‘n Lekker, langer terugsitlees in samewerking met Taalgenoot

Om met boeke te smokkel

deur Marlene Malan en illustrasie deur Sean Chris Strydom

Die ondergrondse uitgewery Taurus was ’n tuiste vir menige plaaslike skrywer wat weens sensuur die deur gewys is.

Ons het geweet dit wat ons aanpak, dra ’n hoë koste. Ons gesinne het daaronder gely. Maar hulle het ons nooit verwyt nie.

Die stigting van die uitgewer Taurus in 1975 het niks te doen gehad met heldhaftigheid nie; eerder met hardegatgeit, sê een van die stigters, die skrywer John Miles.

Vir hom, sy medestigters, die literatore Ampie Coetzee en Ernst Lindenberg en later Gerrit Olivier, Tienie du Plessis en Hans Pienaar, het dit gegaan oor beginsels in die uitgewersbedryf; oor die ontwikkeling van skrywers en hul oeuvre, maar veral om ’n middelvinger te wys vir die etiket van bekrompenheid wat deur staatsensuur op skeppende skryfwerk in Afrikaans geplak is.

John sal dit wéér doen. Al was sy persoonlike rekening hoog. Al was Taurus ’n lang tyd ondergronds. “Ons het geweet dit wat ons aanpak, dra ’n hoë koste,” sê hy. “Ons gesinne het daaronder gely. Maar hulle het ons nooit verwyt nie.”

“Nee, wat,” voeg die kunshistorikus Elza Miles, wat destyds met John getroud was, al laggende by, “ek het graag rondgehardloop om die boeke in die geheim te pos.”

John weet dit was die regte ding om te doen – om in die apartheidsera standpunt in te neem teen die opdwing van bepaalde denkraamwerke en lewensbeskouings, soos voorgeskryf deur die Nasionale Party-regering en sy onderdane.

Om te ‘Breyten’

Taurus was by uitstek die uitgewer wat die skryftalent van Breyten Breytenbach op koers gehou én gekeer het dat dit gestuit word terwyl hy in die tronk was.

Taurus het in sy bestaan van 16 jaar meer as 80 titels gepubliseer van, onder andere, Breytenbach, Miles, André P. Brink, Pieter-Dirk Uys, Wilma Stockenström, Nadine Gordimer, André le Roux, Ryk Hattingh, Harry Kalmer, Hans Pienaar, Ingrid Winterbach (ook as Lettie Viljoen), Eben Venter, Sandra Kriel, Dan Roodt, Jeanette Ferreira, Antjie Krog, Koos Prinsloo en Emma Huismans. Hy het ook die letterkundetydskrif Stet uitgegee.

Die idee van ’n geheime uitgewery het ontstaan toe Brink se Kennis van die aand(Buren, 1973) in 1974 verbied is. Die tien jaar sedert 1964, toe Breytenbach se Die ysterkoei moet sweeten Katastrofesby Afrikaanse Pers Bpk. (APB) verskyn het, was ’n tydperk van institusionele ontwikkeling en taboes – ’n era waarin skrywers nie toegelaat is om die apartheidsbeleid te kritiseer nie. Dit was in dié tyd dat Kennisverskyn het; onmiddellik omstrede omdat dit die politieke sfeer en konserwatiewe lewenstyl uitgedaag het.

Die Afrikaanse Pers Bpk. (’n samesmelting in 1962 tussen Afrikaans Pers-Boekhandel en Dagbreekpers), was ’n konserwatiewe maatskappy met H.F. Verwoerd, destyds eerste minister, as voorsitter van sy direksie. Breytenbach verbreek sy bande met APB onder meer omdat APB ’n nuwe prosa-manuskrip, Om te vlieg, wegwys. Sy tweede digbundel, Die huis van die dowe, word deur Human & Rousseau (H&R) uitgegee, maar met taamlik baie veranderings uit vrees vir sensuur. Drukkers weier egter omOm te vlieg– wat goedgekeur is vir publikasie – te set en in 1968 probeer John Vorster, die nuwe eerste minister, keer dat die CNA-prys aan hom toegeken word vir Die huis van die dowe. H&R maak die fout om hom openlik van Breytenbach se politieke standpunte te distansieer. Die skrywer verbreek ook sy bande met dié uitgewer.

