Cromwell se skouspelagtige val

deur Schalk Schoombie

Die Britse skrywer Hilary Mantel, twee keer vereer met die gesogte Bookerprys vir die eerste twee romans in haar trilogie oor Thomas Cromwell, Wolf Hall en Bring Up the Bodies, vertel dat sy die laaste hoofstuk van The Mirror and the Light, waar hy tereggestel word, heel eerste geskryf het, Die einde van ʼn legendariese figuur in die hof van koning Henry VIII was dus die begin van haar skryfproses. Die slot het die narratief deur drie boeke gedryf en haar styl en stemtoon bepaal. Dit is aangrypend om die openingstoneel van die eerste boek te herlees direk ná die laaste bladsye van die finale boek, ʼn treffende illustrasie van ʼn sikiese verloop. In Cromwell se laaste oomblikke, voor hy sy kop aan die laksman verloor, dink hy aan sy pa, Walter, ʼn dronklap wat hom as seun wreed mishandel het, soos uitgebeeld in die eerste paragrawe van Wolf Hall.

The Mirror and the Light lyk aanvanklik na harde werk: om die gewigtige deurstopper van 876 bldsye aan te pak. Die karakterlys is ses bladsye lank, die stambome twee. Gaan ʼn mens kan kophou met soveel vervlegte intriges en tientalle geskiedkundige figure? Maar vanaf die eerste hoofstuk, wat terugkeer na die onthoofding van koningin Anne Boleyn, is die leser midde-in die sleur van die oproerige tydperk (1536), Al die klasse en woelinge word soomloos saamgesnoer in die belewenisse, gedagtes, herinneringe, drome en interaksies van Thomas Cromwell, ʼn gevreesde man van ʼn lae stand wat as die ryk se magtigste bevelvoerder tussen die adel beweeg. Sy dae is stampvol planne, komplotte en ontmoetngs met die koning en sy onderdane, Cromwell se weldoeners en teenstanders, ambassadeurs, prinse, kerklui en poltici. Cromwell is ʼn veelsydige man, ambisieus en onstuitbaar in sy opgang as die monarg se regterhand. Maar mettertyd verskyn die krakies wat dui op sy skielike, verskriklike ondergang. Wanneer hy in die laaste 50 bladsye tot ʼn val kom, tuimel hy verblindend soos ʼn donker engel uit die teenwoordigheid van die koning wat optree soos ʼn god. Jy hou aan lees hiervoor – die tragiese uiteinde van ‘n grootse personasie. Die slot is wat jy verwag, en tog ook nie ….

Myns insiens is hierdie derde roman die een wat met die Booker bekroon moes word: ʼn volgehoue kragtoer wat voortbou op die vorige twee na ʼn verbluffende klimaks. Dit laat die eerste romans lyk soos opwarmingsoefeninge en kan as die kruin van Mantel se oeuvre beskou word. Die beknopte, dikwels poëtiese manier waarop sy gestalte gee aan ʼn menigte karakters, hulle laat lééf in die geestesoog, roep elke tablo helder op. Haar Cromwell is ʼn komplekse karakter wat in elke sitausie sy straatwysheid demonstreer en as antiheld bewondering afdwing. Die ander onvergeetlike portret is dié van Henry VIII, ʼn wispelturige, kinderlike despoot wat onverwags sy rug op sy getrouste volgelinge kan draai. Ook die vroue word ryklik ingeklee. Omvattende navorsing ontsluit die tydperk in beskrywings van huislike en hofrituele, maaltye, toneelstukke, hofprosedures, marteling en teregstellings. Dié uiters boeiende boek laat jou volkome deel word van Cromwell se leefwêreld waarin hy ʼn grootkop en oplaas veroordeelde gevangene was.

Kookboeke wat die siel verryk

deur Riana Wilkens

Net na die eerste Inperking vertel ʼn vriend (hy kook nie) dat hy resepteboeke begin lees het. Hy mis die buiteland: geure en kleure, die mense, die kos, vreemde kulture, ander maniere van dink en doen. Hy kyk reisprogramme maar dit help nie. Eendag kry sy vrou hom in die kombuis, verdiep in ʼn kookboek. Hy wys my die boek:  Luke Ngyuen se Street Food Asia. Dit is inderdaad ʼn reis na die eksotiese. Eerstens die plekname: Saigon, Jakarta, Kuala Lumpur, Bangkok. Tweedens die kaarte van die stede; ruwe sketse met wonderbaarlike plekname: Bukit Bintang, Wat Sek Kal, Petaling Jaya. Foto’s van die kos en die straatlewe.

Resepteboeke hoort dalk nie op ʼn boekeblad nie. Dis nie letterkunde nie. Maar tog … Verskillende genres leen al vir etlike jare by mekaar. Om ʼn resep in ʼn roman te lees is lank nie meer vreemd nie. Dink aan die verruklike Like Water for Chocolate van Laura Esquival of ons eie liewe tannie Maria-speurverhale. En hoekom lees ons? Om geprikkel te word, vermaak en weggevoer te word na ander tye of kulture, ander wêrelde te ontdek, om dinge anders te beleef, anders te sien, om ons skeppingsdrang aan te wakker. Lees verbreed doodeenvoudig ons horisonne, of dit nou ʼn roman of ʼn moderne storiekookboek is.

In 1989 word Monet’s Tabe. The Cooking Journals of Claude Monet, gepubliseer. Dis die verhaal van Giverny, die skilder se huis in Normandië. Daar skep hy ʼn asemrowende tuin (wat ʼn mens vandag nog kan besoek) en ʼn unieke leefwyse wat tog ook eie aan die tyd was. Die boek is vol pragtige foto’s van die tuin, die huis, die familie, vriende, die beroemde geel eetkamer en perfek-gedekte tafels. Blomme, porselein, kristalglase, damasttafeldoeke. Die hoofstuktitels vertel hul eie storie: The Taste of an Era, Life at Giverny, The Family Table, Birds of Passage, en einde ten laaste: The Recipes. En dis nie net Monet se resepte nie maar ook die van sy tydgenote: Cezanne se Bouillabaisse, Sacha Guitry se varkblad, Francois Millet se broodrolle.

Die befaamde chef, Heston Blumenthal, bekend vir sy ingewikkelde en uitsonderlike skeppings, herontdek en herkonstrueer Brittanje se kosgeskiedenis  in sy boek Historic Heton Blumenthal. Die boek is ʼn reis deur die kultuur, resepte en leefwyse van die Britse bevolking; van die Middeleeue af tot in die laat 1800’s. Hy verduidelik ook hoe hy die disse in hendendaagse weergawes omskep. Die boek word toegelig met foto’s  en humoristiese sketse en stories oor die verskillende tydperke. Elke hoofstuk begin met ʼn resep geskryf in oud-Engels.

Take and make a crust in a trap & take cruddes and wryng out the wheyse and draw hem thurgh a straynour and put hit in the crust, (Sambocade, ‘n tipe kaaskoek, 1390).

Na elke hoofstuk plaas hy sy gemoderniseerde resepte, maar eie aan Blumethal moet jy óf ʼn sjef wees óf jy moet maande lank eksperimenteer, en faal, om een van die geregte voor te sit.

Deesdae vertel die meeste resepteboeke ʼn storie. Olivier Roellinger, die voormalige apteker en bekroonde  Franse chef, wat in ʼn bootongeluk die gebruik van sy bene verloor het, vertel hoe hy ʼn kok geword het, die geskiedenis van Bretagne en die streek se koskultuur en die storie van sy gastehuis en restaurant in le livre d’Olivier Roellinger – en let wel ‘le livre’ beteken ‘die boek’ nie die resepteboek nie.  In Jerusalem beskryf Yotam Ottolenghi en Sami Tamimi, albei in Israel gebore – die een Joods, die ander Palestyns – hoe kos die verdeelde stad herening. Jan Hendrik van der Westhuizen se lushof van  ʼn boek, JAN, A Breath of French Air illustreer met vertalings van Franse kosfrases, inleidende inligting oor elke hoofstuk, die  allermooiste foto’s en sy resepte, die daaglikse kom en gaan in sy restaurant.

