giovanni-variasies, die Fantasie-Impromptu no.4, asook ʼn rariteit wat nadoods gepubliseer is: die Rondo vir twee klaviere wat hy met sy mentor en een van sy gewese leermeesters, Sergei Babayan, met virtuose vingervaardigheid vervolmaak binne ʼn ryp interpretasie.

Vyf komponiste wat hulde aan Chopin bring, word ingesluit. Die mees uitgebreide werk is die 20ste eeuse Katalaan Frederic Mompou se Variasies op Tema van Chopin.  Hier tref Trifonov met die kontrasryke wyse waarop hy al twaalf variasies karakteriseer. Opvallend was die “blou note”, wat met jazz verbind word, in die eerste twee. In vier korter stukke van Barber, Grieg, Schumann en Tsjaikowski herken ons Chopin se regstreekse invloed, al klink sommiges skaars meer as intermezzo’s tussen die groter werke.

Trifonov vervreem jou geensins van jou bewondering vir opnames deur Martha Argerich, Krystian Zimerman of Elisabeth Leonskaja nie. Hy voeg bloot enkele stimulerende perspektiewe tot hul interpretasies toe.

By Netrebko oorheers veelsydigheid

deur Paul Boekkooi

ROMANZA – ANNA NETREBKO & YUSIF EYVAZOV. CD 1: IGOR KRUTOY: 19 solo-liedere en duette rondom die liefde. Anna Netrebko (sopraan);  Yusif Eyvazov,(tenoor) / Londen- en Los Angeles Ateljee-orkeste / Verskeie dirigente.CD 2: Opera- en operette-arias en duette asook liedere van Puccini, Verdi, Kálmán, Lehár,Grieg, Dvorák, Rachmaninov, Richard Strauss, Offenbach, Bellini, Mozart en Tsjaikowski. Anna Netrebko, sopraan, met Saimir Pirgu (tenoor), Elina Garanca (mezzo-sopraan) en Thomas Quasthoff (bas-bariton) / Verskeie orkeste en -dirigente. Panorama 479 7679.

Die operaverhoog is alomvattend en uitputtend. Daar is talle suksesverhale rondom sangers wat op die gebied van blote uithouvermoë wêreldrekords breek. Dink maar aan Placido Domingo. Húlle is helaas by verre in die minderheid. Diesulkes se vokale voorbereiding en dramatiese oortuigingskrag op die verhoog is in die reël onberispelik. Die grootstes onder hulle moet hard werk en veg vir hul reputasies. Die psigiese en fisiese uitdagings loop ʼn parallelle roete waarin ʼn totale ewewig verseker dat ʼn loopbaan seëvier. Maar té dikwels gebeur dit dat fisieke ooreising lei tot die kansellasie van optredes. Ek noem geen name nie. Die internasionale media floreer gulsig op sulke nuusgebeure.

Een sopraan wat ek bloot per toeval twee keer ervaar het met ʼn besoek aan Europa  in 1996, was Anna Netrebko – ʼn protégé van die Russiese dirigent Valery Gergiev. Sy was skaars 25 en het tóé reeds duidelik die gehore in Londen (by die Proms) en in Rottterdam in die holte van haar hand gehad met o.a. ʼn aantal opera-arias en Moessorgski se oorwegend komiese liedsiklus, Die kinderkamer. Binne enkele jare daarna was sy wêreldberoemd. Vandag is sy ʼn veelsydige en leidende sopraan in die internasionale operabedryf. Suid-Afrikaners ken haar veral deur haar gereelde verskyning in die verfilmde weergawes van opvoerings deur New York se Met Operas.

Dié 2017- uitreiking van Netrebko se ‘n dubbelalbum getiteld Romanza met die Azerbaidjanse tenoor Yusif Eyvazov as haar sangmaat het by my verbygegaan, maar met die huidige inperkings was die tyd uiteindelik ryp om daarna te luister. Sy en Eyvazov was toe reeds getroud. Die eerste van die twee CD’s word gewy aan meertalige liedere geïnspireer deur die vele fasette van die liefde, gekomponeer deur Igor Krutoy, oorspronklik van die Oekraïne. Opera-snobs sal hierop neersien, maar in die proses hulself ontneem van ʼn aangename luisterervaring in die ligter genre. Dink aan Bocelli op sy beste. My naïwiteit het in my gesig ontplof, want my verwagting was dat Krutoy se musiek veel meer Russies sou klink.