Sy derde digbundel, Kouevuur (1969), verskyn toe by Buren, ’n klein, onafhanklike uitgewer, maar ook daaruit word gedigte weggelaat omdat drukkers vervolging vrees. Kouevuurontvang die CNA-prys en Buren se eienaar, Daantjie Saayman, besluit om 150 eksemplare uit te gee van Oorblyfsels uit die pelgrim se reis na die tydelike– die aktuele verse wat weggelaat is. Dit, sê die literator prof. Francis Galloway, was die eerste ondergrondse of samizdat-publikasie in Afrikaans.

Die vyand, sensuur

Die jare 70 was vir die Afrikaanse uitgewersbedryf ’n tyd van woelinge, skokke en “ons hardegatgeit”, sê John. Breytenbach se verhouding met Buren was gevestig, maar toe die uitgewer sy appèlsaak teen die verbod op Kennis van die aand verloor, moet hy sy deure sluit.

Breytenbach word in Augustus 1975 in hegtenis geneem en drie maande later word Taurus gestig – ’n regstreekse gevolg van die streng nuwe sensuurwetgewing én die manier waarop Brink en Kennis behandel is.

Volgens dr. Rudi Venter, wat ’n studie van Taurus se invloed op die Suid-Afrikaanse uitgewersbedryf gemaak het, was dit die verbod op Etienne Leroux se Magersfontein, o Magersfontein(H&R) wat die teenstand vir sensuur tot keerpunt gedryf het. Francis beskryf die jare 1974-78 as “traumaties” vir die Afrikanerskrywer.

“Toe Kennisverbied is, het ons ’n protesvergadering gereël,” vertel John. “Ons het geld ingesamel vir die hofsaak om dit te betwis. Die kunstenaar Walter Battiss het ’n skildery vir dié doel geskenk.”

Ampie onthou daardie dag nog goed. “Walter was een van die sprekers,” sê hy. “Hy het na die byeenkoms gekom met pienk pantoffels aan. Hy het gesê dit wat nóú in die land gebeur, gaan meer en meer gebeur. Hy’t tóé nie geweet dit sal deesdae erger wees nie.

“Ons was kwaad. Sensuur was ons grootste vyand, aangewakker deur die destydse Publikasieraad met sy spul dienende gekke. Die motivering tot verset en die stigting van Taurus het gekom vanuit die outoritêre aard van die regering en sy Calvinistiese benadering teenoor die letterkunde. Breyten is die ergste getref. Ons het geweet Taurus sou verbied word; ons vervolg word oor wat ons doen.”

’n Oomblik in die wind

Brink se volgende roman, ’n Oomblik in die wind, word in daardie tyd deur H&R én Perskor van die hand gewys uit vrees vir sensuur en moontlike regskoste. Maar toe, op 16 November 1975, kondig Rapportaan ’n anonieme uitgewer is bereid om die roman op ’n nie-kommersiële grondslag, ’n klein oplaag, uit te gee, mits daar genoeg betaalde voorbestellings is. Die koste: R8.95 per eksemplaar. Binne vyf dae bestel die publiek, uit steun vir die “vrye boek”, duisend genommerde, getekende eksemplare.

“Ons wás skrikkerig,” sê Ampie, “maar ons verset was so groot dat dit nie werklik so erg was nie.”

Hy vertel Taurus is deurgaans bygestaan deur Coenie Slabber, Rapport se boekredakteur, sy onmiddellike hoof, Rykie van Reenen, en die redakteur, Willem Wepener. “Coenie het in die koerant kennis gegee waar ons boeke sou verskyn, met ’n adres, en mense het dan bestel.”

Taurus is as posbestellingsonderneming onder die naam LICOMIL, ’n akroniem van die name van die oorspronklike stigters, geregistreer. “Ek en John het skelm-skelm poskantoor toe gegaan en die boeke gepos,” vertel Ampie. “Daar was die moontlikheid dat ons vervolg sou word. Ons het vermoed die veiligheidspolisie was bewus van ons. Vasbeslotenheid was inderdaad ’n faktor – en avontuurlus!”

John én Ampie sê woede was hul groot dryfveer. “Die meeste skrywers was téén sensuur [gekant] omdat dit hul kreatiwiteit beïnvloed het. Dit het begin met die seksuele, soos in Kennis; ook apartheid. Ons letterkunde vóór die Sestigers was ‘esteties’.”