Een van die interessantste en insiggewendste resepteboeke is Claudia Roden se The Book of Jewish Food –  An Odyssey from Samarkand and Vilna to the Present Day.  Dit is ʼn memoir-cum-kookboek van ʼn volk se vervolging, verstrooiing en oorlewing. Elke land waar die Jode herberg gevind het se resepte word toegelig met anekdotes, die geskiedenis van die mense wat daar woon en die resepte se herkoms. Die boek is vol foto’s van resepte en die mense.

Ek weet nie of ek enigiemand oortuig het om te begin resepteboeke lees nie, maar volgende keer in ʼn boekwinkel maak ʼn draai by die kookboeke, en daar is deesdae ‘n magdom, kies een en blaai daardeur. Dit kan dalk net die begin van ʼn nuwe avontuur wees.

Die band en stryd tussen broers en susters

deur Riana Wilkens

Vir die van ons wat met die Bybel grootgeword het, is een van die eerste stories wat ons gehoor het, die van Kain en Abel. Abel vind guns by God, Kain nie. Hy is so jaloers hy slaan sy broer dood. Die  Bybel is vol verhale van broers wat nie klaarkom nie, maar in ʼn ouer Griekse mite verloop dinge heel anders. Castor en Pollux is ʼn tweeling. Castor se pa is Zeus, dus is Castor goddelik. Pollux se pa is ʼn gewone man. Pollux is sterflik. Hy kom in ʼn skermutseling om en Castor treur so erg dat Zeus hom toelaat om ses maande per jaar saam met Pollux in die onderwêreld te woon.

Susters spring natuurlik nie die verwikkelde sibverhouding vry nie. In die Sumeriese mitologie word vertel van die godin van die onderwêreld, Ereshkigal, wat haar suster, Inanna, die godin van die hemelruim, lok om haar in die doderyk te besoek. By elke poort laat val Inanna ʼn kledingstuk tot sy nakend voor haar suster staan. Ereshkigal hang Inanna summier op om soos ʼn biltong uit te droog.  Inanna keer darem later terug na haar ryk.

Once We Were Sisters – Sheila Kohler

Die aangrypende en ontstellende memoir van twee onafskeidbare susters. Sheila en Maxine word groot in ʼn welaf familie in die 1940’s en 50’s in Johannesburg.  Na Sheila in Europa gaan woon, sien hulle al hoe minder van mekaar. Beide is getroud.  Beide het huweliksprobleme. Maxine se man mishandel haar en ten spyte daarvan dat hulle ma vir Sheila sê hy gaan Maxine doodmaak, gryp niemand in nie. Net voor haar veertigste vejaardag sterf Maxine in ʼn motorongeluk. Haar man oorleef. Sheila glo hy het Maxine se dood willens en wetens veroorsaak.

Dis ʼn boek van onthou, van geheime en stilbly, van selfverwyt, van vrae wat nooit beantwoord kan word nie, maar veral van liefde en verlies.

“Repeatedly they come to me on the page: my ghosts….. But it is my sister who comes to me again and again. I bring her to life on the page, where I can keep her with me, close beside me, safe.”

We are All Completely Beside Ourselves – Karen Joy Fowler

Dis 1996. Rosemarie, die verteller, is op universiteit. Haar ongewone en grappige verteltrant laat ons dikwels skater van die lag. Maar daar is ook  ʼn onmiskenbare ondertoon van hartseer wat ons laat wonder: steek sy haar pyn weg met al die lawwighede? Rosemarie het ʼn suster, Fern, en ʼn broer, Lowell. Sy en Fern is ʼn tweeling. Fern is egter drie maande ouer as Rosemarie. Fern ontwikkel motories vinniger as Rosemarie maar Rosemarie se linguistieke ontwikkeling is baie beter as Fern s’n – inderwaarheid praat Fern glad nie. Eers later in die boek leer ons wat Fern is. Maar vir Rosemarie en Lowell bly sy hulle suster. Op vyf gebeur iets wat Rosemarie se wêreld in duie laat stort. Fern word weggegee. Lowell raak rebels, afgetrokke en verlaat kort daarna die huis. Rosemarie sien hulle eers weer jare later.

Die verhaal spring rond in tyd en die skrywer terg ons gedurig met brokkies inligting wat ons laat raai; asof ons saam met haar die boek ontdek. Eers teen die einde word alles onthul. Weer eens ʼn boek oor geheime en liefde, selfs liefde vir ʼn ander spesie, maar ook oor verraad en die wreedheid van die mens teenoor diere. ʼn Ontroerende boek met ʼn ontroerende einde.

“Then she rested her forehead on the glass. I did the same and we stood that way for a very long time… My sister. In the whole world, my only red poker chip. As if I were looking in a mirror.”

My Sister the Serial Killer – Oyinkan Braithwaite

Korede en Ayoola bly in Lagos. Korede is ʼn verpleegster; voorbeeldig, pligsgetrou en ʼn voorslag met bleikmiddel. Ayoola is beeldskoon, onweerstaanbaar vir mans. Maar sy het ʼn probleem. Sy maak haar krels dood en dan moet Korede kom help met haar bottel bleikmiddel. Braithwaite is ʼn vars, jong stem wat die skokkende gegewe tong-in-die kies in ʼn histeries-snaakse boek omskep; ʼn donker satire met ernstige ondertone wat die band tussen susters ondersoek, maar ook uitbeeld hoe vrouens vandag nog in sekere samelewings behandel word, selfs deur hulle ouers – en op ʼn slinkse manier sinspeel sy op die wrewel wat die onregverdige behandeling by vrouens ontlok.

“The most loving parents and relatives commit murder with smiles on their faces. They force us to destroy the person we really are: a subtle kind of murder.”

Deure gaan oop na vreemde gewaarwordinge

deur Riana Wilkens

Die oomblik as jy die betowerende boektitel Dol Heuning (deur S. J. Naudé) lees, wil jy weet wat dit beteken. In die tweede verhaal vertel ’n man vir sy vervreemde vrou dat dit die heuning van ʼn giftige Nepalese bergroos is: “ Hallusinogeen. Half giftig, half hemels.” Dadelik herinner dit aan Aldous Huxley se essays, The Doors of Perception en Heaven and Hell, toe hy onder mediese toesig meskalien en LSD geneem het, titels wat aan William Blake se werke ontleen is. Ons het dus hier te make met waarnemingsveskuiwings, vreemde gewaarwordings, sintuiglike verwarring.

In sy boek The Marriage of Heaven and Hell skryf Blake: “If the doors of perception were cleansed everything would appear to man as it is, Infinite. For man has closed himself up, ‘till he sees all things thro’ narrow chinks of his cavern.”  Die mens is vasgevang, moet wakkergeskud word. Dit is dan ook wat die bundel briljant doen. Elke verhaal is ʼn deur waardeur lesers hulle “cavern” verlaat en uitgedaag word om die samelewing in die gesig te staar; ’n samelewing wat sig voordoen as hoogs beskaafd maar onder die lagie beskawing is die mens onbeholpe, ongenaakbaar, wreed, soms brutaal en barbaars. Verlore.

In die eerste verhaal vertel Patience vir Frans, haar werkgewer, van ʼn geweldadige aanval op haar seun, terwyl Frans se man hadida- kuikens in die agtertuin nekomdraai. Geweld spieëlbeeld geweld. Frans wil sy vyfjarige seun beskerm maar die kind “wil hoor. Hóór. Dadelik is ons te midde die verwikkelde wêreld wat die skrywer geskep het:  “ʼn vreemde, bedreigende” wêreld, “vol monsters en geheime,” waar  “iets soos onheil” deur elke verhaal sypel.

In Wonderwerk word ʼn man en sy minnaar uitgenooi om ʼn naweek by sy baas, Lev, in sy spoggerige vakansiehuis te kuier. Die baas is die toonbeeld van ʼn beskaafde person: ryk, gesofistikeerd, suksesvol, magtig. Die naweek ontaard in ʼn Walpurgisnacht. Lev val die minnaar seksueel-sadisties aan en die twee gaste word buite in die yskoue nag uitgesluit.

Die einde van die beskawing word insgelyks, maar uit ’n ander invalshoek, in Vallei toegelig. Die hoofkarakter en sy vriendin kuier in ʼn vervalle chateau in Frankryk.  Die gasvrou, ʼn klereontwerpster, verskyn elke aand in ʼn gestileerde uitrusting wat haar in ʼn installasie-kunswerk omskep. Haar man daarenteen is vervalle, verslons ; ʼn entimoloog wat insekte bestudeer. Die insekte vertel die doodsgeskiedenis van kadawers en dit is wat elke verhaal ook doen; werp lig op die verval van ’n beskawing.