Lilia Vinogradova is die Russiese digter wat vir die meerderheid lirieke rondom Krutoy se 19 liedere verantwoordelik was. Hulle is die antitese van rymelary of klewerige sentiment. Krutoy se styl raak soms ietwat voorspelbaar, maar sy orkestrasies is welluidend en luuks, terwyl die twee sangers beurtelings of saam die projek met vokaal-musikale insig afrond. Al is daar kontraste in die liedjies, is my ervaring dat hulle in kleiner dosisse ingeneem moet word. Beslis nie al 19 na mekaar nie!

Wat die tweede CD betref, vervaag enige vorm van ernstige kritiek. In dié wydlopende, oorwegend alombekende arias, duette en liedere kom Netrebko se grenslose talent en weloorwoë interpretasies as persoonlik maar tegelyk baie verrykend, na vore. Eyvazov sing terloops nie op dié voluit klassieke CD nie.

Doendinge vir kajuitkoors

Kobus Burger het aanlyn gaan skrop en met ʼn lysie vorendag gekom wat die ledigheid tydens die lang dae van binnebly, (hopelik) gaan vertrap.

Begin inkleur

Party kunsonnies beskou dit as een van die heel grootste euwels. Toe tref die gonswoord “mindfulness” die korporatiewe wêreld en net daarna stapels en stapels inkleurboeke – nogals vir volwassenes. Of jy nou meer “mindful” wil wees of nie, ʼn inkleurprent is steeds kinderlike pret!

Wat van die Peanuts-karakters? Of die Klein Prinsie? Sherlock Holmes? Hier is ʼn paar galerye met prente:

http://www.supercoloring.com/coloring-pages/stories-tales/peanuts

Vlerke van papier

By die dag is daar meer pleidooie op sosiale media. “Het iemand dalk vir my ʼn pakkie sigarette?” Nie net die rokers se vingers moet besig bly. Kom ons vou vliegtuie wat vér kan vlieg en kyk of jou vousel die buurvrou se worteltuin kan bereik?

https://www.youtube.com/watch?v=SpYS5WtvNvQ

Bak en brou

YuppieChef se aanlyn-kookskool ter waarde van R3 000 is tot einde April heeltemal gratis. Die klasse wissel van souse, Franse kookkuns, soetgoed, ontbytdisse tot vinnige én maklike aandetes.

https://www.yuppiechef.com/yuppiechef-cooking-school.htm?PHPSESSID=sl0v86pj7nqq3ie1dq1vrntslv&id=49081&name=Cooking-School-30-Days-Free-Bundle&ref=featurepanel

Stap deur die beste museums en kunssale

The Guardian het ʼn lysie gemaak van die tien beste kunssale en museums wat ʼn mens aanlyn kan beleef. Sonder ʼn vliegtuigkaartjie of reisplan kan jy nou vir ure deur die voorste bakens gaan dwaal.

https://www.theguardian.com/travel/2020/mar/23/10-of-the-worlds-best-virtual-museum-and-art-gallery-tours

Wikkel daai boude

Lank lê en sit, is gif veral as ʼn mens meer gereeld deur die yskas en koskaste gaan krap. Rujeko Dumbutshena is ʼn danser van Zimbabwe wat ʼn kort dansklas in Afrikadans vir die Kennedy Center aangebied het. Met tromspelbegeleiding leer sy jou binne meer as vyf minute hoe om die danspassies baas te raak.