’n Waterskeiding was Taurus beslis, meen Ampie. “Ons was ook die oorsaak daarvan dat een van Breyten se digbundels in Nederland uitgegee is – Om ’n sinkende skip blou te verf.Die bundel is onmiddellik hier verbied. Daarin is ’n gedig, ‘Brief uit die vreemde aan slagter’, opgedra aan die eerste minister van die tyd, Vorster. Die opdrag lui ‘Vir Balthazar’ (Vorster se tweede naam).

“Skrywers het gerus geraak in die wete dat Taurus hulle sou kon help. Ons het die weg gebaan om sensuur te omseil.”

Hoofsaaklik ongeskonde

Volgens John moes hulle kieskeurig wees oor wie manuskripte sou set. “Dit moes mense wees wat nie Afrikaans ken nie. Ons was bang as die setter verstaan wat hy doen, hy sy base daarop sou wys. Toe Mike Kirkwood van Raven vir ons ’n nuwe setmasjien beskikbaar stel, het ek en Ampie dit naweke gebruik. Uiteindelik koop ons toe ons eie, daai soort met die gholfballetjie. Maar hy’t ’n beperkte geheue van vier bladsye gehad. Dit was moeilik. Gestel jy wil iets in kursief set, moet jy die balletjie uithaal en ’n nuwe insit.

“Wits se departement Afrikaans het dit vir ons vergemaklik. Ernst van Heerden, die departementshoof, het ons vrye teuels én ’n stoorkamertjie by die universiteit gegee om in te werk.”

Hy wonder dikwels hoe hulle so redelik skotvry daarvan afgekom het. “Ek en Ampie is eenkeer ’n kort rukkie aangehou as gevolg van ons ontmoeting met Breyten voor sy arrestasie. Hy’t nog vir ons gesê ons moet sorg dat ons uit die tronk bly.”

John meen Taurus het geslaag “omdat ons niks met die establishment te doen gehad het nie; net passievol was oor Afrikaans en Afrikaanse skryfwerk”. “Ons het geen verbintenis gehad met enigiemand nie. Ampie se pa was ’n mynwerker, myne ’n bakker, Ernst s’n ’n winkelier. Nie een van ons was verbonde aan enige kerk of politieke party nie. Ons was nie-materialisties ingestel. Aanvanklik het nie een van ons enige vergoeding ontvang nie.”

Aan skrywers het hulle stiptelik sesmaandeliks outeursgeld betaal en die ooreenkoms was dat die skrywer ná die eerste uitgawe by Taurus volle kopiereg behou. “Ons wou nie heruitgee nie,” vertel John.

Volgens Eben is Taurus nooit ontbind nie, maar die publikasieprogram is begin 1992 gestaak. “Ons het ons rol gespeel,” sê John. Vandag is sensuur, relatief gesproke, nie meer so maklik opdwingbaar soos destyds nie, “grootliks vanweë die informasietegnologie”.

Maar volgens Ampie “gaan ons net méér sensuur hê”. “Die grootste daad van sensuur deesdae is die uitwissing van Afrikaans as universiteitstaal.”

Bronne:

Perspektief en Profiel: ‘n Afrikaanse literatuurgeskiedenis. Tweede uitgawe, deel 3: Die Afrikaanse uitgewersbedryf (Francis Galloway en Rudi Venter), bl. 365-557. HP van Coller (red). Van Schaik Uitgewers. 2016.

Inventing an alternative through oppositional publishing; Afrikaans alternative book publishing in apartheid South Africa – the publishing house Taurus (1975-1991) as a case study. Rudi Venter. Dept van Inligtingskunde, UP. 2007.

Grepe uit die uitgeegeskiedenis van Breyten Breytenbach: Francis Galloway. Litnet. 27-07-2012

Alias die skrywer

deur  Johanna van Eeden

Die redes verskil waarom sommige skrywers verkies om nie onder hul eie naam te publiseer nie.

Moenie ’n boek op sy baadjie takseer nie. Of ’n skrywer op sy skuilnaam nie.

Andries Buys (81) van Kaapstad wou ná sy aftrede ’n rustige lewe lei. Dit het hy gedoen. Hy skryf toe ook ’n boek, Die dao van Daan van der Walt, onder die naam Lodewyk G. du Plessis.

“Ek hou nie van die woord skuilnaam nie, ek verkies skrywersnaam,” sê hy. “Skuilnaam mag suggereer dat die skrywer wil wegkruip. Ek het geen rede gehad om weg te kruip nie. Weens my beroep as advokaat en regter was my professionele lewe en optredes alles in die openbaar. Ek was ’n siek man toe ek afgetree het en wou rus en ontspan in ’n lewe ver van die geraas en die openbare oog.