Die mens sukkel om bande te smee. ʼn Vrou wonder hoekom “liefde of ten minste toegeneëntheid nie kon hou of groei nie.” Wanneer twee jong mans in die sneeu op ʼn bergklimtog sterf, is hulle vriende onaangeraak. Minderbevoorregtes is uitgelewer aan bevoorregtes se genade. Hawelose kinders moet hulle lywe verkoop om te kan bestaan. Mense is woedend, ly aan eksistensiële angs, eensaamheid, verdriet, ʼn onvermoë om die self te deurgrond en ʼn gepaardgaande hunkering na ontvlugting: “om net te skyn, net te drywe, net te val.”

Die band tussen ouer en kind word sentraal geplaas. Die behoefte aan ʼn kind, die opoffering om ʼn kind te kry, die wil om die kind te beskerm, “die oorvloed van onmoontlike teerheid” wat ʼn ouer vir sy kind voel en die onmag om kinders te beveilig. Die beeldskone librettos; ʼn ma en haar pas afgestorwe seun se klaagliedere aan mekaar.

Die natuur word uitgebeeld as “monsteragtig”, “veragtelik”, verwoestend maar ook as bron van verwondering: die Noorderlig, gloeiende palings, Sahara-sand wat ‘n yswêreld in Italië oranje kleur, ʼn bos wat ondergronds brand.  Beelde herhaal en staan teenoor mekaar . Sneeuvlakte teenoor woestyn. Koue en “glibberig ys” in kontras met hitte, gloed, “warm kompos”. Modder, slyk, grond, ondergrond. Wasem. “ ʼn Kombers van swart mis”. Rook.

Wanneer ʼn mens na die inhoudsopgawe kyk, besef jy die boek vorm drie triptieke in ʼn groter, vierde triptiek. Temas en beelde is verweef, speel in op mekaar. Elke verhaal belig die ander toe.  Die boek vorm ʼn geheel en moet as sulks gelees word.

In die laaste verhaal word die gegewe saamgevat in ʼn soort tuiskoms en rus, maar jy twyfel want hier is jy nooit op vaste grond nie. Jy is betower, geskok, geboei. Jy voel ongemaklik, asof iets onder jou vel krap. Jy ervaar emosies wat jy nie kan beskryf nie. Dan slaan jy die boek toe en besef – dis nie verby nie. Jy wil die boek weer lees en herlees.

Martin Scorsese, Robert De Niro en Leonardo DiCaprio

Wanneer ʼn boek ʼn fliek word

deur Riana Wilkens

In 2020 kondig Martin Scorsese aan hy gaan Killers of the Flower Moon: The Osage Murders and the Birth of the FBI van David Grann verfilm.  Ek is dadelik opgewonde maar ʼn duiweltjiie op my skouer fluister: “Wat as hy nie reg aan die boek laat geskied nie?”

Ek het Killers in 2017 gelees en dit bly my vandag nog by.  Dit is die boeiende, noukeurig nagevorsde en skokkende geskiedenis van hoe en waarom die Osage Inheemse-Amerikaners afgemaai is. Ten minste 24 mense sterf tussen 1921 en 1925. Dit vertel ook hoe die jong, ambisieuse J. Edgar Hoover die ondersoek gebruik het om die FBI op ʼn professionele grondslag te plaas en sy eie naam te maak. ʼn Boek vol inligting maar dit lees soos ‘n speurverhaal.

Ná die Osage van hulle grond verjaag is, koop hulle ʼn stuk aarde in Oklahoma. Olie word ontdek en die Osage word van die rykste mense ter wêreld.  Die owerhede besluit inheemse volke kan nie hulle geld bestuur nie en stel wit voogde aan. Miljoene word verduister. Vir party mense is dit nie genoeg nie, hulle wil alles hê, maar die stam besit die minerale regte en hulle kan nie verkoop word nie, die regte moet geërf word. Die Osage begin onder geheimsinnige omstandighede sterf.

Grann sentreer die verhaal om een familie se tragiese geskiedenis. Mollie Burkhart is getroud met Ernest Burkhart, ʼn oënskynlik liefdevolle en sorgsame man. Een vir een word haar familie afgemaai. Sy self kwyn weg al kry sy behandeling vir haar ‘diabetes’.

Elke ondersoek faal tot Hoover Tom White aanstel om uit te vind wat aangaan. Dit lei tot ʼn skokkende onthulling; daar is ʼn komplot om met die Osage te trou, hulle om die lewe te bring en die minerale regte in te palm. Die meesterbrein doen hom voor as die Osage se grootste vriend en weldoener. Hy is toevallig ook Ernest Burkhart se oom.

Grann ondersteun die verhaal met gepaste foto’s. Ons weet hoe die mense lyk. Ons staan verstom oor hoe die wit boosdoeners glimlaggend tussen die Osage, wat hulle beplan om te vermoor, staan.

Dit is wonderlike materiaal vir ʼn rolprent; die wye grasvlaktes, die onooglike oliebore, die Osage, blinkswart hare in vlegsels, nog in tradisionele drag, in hulle afslaandakkarre.

Ons weet die draaiboek is in goeie hande. Eric Roth, wat die Oscar gewen het vir The World According to Garp, is bekend vir sy uitstekende boekverwerkings. Bekroonde sterre soos Leonardo DiCaprio en Robert De Niro vertolk rolle. En Scorsese is natuurlik ʼn meester van die filmkuns. Maar die duiweltjie op my skouer wyk nie: “En die gerugte dat Di Caprio en Roth vassit omdat Di Caprio sy rol ten koste van die gegewe wil uitbou?”  Hollywood-glans? Melodrama? Ek hoop nie so nie. Liewer so eg, rou en aards soos die onlangse Nomadland.

En ʼn sagter stem fluister: “Onthou die gemor oor Lord of  the Rings en tog was dit die moeite werd; veral Gollum en sy “precious”, ʼn briljante uitbeelding van verslawing wat jy nie uit die boek wys geword het nie.”  En so is dit. Al stem ʼn mens nie saam met ʼn filmmaker se visie nie, die fliek kan dinge uitbeeld wat lesers miskyk. So lees die boek, gaan sien die fliek; die een is ʼn ryk ervaring en die ander sal hopelik ook wees.

Om saam met Marita te reis na gister

deur Riana Wilkens

Eerstens wil ek lesers waarsku; wat volg is geensins ʼn goed uitgedinkte, slim resensie van ʼn Baie lang brief aan my dogter deur Marita van der Vyver nie. Dit is my baie persoonlike belewenis van, en meelewing met ʼn boek. ʼn Boek wat alles is wat die agterblad sê dit is: ʼn  jeugmemoir van ʼn skugter afrikaanssprekende dogtertjie en haar groot drome in die apartheidsjare, ʼn ma se liefdesbrief aan haar dogter, ʼn storie oor taal: moedertaal, hartstaal, praattaal. Elke keer wanneer jy een van Marita se boeke oopslaan, is dit asof jy sit en luister na ʼn vriendin wat gesels; soos sy self later in die boek sê, toe sy Antjie Krog se gedigte ontdek:  “…dit was die eerste keer dat ek ʼn gedig teëkom wat geskryf is in die taal wat ek en my tienermaats met mekaar praat.” Praattaal maar ook beeldryk. “Gryp na woorde soos ʼn honger koshuiskind.” “So wit soos sonde, so Afrikaans soos kan kom.”

Dit is ʼn reis deur die verlede maar ook ʼn reis deur letterkunde: N.P. van Wyk Louw, Camus, Pessoa, Madame de Staël. Die ryk vonds van aanhalings uit verskeie skrywers se werke laat ʼn mens na ʼn pen gryp om die name neer te skryf om later te lees of herlees. Dan is daar natuurik die wonderlike bronnelys aan die einde van die boek. ʼn Huldeblyk aan die “wonderwerk wat ʼn skrywer met woorde kan pleeg.”