https://www.youtube.com/watch?v=Ewqq-3xJFdI&t=4s

Begin meditatief teken

ZenTangles is ʼn verslawende manier om patrone, krulle en kraaineste heel meditatief op ‘n klein blokkie papier vas te vang. Daar is soveel verskillende wyses (en skole) asook ʼn spul nuwe variasies dat jy vir ure lank sal kan besig bly. ʼn Blokkie papier, swart pen, potlood en uitveër is al wat jy benodig. WikiHow se artikel en foto’s wys hoe jy dit binne elf stappe kan baasraak.

https://www.wikihow.com/Make-a-Zentangle

Leer iets nuuts

Daar is talle aanlyn-akademies waar ʼn mens derduisende dinge kan leer. Die gewilde Udemy.com het onlangs ʼn rits kursusse gratis beskikbaar gestel. Gewoonlik kos Udemy-kursusse sowat R180 (afhangend van die wisselkoers en winskoopveldtog wat geld). Nou kan jy enigiets van aromaterapie tot kitaarlesse, PowerPoint en tydsbestuur sonder ʼn sent leer.

Leer hoe om na die sterre te kyk:

https://www.udemy.com/course/astronomy-state-of-the-art/

Hier is ʼn gratis kitaarkursus vir beginners:

https://www.udemy.com/course/total-beginner-guitar-lessons/

Leer met hierdie animasie-kursus hoe om skaak te speel:

https://www.udemy.com/course/funmastermike-teaches-all-chesskids/

 En hier is ʼn kursus in produktiwiteit vir skeppende mense:

https://www.udemy.com/course/productivity-for-creative-people-master-your-day/

Die Khoisan Gypsy Band

Dean Balie vertel meer van die orkes wat saam met hom opgetree het.

”Dit was ʼn droom om saam met al die kunstenaars op een verhoog te staan. Ons het van die begin af besluit dat die vers die ster van ons vertoning sal wees. Daarom was die orkes soos ʼn Griekse koor die hele tyd deel van die  storie. Ek wil selfs so ver gaan om te sê dit is die eerste keer wat so ʼn verskeidenheid van tradisionele en moderne instrumente saam in een potjie gegooi is. Baie van die instrumente is self gemaak en enig in sy soort.

“Elke klank, elke klein krap of kap was net so belangrik soos elke akkoord, sangnoot of stilte. Met Charl-Johan Lingenfelder as musiekregisseur het ons gefokus op ‘n klank wat net sal bydra, en nooit steur nie.

Frazer Berry was op die verhoog met sy ramkiekie (blikviool), seebamboeshoring, sigaarbokskitaar, banjo, melodion, bekfluit en ratel met saadjies; Garth Erasmus met sy alt-saxofoon, blik’n snaar, ghôrrah (kalbasboog), kriolofon (saxofoon van bamboesk) en ratel; Ulric ‘Namasun’ Roberts met sy djembé-tromme, tarabuka, dollietrom-blikbeker, didjeridoe, petrolkan, reënmaker, kraak-masjientjie en mopani-ratels; Leon Ecroignard met sy ketelkitaar, cerimbillo (mengsel tussen berimbau en tjello), ukelele, uke-bass, hung (staalpan) en koedoehoring. Colin ‘The Bushman’ Meyer met sy ungoloop (tou aan ʼn blik), trom, kitaar en kalimba.

Almal het ook ʼn vorm van die tradisionele boog gespeel (Khoi- boesman- en mondboë). Bailie was die voorsanger en het ook kitaar en kazoo gespeel.

Blaasorkesvreugdes met Tien

deur Paul Boekkooi

RICHARD STRAUSS: Variasies op ‘Wilhelm von Oranien’. BEETHOVEN: Mars in C majeur vir Militêre Orkes, WoO 20. MENDELSSOHN: Nokturne in C majeur, opus 24. BRUCKNER: Militêre Mars in E mol majeur, WAB 116. HINDEMITH: Simfonie in B mol vir Konsertorkes. SCHÖNBERG: Tema en Variasies vir Blaasorkes, opus 43A. WEILL: Klein Trippens-Opera vir Simfoniese Blasers.Mariniersorkes van die Koninklike Nederlandse Vloot / Arjan Tien. Channel Classics CCS 42019.