“As ek Die dao van Daan van der Waltonder my eie naam geskryf het, was ek terug op ’n plek waar ek definitief geen begeerte gehad het om weer te wees nie: naam in die koerant; 80-jarige skryfdebuut; optredes by woordfeeste en voor leeskringe … Dit het my verbaas dat my identiteit vir ’n hele jaar nie op die lappe gekom het nie.”

Vir die breë leserspubliek was dié opwindende debuutskrywer ’n enigma. Boonop wen die boek toe twee literêre pryse in een week. En nog een.

“Wie sou erkentlikheid toon vir die eer wat my boek toegeval het tydens die prystoekennings?” sê hy. “Andries Buys, gekleed in ’n lang jas, hoed op die kop, oë weggesteek agter ’n donkerbril, vals baard vasgeplak op die ken?”

Ná ’n vergadering met sy uitgewers, Solette Swanepoel en Etienne Bloemhof van Tafelberg, is daar besluit hy moet sy identiteit openbaar. Die vlamme van bespiegeling is geblus.

Jou naam, jou handelsmerk

Daar is geen gebrek aan dié soort ding in die literêre skatkis nie. Plaaslik strek dit terug tot Sangiro, Mikro en Eitemal, maar talle eietydse skrywers verkies dit om onder ’n pseudoniem te publiseer. Solette noem Anchien Troskie, wat Dis ek, Anna as Elbie Lötter gepubliseer het, en Ingrid Winterbach, wat vroeër onder Lettie Viljoen geskryf het.

“Internasionaal dink ek dadelik aan J.K. Rowlingse pseudoniem, Robert Galbraith, en Stephen King, wat in die 70’s en 80’s onder die naam Richard Bachman geskryf het.”

Sy meen die inhoud van ’n boek of bloot die behoefte aan privaatheid is van die redes waarom iemand ’n boek onder ’n alias wil publiseer, “maar meer dikwels word ’n skuilnaam gebruik omdat die skrywer ’n ander genre aanpak as waarvoor hy of sy bekend is”.

“Só het Eleanor Baker die skuilnaam Christine le Roux gebruik vir liefdesverhale, terwyl haar speurverhale onder die naam Alex Muller gepubliseer is.”

Charlene Hougaard, senior uitgewer: fiksie by Lapa, wys op die Amerikaanse romanskrywer Nora Roberts, wat eweneens liefdesverhale onder haar eie naam publiseer, maar spanningsverhale onder J.D. Robb.

Solette sê ’n skrywer se naam is ’n handelsmerk. Verskil jou nuwe werk ingrypend van dit waarmee jou gevestigde handelsmerk sinoniem is, is dit die moeite werd om ’n skuilnaam te oorweeg. Volgens Charlene help dit ook om verwarring onder lesers te voorkom.

Maar hoe reageer lesers op die kulnaam? Jy word dalk groot met Bettie Naudé se Saartjie-reeks en verslind Topsy Smith se Trompie-boeke; net om te ontdek dis alles Smith se werk! Solette sê sommige lesers voel op ’n manier verraai, maar nie almal nie. “Min skuilname bly in elk geval ’n waterdigte geheim.”

Dr. Francois Smith, dosent by die Universiteit van die Vrystaat se departement Afrikaans en Nederlands en skrywer van Kamphoer, sê daar kan “vlietende verontwaardiging” by lesers wees, maar indien die teks goed genoeg is, sal lesers dit aanvaar en selfs uiteindelik daarvan vergeet. Hy meen dit gaan oor méér as ’n naam, maar ’n persona.

“Daar is skrywers wat nie gesien wil word nie, selfs al skryf hulle onder hul eie naam. Dink aan die Amerikaner Thomas Pynchon, wat nooit onderhoude toestaan nie en van wie die enigste bestaande foto’s seker 40 jaar oud is.

“Dit is blykbaar ook die beweegrede agter die naam van die Italianer Elena Ferrante, seker die skuilnaam wat die meeste mense op hol het. Sy wil glo stil en beskeie in haar dorpie leef, heeltemal verwyderd van die roem van haar boeke. Of dié geheimsinnigheid vir haar lesers wen, weet ek nie. Dis in elk geval nie die rede waarom ek nuuskierig was oor haar werk nie, maar kennelik is dit vir baie mense interessant en daar is geweldige speurtogte geloods na haar ware identiteit.”