Die boek is by uitstek oor dit wat ons vorm gee, ons maak wie ons is. Boeke ja, musiek ook want Marita skep ʼn soort klankbaan vir haar memoir: LM-radio se “hitparade”, Dylan, Cat Stevens, Bernoldus Niemand.  Kuns. Maar eerstens die mense waaruit ons gebore is, ons genetiese pluimsade wat hier kom wortelskiet het. Die Zaaymans, Standers, Pattersons, Van der Vyvers, ook  Krotoa, want sy was een van Marita se voorouers. Anna van die Kaap, Maria van Bengale; myne. Vrygestelde slavinne. Ons groot-, groot-, groot- ouma-grootjies.  Die smeltpot van kulture. Suid-Afrika.

Die boek is ook elkeen wat in die bloeityd van apartheid grootgeword het se storie – “talkin’ ‘bout my generation,” om The Who aan te haal. Ek glimlag dikwels soos ek lees. My pa het ook Louis L’Amour gelees en in Cowboyboeke  ontdek ek ʼn “horse” kan ook ʼn “hoss” wees. Ons is ook in ons nagklere inrybioskoop toe. Ons het dit teater genoem maar biskoop is soveel mooier en eie aan die tyd. Ek lag hardop oor die meisies wat nie oor die tou moes trap nie, nie dat dit destyds snaaks was nie, maar omdat ek onthou hoe my dramatiese ma een middag die kombuis binnegestorm het en vir my en my sussie gegil het: ”As julle dit ooit aan my doen, gaan ek net daar dood neerslaan!” En sy storm uit en klap die deur agter haar toe. Ons staar groot-oog na mekaar. Wat kon daai “dit” tog wees? Later vind ons uit ʼn aangetroude niggie, skaars sestien, is swanger. Maandae na saalopening, (met skriflesing en gebed natuurlik), moes ons ook op tafels kniel dat ons rokke gemeet kon word.Vier duim bo die knie en wee jou as dit korter is. So word Marita se herinneringsreis ook myne, herinnering as jou storie of dit nou die volle waarheid is of nie.

En natuurlik daai ding waaroor ons nie meer wil praat nie, daai woord wat ʼn mens soms wil wegwens maar wat nog steeds deur ons land eggo. My land en my mense se nalatenskap aan die wêreld. Apartheid. Dis hier wat die boek my skielik weemoedig stem. Oor my mense en hulle besluite. Oor daar vandag nog mense is wat so voel. Oor ons, wat in daai tyd grootgeword het, noodwendig aandadig is. Oor daai tweede ma’s waarvan Marita praat; in haar geval ʼn bruinvrou ; vir my hier op die Hoëveld, Polina, ʼn Sotho-vrou, wat soveel deernis en tyd gehad het vir ʼn klein, verwarde Afrikanerkind. Ook oor daai “goeie, godsdienstige mense” wat blind was vir hulle eie “boosheid”, en ons liefde vir hulle.

So, laat een herfsmiddag, tewyl die lug al yler word en die son skaduvingers oor die grasperk gooi, wonder ek wie die boek moet lees. My generasie. My generasie se kinders en hulle kinders want wie vergeet staan die gevaar om hulle voorvaders se sondes te herhaal. Mense wat wil uitvind hoe ʼn skrywer herinnering in skryfkuns verander.  Mense wat van Marita se boeke hou. Mense wat van memoir hou, geskiedenis, of  sommer net ʼn mooi boek.

P.P. Fourie

 Die ‘ongeluk’ wat bly glim

“Fourie se teksfragmente glim soos glasteëltjies; saam vorm hulle ʼn mosaïek wat ʼn donker skittering uitstraal. ʼn Boeiende en diep ontroerende verhaal oor emosionele oorwinning.” – Die skrywer S.J. Naudé

Een van 2021 se mees opspraakwekkende boeke is P.P. Fourie, ‘n dosent in Politieke Wetenskap aan die Universiteit van Stellenbosch, se The Heart is the Size of a Fist (Kwela). Dit is gelyktydig in Afrikaans uitgegee as ʼn Hart is so groot soos ʼn vuis, vertaal deur Marius Swart. Kobus Burger van Skrop het met Fourie gesels.

Fourie se boek, opgedra aan sy ma, handel onder meer oor sy komplekse verhouding met sy gewelddadige alkoholis-pa en die herinneringe aan sy traumatiese kinderjare. Hy skryf oor sy “twee ma’s”, sy pogings om sy gevoelens te peil en ‘n verhouding met sy vervreemde halfbroer te bou.

  Jy het jou boek as ʼn “ongeluk” – accidental novel – beskryf. En dan voeg jy by dat dit nie memoir of outobiografie is nie. Meer “outofiksie”. Hoe het jy dus die sin vir storie behou en die verhaal gekonstrueer? En met watter doel in gedagte?

Ek het nie begin skryf met die doel dat dit ʼn boek gaan word nie. Die skryfwerk het begin as huiswerk wat ek gekry het by ʼn leierskap-afrigter, by die werk. Die coach het aanbeveel dat ek iets kreatiefs doen sodat ek meer vreugde in my lewe kan hê. Toe begin ek stukkies uit my eie lewe opskryf en beskryf – net om aan die gang te kom. Daar was geen plan hiermee nie. En geen beplanning nie. Ek het maar net week na week in my kar gesit en dink aan iets om op te skryf. Daar was geen chronologie nie, en ek het nie daaraan gedink om alles bymekaar te sit en te orden om ʼn manier om dit ‘n boek te maak nie. Die “boekifisering” van die meer as eenhonderd skerwe wat ek in die loop van so ‘n jaar geskryf het, het amper terloops (en heel aan die einde) gebeur. Die sin vir storie was gelukkig redelik maklik, omdat die skerwe gebaseer is op gebeure uit my eie lewe. (Maar dis nie streng outobiografie nie: ek het probeer om die waarheid agter gebeure te verhaal, eerder as die feitelike akkuraatheid van die gebeure self).

Vir diegene wat nog nie gelees het nie, hoe sal jy die boek beskryf? Waaroor handel dit?

Dis ʼn storie oor verlies, en oor aanwins: die verlies van ‘n pa, en die aanwins van ʼn broer. Dis ‘n storie oor trauma en hoe ʼn mens dit oorkom (oftewel, probeer oorkom). Oor maniere van oorleef en oorlewing – fisies, emosioneel. Oor maniere van sinmaak en hoe om die verbande tussen gebeure in ‘n mens se lewe raak te sien en in hul plek te sit. Dis ‘n storie oor herinneringe en hul impak, maar ook hoe ʼn mens herinneringe en hul impak kan wysig.

Hoekom het jy eerder in Engels geskryf en toe besluit om dit te laat vertaal?

Afrikaans is my moedertaal; dis die taal waarin ek droom en dink en onthou. Dis die taal wat direk gekoppel is aan my hart. Ter wille van emosionele ewewig, en die behouding van ‘n meer kil, onsentimentele stem, het ek eerder met die taal van my kop as met die taal van my hart geskryf. ʼn Amper kliniese, akademiese styl in Engels, dus. Ek dink dit sou vir my te hard, te moeilik, gewees het om dit in Afrikaans te doen. Ek sou selfbewus geraak het, bewus van my woorde. Die Engels kon ek neerskryf sonder om verstrengel te raak in my eie emosies. Ironies genoeg dink ek het dit ʼn groter gevoel van onmiddellikheid geskep, vir die leser. Die onemosionele beskrywing van verskriklike tonele en gebeure maak daardie gebeure juis meer verskriklik.

Woede was glo die sneller vir jou skrywe. Woede teenoor die mense rondom jou wat bewus was van die trauma, maar stilgebly het. Sal jou boek hierdie stilte kan help verbreek of moet daar meer gedoen word om hierdie mense tot dade te inspireer?

Ek het ná die skryf van die boek die ding deurgelees en dit was vir my opvallend hoe kwaad ek blyk te wees. Daar is ʼn stil, sluimerende woede wat dinge onderlê – ten spyte van my vasbeslotenheid om nie emosioneel te skryf nie. En hierdie woede is nie soseer teenoor die geweldenaar-pa in die storie nie, maar teenoor die mense rondom hom wat hom met hul stilte en hul wegkyk en hul miskyk toegelaat het om voort te gaan met sy geweld teenoor sy eie familie. En dis iets wat daagliks gebeur, steeds. In soveel huise gebeur gesinsgeweld en almal weet daarvan, maar mense sê daaroor of doen niks daaraan nie. Hierdie mense is vir my erger as die geweldenaar self. Ek hoop die boek help om sulke stiltes te verbreek, maar ek twyfel of dit sal. Mense kry altyd maar ‘n verskoning om weg te kyk.

