‘n Lekker, langer terugsitlees in samewerking met Taalgenoot

Waarskuwing: Te veel testosteroon

deur Elsabe Pepler: Illustrasie: Rikus Ferreira

Die mensdom, en die aarde, kan skynbaar sonder die ‘manne van die panne’ klaarkom, maar is dit so eenvoudig as om openlik oor gevoelens te begin praat?

’n Eeu gelede het Jan F.E. Cilliers sy beroemde gedig Trou, oor man-wees en manlikheid, geskryf. Dit lui onder meer: “Ek hou van ’n man wat sy man kan staan; / ek hou van ’n arm wat sy slag kan slaan; / ’n oog wat nie wyk, / wat ’n bars kan kyk; / en ’n wil wat so vas soos ’n klipsteen staan”.

Die afgelope tyd het dié soort man die wind van voor gekry. Dit het in Oktober 2017 begin toe Tarana Burke, ’n prominente menseregte-aktivis en geslagsgelykheidsleier in die VSA, se beker oor tipiese mansgedrag teenoor vroue oorgeloop het. Met die frase “me too” het sy beken: ook sy was ’n slagoffer van seksuele teistering en verkragting.

Burke se woorde het by die aktrise Alyssa Milano van Who’s the Boss?-faam geresoneer. Sy het op Twitter onthul dat sy deur Harvey Weinstein, een van Hollywood se invloedrykste vervaardigers, geteister en verkrag is. Dosyne vroue het sedertdien na vore gekom en Time se Persoon van die Jaar vir 2017 was die #MeToo-leiers.

Milano het Burke se bekentenis as hutsmerk gebruik om vroue aan te moedig om hul stories van teistering en verkragting te vertel. Teen einde Mei is #MeToo reeds meer as 19 miljoen keer op sosiale platforms gebruik. Een ná die ander het prominente mans in die media- en fliekwêrelde geval: Weinstein, Bill Cosby, Matt Lauer, Aziz Ansari. Sportsterre, akteurs en politici. Sakereuse en bestuurders.

Wat uitstaan, is dat baie vroue nie veilig voel nie.

 

Verander mans, verander die wêreld

In Desember 2018 is “giftig” (toxic) as woord van die jaar deur Oxford Dictionaries aangewys. Volgens die uitgewer is die algemeenste gebruik daarvan om manlikheid te beskryf.

Kort daarna kondig die Amerikaanse sielkundevereniging (ASA) aan tipiese, tradisionele manlikheid ís giftig; dis die oorsaak én gevolg van talle mans se psigiese en fisieke probleme, en verkragting en seksuele teistering vloei daaruit. Die boodskap was duidelik: verander mans en die wêreld word ’n beter plek. Die ASA wil meer mans en seuns oorreed om terapie te ontvang sodat hulle oor hul gevoelens kan gesels.

Skaars het mens dié aankondiging verwerk of die skeermes-reus Gillette laai ’n advertensie op YouTube wat ’n yslike bohaai (en meer as 31 miljoen trefslae) tot gevolg het. In die advertensie, onder die hutsmerk #TheBestMenCanBe, verwys Gillette direk na die #MeToo-beweging.  ’n Ellelange ry mans staan en braai en een ná die ander trek hulle hul skouers op wanneer seuns en jong mans mekaar afknou, onsensitief is en mekaar nie reghelp wanneer meisies geteister en vroue kleineer word nie. “Mans bly mans en seuns sal altyd seuns wees,” verklaar die vleisbraaiers.

Meer as 787 000 kykers het daarvan gehou, maar meer as 1,4 miljoen het negatief gereageer. Talle mans het gesê hulle is klaar met Gillette en aanvaar nié dat seksuele teistering slegs deur mans stopgesit kan word en dat die “tradisionele” man giftig is nie.

Drie maande tevore het Carling Black Label ook ’n uitdagende kortprent op YouTube geplaas waarin dié biervervaardiger mans vra om nuut te dink en beter met vroue, kinders en hul verhoudings te werk.

Patriargie vs vroulikheid

Baie van ons se oupas was soos Jan Cilliers se man wat ’n slag kan slaan. Pa’s en broers en ooms was só; onderwysers en rugby-afrigters – die “manne van die panne” en nie ’n “sissie” onder hulle nie. Naskeermiddel, vel- en sonroom is vir laventelhane en “ware mans” huil nie.

Pierre Celliers, Jungiaanse sielkundige van Somerset-Wes, meen die patriargie het juis mans die seerste gemaak omdat hulle so hard moet stoei om nie kwesbaar en weerloos te wees nie. Hul verhoudings is dikwels oppervlakkig, want kommersialisme en winsbejag laat min tyd vir iets anders, sê hy. Dis ’n gejaag na bevordering, meer besittings en groter 4×4’s.

Hoewel goed soos oorlog en militarisme, seremonies en sekere sporte al lank as sinoniem met mans gesien word, word selfs klimaatsverandering deesdae voor hul deur gelê.

Met verwysing na die onlangse boek Man-made Disaster: Patriarchy & the Planet, sê prof. Mugendi M’Rithaa, ontwerpghoeroe van Ghana: “Klimaatsverandering sal slegs deur die sagter, vrouliker benaderings van liefde, versorging, voortplanting en groei opgelos kan word. Die patriargie gaan nie daarin slaag nie – daar is te veel ontkenning oor die waarde van vroulikheid.”

’n Nuwe balans nodig

Vir baie mense was en is patriargale manlikheid die wet van die natuur. Dr. Stiaan van der Merwe, gendermentor en filosoof, wys egter ook op die bestaan van toksiese feminisme en vroulikheid.