 Assosiasies is ʼn belangrike onderdeel en sleutel tot die ontwikkeling van begrippe rondom spesifieke belangstellings. Vir een of ander rede lei die aanhoor van ʼn militêre orkes my soos klokslag na die onvergeetlike woorde van die 18de eeuse Britse Klassikus en Handel se belangrikste librettoskrywer, Thomas Morell. In die oratorium Joshua word daar gesing: “See the conquering hero comes! / Sound the trumpets, beat the drums!”

Die funksie van sulke orkeste het oor die eeue verander. Vandag is uitsoeklande se top orkeste minder seremonieel van aard. Hulle lewer konserte soos simfonieorkeste dit doen. Een van die wêreld se voorstes onder hulle is die Mariniersorkes van die Koninklike Nederlandse Vloot – sedert 2017 deur majoor Arjan Tien gelei. Hul tweede CD met die ietwat vergesogte titel Worthweill Originals, bestaan oorwegend uit blaasmusiek, aangevul met slagwerk en by die werk van Kurt Weill ook minder gewone solo-instrumente.

Die program, uit musiek van Duitse en Oostenrykse komponiste saamgestel, open met Richard Strauss se variasies op die Nederlandse volkslied Wilhelmus van Nassauwe. Die aard is oorwegend plegtig, maar deur die genialiteit van die 28-jarige Strauss word die volle potensiaal en rykdom daarvan ontgin. Opvallend is Tien se greep rondom die fraseringsopbou van die basiese melodie, maar ook in die fyner aksente en dinamiekkontraste wat Strauss in die variasies vereis.

Drie totale rariteite volg: Beethoven se Mars in C majeur, WoO 20, eers in 1888 gepubliseer, is verruklik ongekompliseerd, maar tog ook duidelik die werk van ʼn genie in vrolike luim. Die spel vonkel. Die Nokturne in C van Mendelssohn, gekomponeer op 15, is verwikkeld, virtuoos. Die luisteraar word meegevoer deur die vindingryke gees van ʼn tiener wat beide die hout- en koperblasers in veral die scherzo-agtige tweede helfte op hul tone hou. Bruckner se ware karakter is skaars herkenbaar in sy vroeë Militêre Mars – ʼn geleentheidstuk.

Twee veeleisende repertorium-bergpieke word deur dié Mariniersorkes en hul majoor met groot welslae oorwin. Hindemith, helaas tans een van die meer onderskatte 20ste eeuse Duitse komponiste, se driedelige Simfonie in B mol word met krag en, waar nodig, musikaal-argitektoniese helderheid belig. ʼn Mens is geneig om te vergeet van die ongelooflike bekwame wyse waarop hy ouer musiekvorms in ʼn 20ste-eeuse konteks laat herleef het. Tien herinner ons daaraan.

Dieselfde kwaliteite geld vir die vertolking van Schönberg se Tema en Variasies waarin die komponis se twaalftoonperiode reeds sterk begin wegsypel het. Dié uitvoering is geanker in die Tweede Weense Skool se sterkste kommunikasie-eienskappe.

Laastens is daar ʼn heerlike agtdelige suite, geneem uit Kurt Weill se Threepenny-Opera. Kom ons noem dit die Trippens-Opera – ʼn nagereg-smaakavontuur vir die ore. Kort voor lank sal jou ledemate en veral voete geensins bewegingloos kan bly nie.

ʼn Parsifal wat konvensies verbreed

deur Paul Boekkooi

WAGNER: Parsifal. Ryan McKinny (Amfortas), Karl-Heinz-Lehner (Titurel), Georg Zeppenfeld (Gurnemanz), Klaus Florian Vogt (Parsifal), Gerd Grochowski (Klingsor), Elena Pankratova (Kundry), e.a. Koor en orkes van die Bayreuth-Fees. Dirigent: Hartmut Haenchen. Verhoogregie: Uwe Eric Laufenberg. Stelontwerp: Gisbert Jäkel. Kostuumontwerp: Jessica Karge. Deutsche Grammophon 00440 073 5350 (2 DVD’s – 247 min.)