“Stilte is ʼn siekte.” Vind jy terapeutiese waarde in skryf en ook nou om tydens bekendstellings oor jou lewe, storie en boek te gesels?

Ek het formele terapie gehad, in my vroeë twintigs, jare en jare gelede. Die groot katarsis en uitpraat het toe gebeur. Maar ek besef ook dat so ‘n “uitpraat” ʼn eenmalige ding is nie. Ja, ek glo dit is terapeuties om hierdie dinge neer te skryf – so eerlik moontlik. Daar is vir my groot waarde daarin om die “huisdinge” [soos die ma in die boek dit noem], die private dinge, die geheime, so te verraai. As ʼn mens so ʼn siek geheim bewaar, word dit ‘n sluimerende kanker in jou eie gemoed, in jou eie hart. Dit vergiftig alles wat jy doen en dink. Dit was verruklik om die geheim en die besonderhede van die geweld bloot te lê en ʼn lig daarop te skyn en te sê: “Sien julle? Kyk daarna!” As ‘n mens stilbly, word jy ‘n meedoener aan jou eie verskrikking. Ek het die geheim gedeel – nié om wraak te neem of om “closure” te kry oor enigiets nie (closure is ‘n proses, nie ‘n eindbestemming nie). Ek het die geheim verraai, want die lig is ʼn teenmiddel teen daardie verskriklike donkerte. Dis bevrydend. Dis verruklik.

Jy het genoem dat groot dele van jou boek tydens ritte tussen Wellington (waar jy woon) en Stellenbosch (waar jy werk) ontstaan het. Is dit steeds hoe jy skryf? Of het jy ook ’n ander skryfroetine?

Ek kan enige plek skryf. Ek is gelukkig wat dit betref. Voor die TV, met ander mense rondom my, geraas in die agtergrond. Ek hou daarvan om op ʼn plek te wees waar ek moet konsentreer op wat ek skryf, en agtergrondgeraas help my eintlik om dit te doen. Dit help my ook om nie te “precious” te raak oor wat ek skryf nie. Met hierdie boek het dit so gewerk, maar ek vermoed dat ek met groter beplanning die volgende projek sal moet takel. Ek beplan om sekere tye van die dag (dalk voor werk, dalk saans) opsy te sit, jaloers te wees oor daardie paar ure, en dan toegewyd te werk. Ek het nog nie begin nie, so ek hoop dit sal so kan werk. My daaglikse rit Stellenbosch toe en dan terug Wellington toe, is egter ontsettend nuttig, as dinktyd. Ek kan dromerig in die verkeer sit en daardie lieflike pad en die uitsig rondom my inneem en my kop net laat gaan. My fantasietyd in die verkeer is vir my heerlik.

Wat is die roerendste reaksie wat jy tot nog toe op jou boek gehad het?

Mmm. Ek het al ʼn e-pos ontvang van ʼn minnares van my pa, uit die jare 70 (nie een van die minnaresse in die boek nie – ‘n ander een). Dit was interessant. ʼn Ander reaksie was van ʼn vrou wat saam met my op skool was, toentertyd, en dieselfde soort geweld en disfunksie beleef het – dit is kosbaar, en gee my (en die seuntjie wat ek toe was) ʼn gevoel van solidariteit. Ek het ook al ʼn dik pak reaksies ontvang van mense wat ook soortgelyke geweld beleef het, en dis vir my wonderlik dat hulle vertroosting vind deur die uiting in die boek van dinge wat hulle self nog nie kon uiter nie. Daar is ʼn hele skare mense soos ek, grootmense, wat almal daagliks verwerk aan die “huisdinge” van ons verlede. Dis vir my vertroostend. Dis asof ons vir mekaar ‘n balm is.

Maar die roerendste reaksie was toe ek so ‘n maand gelede vir my ma ‘n stukkie uit die Afrikaanse boek voorgelees het. Dit was in Afrikaans. Skielik het ek myself vir die eerste keer hardop hieroor hoor praat. En my ma het aangedaan geword, en ek moes hard sluk teen die trane. Dit is uitsonderlik, hierdie reaksie. Ek en my ma is nie huilerige mense nie. Maar skielik moes ek ophou praat, en my ma het weggekyk, ook ontsteld. Wat vir my roerend was, is dat daar dele van onsself – van ons selwe – is, wat uit die verlede steeds vertroosting soek, en seer is. Ek weet hierdie klink dalk self-indulgent en bietjie kommin en sentimentalisties, maar ja, dit was die roerendste reaksie wat ek tot nog toe op die boek gehad het: my eie reaksie, die reaksie van die seuntjie wat ek destyds was (die seuntjie op die boek se voorblad), en my ma s’n. Ons het toe maar ophou hardop lees aan die ding.

Kan ʼn robot voel en liefhê?

deur Riana Wilkens

Klara, die verteller in Kazuo Ishiguro se jongste meesterstuk, Klara and the Sun, is ʼn A.F., ʼn “Artificial Friend”, ʼn sonaangedrewe robot geprogrammeer om ʼn kind of tiener se metgesel te wees. Vir Klara is die son ʼn soort opperwese. Sy hou die son en sonpatrone, die spel tussen lig en skadu,  gedurig dop en wanneer “haar” mens, Josie, siek word, klop sy by die son aan vir hulp. Sy is egter nie net aangewese op die son nie, sy deel ook die son se aard. Sy is ʼn ligbringer en gee warmte en hoop vir die mense om haar. Klara is letterlik en figuurlik ‘n “sonkind”.

Ishiguro het beplan om ʼn kinderverhaal , ʼn moderne sprokie te skryf, waarin die dikwels magiese metgesel-karakater, verteller en hoofkarakter word. Sy dogter waarsku hom dat dit kinders sal verskrik en siedaar: Klara and the Sun, ʼn moderne sprokie vir grootmense , waarin wat ʼnmens mens maak, ontgin word deur dit wat Klara, die “nie-mens” is, waarneem en beleef.

Ons leer haar ken waar sy opgewonde wag om deur ‘n familie gekies te word. Anders as haar metgesel-robot, Rosa, is sy lewendig, opmerksaam en hou sy die buitewêreld nuuskierig dop.  Sy is gretig om alles om haar nie, net waar te neem nie, maar ook in te neem. Gou kruip sy in ʼn mens se hart en vir die van ons wat Never Let Me Go gelees het, lui die waarskuwingsklokke. Netsoos die gekloonde kinders in daardie boek sal sy moontlik alles moet opoffer vir Josie.  Maar maak dit saak? Sy is tog net ʼn robot.

Klara is egter nie die gewone “Superbrein-Maar-Geen-Gevoel” waaraan ons dink as ons die woorde “kunsmatige intellegensie” hoor nie. Baie vroeg in die boek sê sy: “I became… increasingly fascinated by the more mysterious emotions passers-by would display”. Sy sien ʼn A.F. wat ‘n paar tree agter sy mensmaatjie loop en wonder hoe dit voel as jou mens jou verstoot. As sy dink Beggarman en sy hond  is dood, voel sy hartseer maar is ook bly dat hulle in mekaar se arms dood is. Sy sien twee ou mense wat omhels en is verbyster dat hulle tergelyketyd bly en hartseer is. Sy probeer haar indink hoe dit sou voel as sy en Rosa mekaar na ʼn lang afskeid weer ontmoet: “Would I then feel… pain alongside happiness? “

Die verhaal speel af in ʼn toekomstige, tegnologies-gevorderde samelewing, ʼn plek waar mense al hoe meer vervreemd van mekaar lewe. Op ‘n manier is elke karakter ʼn buitestaander. Josie is siek. Ricky, haar maatjie, is nie “lifted”, geneties verbeter, nie.  Die ma werk aanmekaar, het skaars vriende, in ‘n poging om aansien in die samelewing te hê want sonder aansien tel jy nie. Josie se pa is verplaas deur ʼn robot en woon nou in ‘n alternatiewe samelewing; en natuurlik, Klara, die volmaakte “ander”.