Die mens agter die boek

Solette sê vanweë die verwagting dat ’n skrywer beskikbaar sal wees vir optredes, is dit moeiliker om ’n boek te bemark wanneer dit onder ’n skuilnaam geskryf is. In Lodewyk G. du Plessis se geval het die skuilnaam tot voordeel van die boek gewerk, meen sy.

Francois wys op Mary Ann Evans, wat as George Eliot (1819-1880) geskryf het in ’n tyd toe vroueskrywers nie ernstig opgeneem is nie, “en kyk watse invloedryke boek bly Middlemarch”.

Charlene meen ’n nom du plumeis ook ’n goeie idee wanneer iemand ’n “volksvreemde naam” het of die naam en van te lank is. Francois wys op die geval van Pablo Neruda: “Hy het sy skrywersnaam gebruik omdat sy ouers nie gehou het van sy skryfwerk nie.”

Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto sou waarskynlik ook maar moeilik op ’n boekomslag ingepas het.

“Vir my interessant omdat ek die boeke as kind verslind het, is F.A. Venter se skuilnaam, Meiring Fouché, waaronder hy onder meer die reeks Sahara-avontuurgeskryf het,” sê Fancois. “Venter het ook ná Braam le Roux se dood Die Swart Luiperd-reeks voortgesit en wel onder die naam Braam le Roux. Jy kon destyds hierdie slapbandboekies in kafees koop. Luit. Theuns Stegman van Sahara-avontuuris steeds een van my grootste storieboekhelde.”

Hy meen Venter, ’n gerekende literêre skrywer, het ’n skuilnaam gebruik om “ligte, populêre werke sonder enige literêre pretensie” te kan skryf.

“’n Mens moet besef skryf is ’n blootstellende gedoente en ’n mens moet dit maar in die oë kyk, maar skrywers kan ook name kies omdat dit beter klink, soos popsterre dit doen. Dit beteken nie hulle wil daaragter wegkruip nie, maar dis doodgewoon dat P.G. du Plessis beter – gewigtiger – klink as Pieter du Plessis, of dat Etienne Leroux beter Frans-misterieus lyk op die omslag van ’n boek as Steven le Roux.”

Skuilname is meestal, maar nie altyd nie, beperk tot fiksie. Annie Olivier, uitgewer van niefiksie by Johnathan Ball Uitgewers, sê skrywers wil soms hul ware identiteit om regs- of veiligheidsredes beskerm.

“In die een geval waarmee ek te doen gehad het, was die skrywer ’n voormalige diamantdelwer en sy was bang dat mense in die diamantbedryf haar dalk te na sou kom omdat sy so eerlik oor die bedryf geskryf het. Sy was in daardie stadium ook reeds uit die bedryf en wou nie hê dat mense in haar nuwe omgewing haar noodwendig daarmee verbind nie.”

Duiwelsklipis derhalwe onder die skuilnaam Mika le Killian gepubliseer. Die onthullings daarin het Annie laat besluit om liefs die skrywer se identiteit te probeer beskerm.

Die kwessie van geloofwaardigheid is ook belangrik. Annie sê as iemand byvoorbeeld sy lewensverhaal onder ’n skuilnaam wil aanbied, kan lesers wonder of dit die volle waarheid is. “As niefiksie-uitgewer sou ek ’n skrywer altyd aanraai om onder haar eie naam te skryf. Dit maak ’n niefiksiewerk meer outentiek en geloofwaardig.”

Maar hoe kies jy ’n skrywersnaam? Een van Lapa se skrywers het byvoorbeeld sy beroep as skrynwerker by sy skuilnaam ingewerk.

“Sommige skrywers gebruik bloot hul nooiensvan of verkort hul naam en van,” sê Charlene. “Een van ons skrywers gebruik om sentimentele redes haar ouma se naam.”

Vir Andries was dit maklik om Lodewyk G. du Plessis op te tower: dis sy pa se voorname en sy ma se nooiensvan. Sy pa was ’n weeskind wat nooit skoolgegaan het nie. Sy ma is in 1901 in ’n konsentrasiekamp in Kimberley gebore.

“Om hul name in my skrywersnaam te gebruik, was vir my ’n manier om dié dierbare twee ou mense, reeds lank dood, te herdenk en te eer.”