Wagner was ʼn meester in die musikale manipulasie van emosies. Dit is ʼn moontlike rede waarom sy musiek so bedwelmend vir sommiges is en so gehaat word deur ander. ʼn Spesifieke suiwerheid en spiritualiteit word feitlik dwarsdeur by die komponis se swanesang-opera, Parsifal, ingeasem.Binne ʼn allegoriese konteks beeld dit ook die triomf van die Christendom oor paganisme uit. Daardie tydlyn van gebeure vind soms weerklank in die spesifieke agtergrond waarteen eietydse produksies hulle afspeel, soos by die première van dié een in Bayreuth einde Julie 2016 deur die regisseur Uwe Eric Laufenberg. Hy plaas dit in ʼn eietydse Irak, met Christene, Jode en Islamiete, wat oënskynlik beskaafd met mekaar oor die weg kom.

Iets wat dae voor dié feespremière gebeur het, soos o.a. verskeie aanvalle in Duitsland deur onbekendes met vermeende bande met radikale Islam-groeperinge, het tot gevolg gehad dat die Bayreuth-fees spesiale veiligheidsmaatreëls in plek moes stel. Hul vrese is versterk deurdat gerugte versprei is dat Laufenberg “oneerbiedig” in sy uitbeelding van Moslems sou wees. Wat die produksie  bewys is dat daar met wilskrag altyd die potensiaal kan ontstaan dat daar dwarsoor godsdienstige skeidslyne baie meer gemeenskaplike aspekte ontdek kan word wat ons eerder verbind as skei. Dít maak dit uitdagend en tersaaklik.

Parsifal is daarby ook veelal dubbelsinnig, metafisies, diepgrawend en in baie opsigte veral uitdagend rondom die uitbeelding van moraliteit, mites en simbolisme. Laufenberg vind die oplossings van binne-uit homself op ʼn oortuigende vlak. Sy regie floreer visueel, intellektueel én gevoelsryk – veral op interpersoonlike vlak. Met ses hoogs ontwikkelde Wagner-sangers in die hoofrolle (vier uit Duitsland/Oostenryk en een elk uit Amerika en Rusland, kom ʼn mens weer onder die indruk van Bayreuth se vokale standaarde. In wêreldterme bly dit in baie opsigte weergaloos, al het nie een van hulle  universeel welbekende name nie.

Kortliks, iets wat elkeen laat uitstaan: Vogt in die titelrol beheer sy omvangryke tenoorstem met volkome natuurlikheid – vanaf sy jeugdige angs tot by sy latere sereniteit. Die afronding van sy vokale uitdrukkingsvolheid voeg nuwe en andersklinkende dinamiese aspekte daaraan toe. Zeppenveld se Gurnemanz is waarlik tot in die fynste detail ʼn volronde karakter met sy vermoë om aan elke woord spesiale betekenis te verleen. Dit word verder aangevul met ʼn poëtiese visie. Ryan McKinny as die gewonde Koning Amfortas se bas-bariton is soepel genoeg om alle kontraste tussen krag en edelheid, asook dié tussenin, duidelik te illustreer. In kontras daarmee is sy rituele uitbeelding van Christus as gekruisigde ʼn dramatiese kragtoer.

Kundry, op soek na verlossing, maar soms ook ʼn femme fatale, is een van Wagner se mees misterieuse vrouekarakters. Sy word deur die Russiese sopraan Elana Pankratova vokaal en dramaties met allure uitgebeeld en toon ʼn totaal ander mens in die derde bedryf. Grochowski, in 2017 oorlede, is die epitoom van boosaardigheid as die towenaar Klingsor. Lehner se Titurel is gepas kragdadig. Haenchen dirigeer teen ʼn ideale tempo wat nooit die onderliggende spanning of uitdrukkingskrag van Wagner onderskat nie.

Samevattend: Dit boei om só ʼn Parsifal wat konvensies verbreed te aanskou.

Encore argief

  • ‘n Skepsel 0p soek na liefde en begrip
  • Een dag, ses stede, ‘n duisend stories
  • 5 vrae aan Kosie Smit
Lees nou