Om anders te wees is ook om eensaam te wees, ʼn kerntema in Ishiguro se boeke. Klara peins herhaaldelik oor eensaamheid en sê in ʼn stadium: “Perhaps all humans are lonely. At least potentially.” Sy noem nooit haar eie eensaamheid nie maar dit is die prentjie van Klara wat alleen rondstaan wanneer Josie nie tyd of lus vir haar het nie, en veral teen die einde van die boek, as Josie al minder op haar staatmaak en Klara haar intrek in die waskamer neem, wat ons harte ruk.

In die soeke na wat menswees is, word verskeie temas ontgin: plig en pligsbesef, die wisselvalligheid van bestaan, die wispelturigheid van menslike gevoelens en die aard van liefde. Die ma se liefde vir Josie is gemeng met skuld en angs want sy het klaar ʼn kind verloor; Josie gee om vir Klara maar skroom nie om haar te verraai as die “lifted” kinders dink Klara is nie goed genoeg nie; Josie en Ricky is kinderlik lief vir mekaar en beplan ‘n toekoms saam maar spat later uitmekaar; tog verseker Ricky Klara dat liefde ewig is want Klara, die robot,  wil glo aan ewige liefde, ‘n soort hunkering om as sy nie meer van nut is nie, nie weggegooi te word nie.

Dan is daar die vraag of ʼn robot volwaardig mens sou kon word. Die ma vra in ʼn stadium vir Klara om Josie na te doen, nie net haar bewegings nie maar ook haar stemtoon en gevoelens. As Klara en die pa later praat oor of sy mens kan word, sê hy hy glo nie want die mens se hart het baie kamers. “But then suppose you step into one of the rooms. And discovered another room within it. And inside that room, another still. Rooms within rooms within rooms.”

Daar is soveel in hierdie ryk sprokie waaroor ʼn mens kan besin, soveel beelde van Klara wat ons met deernis vul maar dis die onbeantwoorde vrae oor menswees, oor wat ons te doen staan as ʼn robot wel kan voel en veral die laaste beeld van Klara wat  by ons sal bly spook.

Ander werke deur Kazuo Ishiguro:

A Pale View of Hills; An Artist of the Floating World ; Remains of the Day ; The Unconsoled ; When we were Orphans ; Never let Me Go ; The Buried Giant

Lees ons nog poësie?

deur Riana Wilkens

ʼn Paar weke gelede herontdek ek my “skryfboks” op my rekenaar. My man, Engelssprekend, sê dis ‘n “folder” maar ek verkies “boks”’. Toe ek dit oopmaak besef ek hoekom. Dis ʼn kraaines vol geheimenisse, ou herinneringe, nuwe ontdekkings.  En gedigte. Baie gedigte. Ek begin wonder, lees ons nog poësie? En hoekom lees ons poësie?

Almal is dit eens; digkuns is oproepend, beeldryk , meervlakkig. Gelyktydig word jou kop, hart en sinne betrek maar dit is die onmiddellike aard daarvan wat dit uniek maak.

“My nooi is in ʼn nartjie, my ouma in kaneel”. (D. J. Opperman)

Ons breine slaan bollemakiesie en skielik sien ons dinge anders.

“At the last minute a word is waiting

not heard that way before and not to be

repeated….” (W. S Merwin)

Selfs ʼn gedig wat op die oog af eenvoudig lyk, laat jou met die herlees daarvan kopkrap.

Dan is daar die meesterlike, gestroopte  gedig  oor die einde van ʼn verhouding deur die Franse digter, Jacques Prévert. Verskoon my amateuragtige vertaling, ook verskoning aan die digter.

“Hyy skink die koffie

In die koppie

Hy gooi melk in die koppie koffie

Hy gooi suiker

By die koppie melkkoffie

Met die klein lepeltjie

Hy roer dit

Hy drink die melkkoffie

Hy sit die koppie neer

Sonder om met my te praat”

So gaan die ontbyt verby. Die geliefde rook, sit sy hoed op en loop, sonder ʼn woord, terwyl die verteller hom in stilte dophou.  Die ontredderde verlatenheid wat tussen die twee mense waai, ruk ons terug na ‘n tyd toe ons ook iemand verloor het.

En uiteindelik, wannner die verteller alleen is:

“En ek ek sit

My kop in my hande

En ek huil.”

Emily Dickinson, my gunstelingdigteres, skryf die volgende:

“And then a Plank in Reason, broke,

And I dropped down, and down –

And hit a World, at every plunge,

And Finished knowing – then – “

Kenners wat Emily Dickinson se lewe bestudeer, vermoed sy het aan epilepsie gely. Die gedig is moontlik tekenend van so ‘n aanval maar dit beskryf ook die ervaring wat jy beleef wanneer jou wêreld in een oomblik onherroepelik in duie stort. Die skok en verwarring.  Dalk is dit juis poësie se taak. Ons rede “breek” en soos ons val,  ervaar ons wêreld na wêreld, tot alle wete stil raak. En dan…

Ons hoef natuurlik nie meer poësie te lees nie. Ons kan deesdae daarna luister. Bob Dylan word in 2016 met die Nobelprys vir Letterkunde vir sy lirieke bekroon.  Podiumpoësie, waar die digter nie net ʼn gedig skryf nie maar dit ook voor ʼn gehoor  praat, word al hoe gewilder.   Bekyk en beluister gerus na die werk van die jonger digters: Pieter Odendaal, Ronelda Kamfer, Jolyn Phillips, Loftus Marais, Nathan Trantraal, Ryan Pedro.

Ek laat julle met dié woorde van die Amerikaanse podiumdigteres, Amanda Gorman:

“For there is

always light,

if only we’re

brave enough

to see it,

if only we’re

brave enough

to be it.”

Verdwaal in ʼn lieflike nagmerrie

 deur Schalk Schoombie

Van die eerste raaiselagtige sin weet jy Susanna Clarke se tweede roman, Pinanesi, gaan jou ua vreemde plekke wegvoer: “When the Moon in the Third Northern Hall went to the Ninth Vestibule to witness the joining of the tides.” Dis ʼn joernaalinskrywing wat verwys na ʼn verskynsel wat net elke agt jaar plaasvind. Die verteller is Piranesi, ʼn man wat oorleef soos Robinson Crusoe, in ʼn kollosale huis waar seestrome en getyvloede deur die sale druis en golwe oorverdowend teen die hoë mure klap. Daar is ontelbare halle en gange en verskeie vlakke wat deur manjifieke trappe verbind word, want die Huis is ʼn doolhof wat in spookagtige afsondering bestaan. Dalk is dit ʼn gevangenis vir verlore siele. Piranesi se enigste geselskap is swerms seevoëls, en twee albatrosse wat ʼn nes vir hul kuiken bou. Hy leef van vis en skulpdiere en sop wat hy van seewiere brou. Een keer ʼn week word hy besoek deur The Other, ʼn afsydige man wat in duur pakke geklee is. Peranesi versamel artefakte en inligting wat hy in sy joernale opteken.

Wat gaan hier aan? Is dit ‘n verdwaalde wetenskaplike op ʼn ontspoorde ekspedisie? Of is dit iemand se droom, ʼn nagmerrie waaruit die titelkarakter (en die leser) nie kan wakker word nie? Elke ruimte in die Huis word bevolk deur reusagtige standbeelde wat uit die mure beur asof hulle gevange geneem is. Piranesi het hulle almal name gegee. Een van sy gunstelinge is die “Statue of a Woman carrying a Beehive”, wat 15 meter bokant die vloer hang. Piranesi klouter deur metafisiese vlakke en kyk af op ʼn mitologiese wêreld waar die standbeelde en die natuur met hom kommunikeer. Hy is gelukkig daar en oortuig hy is die Geliefde Kind van die Huis, wat na al sy behoeftes omsien. The Other is hom skynbaar nie so goedgesind as wat Piranesi wil glo nie. Tydings en onbekende woorde van ʼn ander wêreld ontsenu hom en hy begin sy joernale herlees op soek na antwoorde. Dit word ʼn reis na die lig, ʼn soektog na identiteit en betekenis. Vir die leser is dit ʼn verkenningstog met boeiende leidrade en simbole wat deur ʼn alternatiewe bestel kronkel. Die vermoede ontstaan dat die verteller nie net onbetroubaar is nie, maar van sy sinne beroof. Brokkie vir boeiende brokkie word die sielkundige raaisel onthul. Is Piranesi die slagoffer van ʼn afgryslike misdaad?

Die skrywer skep iets nuut; ʼn fantasie wat litrêre genres verweef. Piranesi is ʼn primitiewe, vindingryke mens wat vergeet het van die moderne wêreld van tegnologie en rasionele denke; hy vind sy eie bestaan daagliks uit en soos Adam in Genesis gee hy name aan alles wat hy teëkom. Hy maak sy eie verbeeldingryke afleidings en ken betekenis toe, soos oermense moes gedoen het. Die gawe en vloek van die Huis is vergetelheid en eensaamheid.

Slimkoppe sou boekdele kon skryf oor die raakpunte met ander meesterwerke soos Gulliver’s Travels van Jonathan SWift, Dante se Inferno, Griekse mitologie, en sielkundige taferele soos D.M. Thomas se The White Hotel en The Magus deur John Fowles.

Clarke se doolhofstorie smokkel met die leser se kop. Ek sal Piranesi se speurtog na wie hy werklik is nooit kan vergeet nie. Die golwe en strome in die majestieuse Huis bly eggo lank nadat die boek toegemaak is. (Die see is ʼn simbool van die onderbewuste.) Piranesi is ʼn fassinerende en betowerende leeservaring wat verdien om ʼn moderne klassieke werk te wees.

  • Susanna Clarke se debuutroman, Jonathan Strange & Mr Norrell is benoem vir die Bookerprys, en in 2005 is dit aangewys as die British Book Awards Newcomer of the Year. Dit is bekroon met die Hugo Award en

50 ‘groot erfboeke’ vir die volgende generasie

 Op versoek van sy seun het Schalk Schoombie ʼn lys van 50 geliefde boeke uit ʼn leeftyd van lees opgestel. Boeke wat ʼn blywende indruk gemaak het, horisonne verskuif en nuwe insigte gebring het. Boeke as erfgoed. In geen spesifieke volgorde nie:

 The Name of the Rose – Umberto Eco
100 Years of Solitude – Gabriel Garcia Marquez
The Lord of the Rings – J.R.R. Tolkien
Bleak House – Charles Dickens
The Magus – John Fowles
Middlemarch – George Eliot
The Secret History – Donna Tartt
Our Mutual Friend – Charles Dickens
Dune – Frank Herbert
All the Pretty Horses – Cornac McCarthy

Terrorist – John Updike
The Overstory – Richard Ford
The Great Believers – Rebecca Makkai
Apeirogon, A Novel – Colum McCann
A Place of Greater Safety – Hilary Mantell
The Moor’s Last Sigh – Salman Rushdie
A Little Life – Hanya Yanagihara
The Unbearable Lightness of Being – Milan Kundera
Hiroshima – John Hersey

A Clockwork Orange – Anthony Burgess
Man’s Search for Meaning – Viktor Frankl
Barnaby Rudge – Charles Dickens

Mao II – Don Delillo
My Name is Red – Orhan Pamuk
Midnight’s Children – Salman Rushdie
Crime and Punishment – Fyodor Dostoevsky
1984 – George Orwell
Mere Christianity – C.S. Lewis
Frankenstein – Mary Shelley
Dracula – Bram Stoker
Curtain – Agatha Christie
Every Man for Himself – Beryl Bainbridge
Falling Man – Don Delillo
Oscar and Lucinda – Peter Carey
The Trial – Franz Kafka
The Corrections – Jonathan Franzen
American Psycho – Brett Easton Ellis
The Bonfire of the Vanities – Tom Wolfe
The Siege of Krishnapur – JG Farrell
Drood – Dan Simmons
Ek stamel ek sterwe – Eben Venter
Sirkusboere – Sonja Loots
Op soek na Generaal Mannetjies Mentz – Christoffel Coetzee
Felicia’s Journey – William Trevor
The Catcher in the Rye – J.D. Salinger
A Fringe of Leaves – Patrick White
Herzog – Saul Bellow
Saturday – Ian McEwan

Shadow Country – Peter Matthiessen

American Dirt – Jeanine Cummins

ʼn Vrou se plek

What is a woman’s life? Do not think, becuse she is not a man, she does not fight. The bedchamber is her tilting ground, where she shows her colours, and her theatre of war is the sealed room where she gives birth. She knows she may not come alive out of that bloody chamber. Before her lying-in, if she is prudent, she settles her affairs. If she dies, she will be lamented and forgotten. If the child dies, she will be blamed. If she lives, she must hide her wounds. Her injuries are secret, and her sisters talk about them behind the hand. It is Eve’s sin, the long continuing punishment it incurred, that tears at her from the inside and shreds her. Whereas we bless the old soldier and give him alms, pitying his blind or limbless state, we do not make heroes of women mangled in the struggle to give birth. If she seems so injured that she can have no more children, we commiserate with her husband.

The Mirror and the Light by Hilary Mantel, 4th Estate, 2020

Kosskrywers oor hul passie

February 14, 1884. Tasted a banana for the first time in my life. I won’t do it again until purgatory. Jules Renard, Diary.

Monet’s Table

If a keen foodie travelled back… to the Middle Ages they would be met with some strange fare. Much would be pounded and strained to a pulpy, gruel-like consistency, or turned bright red, yellow or green using sandalwood, saffron and parsley. It would be seasoned with cinnamon, mace, nutmeg, cloves, ginger, galangal, cardamon and other exotic-sounding spices that have been forgotten… cubeb, zedoary, grains of paradise, spikenard.

The Historic Heston Blumenthal

Every story has a beginning. Mine started at the tables of my mother and my grandmother, where the notion of true South African hospitality seeped into my consciousness and became the foundation on which I would later build. Jan

Jan. (Jan – A Breath of French Air)

The Egypt I knew was a French-speaking, cosmopolitan Mediterranean country in which life… was a sort of continuation of the Belle Époque… with colonial-style clubs, opera and ballet and entertaining on a grand scale. Egypt… was led by a foreign (Albanian) dynasty, a court made up of exiles from the Turkish aristocracy, and a royal council that spoke limited Arabic. The Jewish community had a happy and important place in the mosaic of minorities – which included Copts, Armenians, Syrian Christians, Maltese, Greeks and Italians, as well as British and French expatriates – living among the Muslim majority.

The Book of Jewish Food

20 boeke oor sibbe

The Brothers Karamazov – Fyodor Dostoevsky

East of Eden – John Steinbeck

Cutting for Stone – Abraham Verghese

Bridge of Clay – Martin Zusak

The Lost Man – Jane Harper

Toby’s Room – Pat Barker

The God of Small Things – Arundhati Roy

Atonement – Ian McEwan

Housekeeping – Marilynne Robinson

Vanessa and her Sister – Priya Parmar

The Blind Assassin – Margaret Atwood

My Sister, My Love – Joyce Carol Oats

The God of Small Things – Arundhati Roy

A Pure Heart – Rajia Hassib

Everything Here is Beautiful – Mira T. Lee

 My Family and Other Animals – Gerald Durrell.

The Mitford Girls – Mary S.Lovell

The Year of Facing Fire – Helena Kriel

Frenemies in the Family: Famous Brothers and Sisters Who Butted Heads and Had Each Other’s Backs – Kathleen Krull

The Brontës – Juliet Barker

Riana Wilkens kies 20 boeke wat goeie flieks gemaak het

1. The Remains of the Day – Kazuo Ishiguro

  1. One Flew Over the Cuckoo’s Nest – Ken Kesey
  2. Atonement – Ian McEwan
  3. Sense and Sensibility – Jane Austin
  4. No Country for Old Men – Cormac McCarthy
  5. The Hours – Michael Cunnningham
  6. Schindler’s List – Thomas Kneally
  7. Extremely Loud & Incredibly Close – Jonathan Safran Foer
  8. To Kill a Mockingbird – Harper Lee

10.The Shawshank Redemption – Stephen King

  1. Beloved – Toni Morrison
  2. Brokeback Mountain – Annie Proulx
  3. Cloud Atlas – David Mitchell
  4. The English Patient – Michael Ondaatje
  5. Girl Interrupted – Susanna Kaysen
  6. Housekeeping – Marilynne Robinson
  7. Midnight in the Garden of Good and Evil – John Berendt
  8. The Social Network – (The Accidental Billionaires – Ben Mezich
  9. Little Women (regie: Greta Gerwig) – Louise May Alcott
  10. The Diving Bell and the Butterfly – Jean-Dominique Bauby

Wat lees mense? Nie wat jy verwag nie …

deur Riana Wilkens

Dis altyd interessant om te hoor wat ander mense lees. Ek het bietjie rondgevra.

Shuggie Bain – Douglas Stuart. Speel af in die 1980’s in ʼn verarmde deel van Glasgow teen die agtergrond van Margaret Thatcher se Engeland. Party mense noem dit die Skotse Angela’s Ashes. Op meeste lyste.

Miss Benson’s Beetle – Rachel Joyce. ʼn Selfontdekkingsreis en avontuur van twee eksentrieke en verruklike vroue op soek na ʼn goue gogga in ʼn verafgeleë landstreek. Drie mense beveel dit aan; een skryf: “Quirky, witty and a lot of fun.”

A Prince and a Spy –  Rory Clement. Historiese spioenasieriller. ʼn Geheimsinnige komplot, wat Nazi-Duitsland en die Britse monargie verbind, word deur ʼn Cambridge-spioen ontrafel. “Dramatic, intelligent, and brilliantly compelling.” (Amazon)

Net voor die droogte my breek: ʼn Reis na stories van hoop – Anoeschka von Meck. Nie-fiksie. “ Stories van mense wat te midde droogte en swaarkry tog met hoop voortbeur. Anoeschka  reis van Calvinia tot Gamoep, tot amper by die Botswana-grens, oor verskeie plattelandse dorpe, om die inspirende verhale vir ons te bring.” (Aangepaste aanhaling uit verskeie publikasieblaaie.)

The Philosopher and the Wolf: Lessons from the Wild on Love, Death and Happiness – Mark Rowlands. “… a beautiful and often hilarious story about a man’s relationship with a wild creature who became his friend and brother: Brenin … an extraordinarily well-travelled wolf…” (Goodreads)

Invisible Women – Caroline Criado Perez. Die Financial Times se Boek van die Jaar, 2019  ʼn Feitlike boek, in ʼn gemaklike, lekkerlees skryfstyl. ʼn Vars perspektief op vroue in die sakewêreld; ernstig maar ook vol humor.

The Forsyte Saga – John Galsworthy. ʼn Vriendin, al van die begin van Covid ingeperk in haar huis, peins oor familie, huise en geskiedenis. Sy herlees die familiesage wat die eerste keer in 1906 gepubliseer is. Dit speel af tussen 1896 en 1920 in Engeland.

The Biscuit: The History of a very British Indulgence – Lizzie Collingham. Die geskiedenis van die soetkoekie; die wat nog bestaan, soos die Marie, (die boek noem hoe geliefd die koekie in Suid-Afrika is), en die wat lankal in onguns geraak het. Ook hoe belangrik die koekblik was en hoe koekblikke op verrassende maniere gebruik is. Prue Leith noem dit “fascinating”.

The Lost Pianos of Siberia – Sophie Roberts. Nie-fiksie. ʼn Fassinerende  avontuur-, reisverhaal en historiese sage. Wie kon raai dat mense in die koue, onherbergsame Siberië in ʼn stadium soveel klaviere gehad het?  Toegelig met sketse en foto’s uit verskillende tydperke van die Russise geskiedenis.

Second-hand Time: The Last of the Soviets – Svetlana Alexievitch. ʼn Uitmuntende en ontroerende boek deur die joernalis wat in 2015 die Nobelprys vir Letterkunde ontvang het. Sy laat gewone mense in hulle eie woorde vertel hoe hulle die einde van ʼn bedeling en die begin van ʼn nuwe bedeling beleef. Hoogs aanbeveel.

The body: A guide for the occupant – Bill Bryson. Die skrywer, wat wetenskap toeganklik gemaak het in  A Short History of Nearly Everything, skryf di é keer oor die liggaam. ʼn Briljante en dikwels histeries snaakse boek oor ons fisiese en neurologiese aard.

The Friend – Sigrid Nunez. Ná ʼn skrywer se selfmoord erf ʼn vriendin sy hond. ʼn Boek oor die rouproses, hartseer, vriendskap, die skryfkuns, oud word en die band tussen mens en dier.

Drive Your Plow Over the Bones of the Dead – Olga Tokarczuk. Booker Internasionale Kortlys, 2019. Weer eens ʼn buitengewone boek uit die pen van die Poolse Nobelpryswenner. Janina, ʼn kluisenaar, glo die moorde wat gepleeg word is die werk van diere wat wraak neem op jagters. Of is dit? Die boek is tegelykertyd speurverhaal, fantasie, donker komedie, ʼn aanklag oor diereregte, ʼn verhaal van ʼn vrou in haar later jare en ’n huldeblyk aan William Blake.

10 mins 38 secs in this Strange World – Elif Shafak. Booker Kortlys, 2019. Leila, ʼn prostituut, lê dood in ʼn vullisblik. Haar brein funksioneer nog vir 10 minute en 38 sekondes. Sy herleef alles; van haar geboorte af tot haar dood. ʼn Leser skryf: “The conclusion is truly life affirming and brilliant.”

Tesourus van Afrikaans – L.G. de Stadler en A. de Stadler.  In Februarie die jaar verskyn die eerste bygewerkte tesourus sedert 1994. Vir alle liefhebbers, sprekers, studente en skrywers van Afrikaans.

Marita van der Vyver se jeuggedig, geskryf in haar matriekjaar

Ekskuus, meneer?

wat ek eendag wil word, meneer?

ek wil so vreeslik, vreeslik

graag ʼn bloubaardboemelaar

wees om te kan sién, meneer

en ʼn violis se viool

om te kan voél,  meneer

en ʼn solddaat op ʼn slagveld

om te kan rúik, meneer

en ʼn prostituut om die soet

te kan uitspoeg en die bitter

te kan proé, meneer

en ʼn blinde bedelaar

wat ʼn leë blikkie skud

om te kan hóór, meneer

en ʼn kleurling in ʼn park

op ʼn blank/european bank

om te kan wéét, meneer

ek wil so graag iets of

iemand wees wat rêrig weet

hoe om te wéés, meneer

My ouers dans op die maat van die een of ander lawwe liedjie op die radio, Elvis as ek reg onthou, en my pa lig sy hand midde-in ʼn draai in die dans, en in ’n onbewaakte oomblik skram my ma weg, koes vir daardie hand in die lug, ’n refleks van ’n vorige aanval… Ons almal sien dit, sien mekaar, en weet wat kom.”

ʼn Hart is so groot soos ʼn vuis deur P.P. Fourie, Kwela, 2021

  • Boekbekendstelling en gesprek met Pieter P. Fourie op Donderdag 22 April om 18:00 vir 18:30 in Uppercase Books, Menlyn Maine, Pretoria. Stuur e-pos na shop@uppercasebooks.co.za. Op Saterdag 24 April om 11:00 is daar ’n bekendstelling in Bibliophile Bookshop in Clarens, Vrystaat. Stuur ’n e-pos na events@nb.co.za
In die Huis van Getygolwe

“Fear and hunger forced me to explore the House and I discovered that fish were plentiful in the Drowned Halls. Their Waters were still and I was not so afraid. The difficulty here was that the Drowned Halls were surrounded by Dereliction on all sides. To reach them it was necessary to go up to the Upper Halls and then descend by means of the Wreckage through the great Rents and Gashes in the Floor.”

Piranesi by Susanna Clarke, Bloomsbury, 2020

Boeke argief

  • “Vang die storie soos die verbysweef”
  • Resensie: The Café de Move-on Blues
  • Woordfees, koorsdrome en kwarantynleeslys
  • As jy skrywers op die wêreld loslaat
  • Marius Crous: Geen ou wit mans wat kletsrym nie
  • “ôs liewe, ôs su’vive, ôs groei, ôs raak stêkker”
  • Resensie: Alleen onder die maan deur Willem Krog
  • Parys, heimwee, die groen fee, die Vierkleur
  • Vyf vrae aan Bloedsteen se Irna van Zyl
  • Drie vrae aan Christine Ferreira & Marielle de Vos
  • 5 vrae aan Deborah Steinmair
  • 5 vrae aan Sophia Kapp
  • 10 Boeke wat die 1980’s definieer
  • 10 Boeke wat die 1990’s definieer
Lees nou