“Mense soek deesdae na ’n nuwe balans in verhoudings; een van intimiteit en gelykheid en vriendskap,” sê hy. “Hulle soek na effektiewer oplossings vir stukkende verhoudings, waarin kinders so dikwels die slagoffers van ongenaakbaarheid is. Dit handel meer oor spiritualiteit. Ons kan baie leer by die Oosterse jin-en-jang-benadering; daar is tog veel ‘vroulikheid’ in mans en baie ‘manlikheid’ in vroue. Nie alle mense wat kompeteer, is toksiese mans nie. Nie alle mense wat ander koester, is vroulik nie.

“Ons is almal eintlik net mense met dieselfde behoeftes. Maar die onsimpatieke patriarg was nog nooit goed vir enige verhouding of vir die aarde nie.”

Hierdie skrywer se pa, na wie sy nog elke dag verlang, het nooit een woord oor sy innerlike lewe gesprak nie. Een aand, toe ek 18 was, het hy na ons geel retro-kombuistafel gekyk, gegril en vir my gesê: “Dit moet verskriklik voel om so emosioneel te wees.”

Toksiese manlikheid beteken nié alle mans is sleg, boos en giftig nie. Miljoene kêrels laat die vroue in hul lewe mooi en kosbaar voel – hulle is beste maats. Vroue het mans nodig, en mans het vroue nodig. En die aarde het ons almal nodig.

Die skrywer se dood is die ander se brood

 deur Catrina Wessels en illustrasie deur Chris Valentine

Daardie persoonlike brief of dagboekinskrywing was nooit bedoel vir sommer enigeen se oë nie, maar nou beland dit postuum in ’n topverkoperboek. Wat is die regs- en etiese implikasies?

Dagboeke en briewe word nie gewoonlik geskryf met die idee dat dit ’n groot leserspubliek sal bereik nie. Tog beland sulke persoonlike dokumente van bekende skrywers meermale ná hul dood in die openbare domein wanneer dit in boekvorm uitgegee word.

Dink maar aan die briefwisseling van N.P. van Wyk Louw en sy broer W.E.G. Louw en van André P. Brink en Ingrid Jonker. Van einste Brink het onlangs verskyn André P. Brink en die spel van die liefde, ’n literêre biografie wat grootliks op sy persoonlike joernale geskoei is.

Tydens skrywers se leeftyd kan hulle toestem tot die publikasie van persoonlike dokumente en die openbaarmaking van private geskrifte. Gebeur dit egter ná hul afsterwe is dit ’n heel ander en dikwels gevoelige saak.

’n Ondraaglike grys gebied

In teenstelling met hedendaagse ekwivalente soos sosialemedia-platforms of ’n persoonlike blog is die aard van dagboeke en persoonlike briewe bepaald privaat. Daardie brief is waarskynlik slegs bedoel vir die oë van die ontvanger; die dagboek vir bepeinsing of persoonlike boekstawing. Dit kan vertroulike inligting bevat wat nie vir die openbare domein bedoel is nie.

Dit is nie verrassend dat hierdie tipe publikasies gewilde leesstof vir aanhangers van boeke en skrywers is nie. Die intimiteit en onmiddellikheid van briewe en dagboekinskrywings maak die leeservaring voyeuristies en dikwels nog boeiender.

Die publikasie van skryfsels wat in en vir die private sfeer geskryf is, kan tot reputasieskade lei, veral in die geval van skrywers. Dagboekinskrywings kan onafgewerk en ondeurdag wees – blote vingeroefeninge wat nie geskep is om tot die skrywer se beeld of oeuvre by te dra nie. Briewe maak weer gewoonlik staat op die goeie begrip van die ingeligte ontvanger, iemand met wie die skrywer waarskynlik ’n persoonlike verhouding het.

Persoonlike dokumente kan egter ook ’n interessante, nuwe lig op skrywers se skeppingsproses en hul werk werp, hul vorming as kunstenaar, hul veranderende sienings en gevoelslewe, asook op die tyd waarin dit geskryf is.

Louise Viljoen, professor in Afrikaans en Nederlands aan die Universiteit Stellenbosch, meen hoewel sulke dokumente literêr-historiese waarde het, moet die privaatheid daarvan gerespekteer word.

“Indien die skrywer van briewe of dagboeke self die besluit neem om dit te publiseer, is dit in orde, andersins het ek voorbehoude,” sê sy. “Ek moet egter erken dit is ’n maklike swart-wit-uitspraak in ’n ondraaglike grysgebied waarin literêre erfgename, biograwe en uitgewers daagliks gedwing word om moeilike keuses te maak.”

Outeursreg

Sadulla Karjiker, bekleër van die Universiteit Stellenbosch se Anton Mostert-leerstoel vir intellektuelegoedere-reg, bevestig dat persoonlike dokumente soos dagboeke en briewe net soos romans, gedigte of ander letterkundige werke in beginsel onder Suid-Afrikaanse wetgewing as outeursregwerke beskerm word. Indien ’n dagboek ook sketse bevat, kan daardie sketse as artistieke werke beskerm word. J.R.R. Tolkien het byvoorbeeld die fantasiewêreld van sy boeke in besonderhede geskets.

Vir outeursregbeskerming hoef dit ook nie ’n kunstige skets of goed geskrewe dagboekinskrywing te wees nie, dit moet slegs oorspronklik wees in die sin dat dit die outeur se eie skepping is en nie ’n slaafse kopie nie. In Suid-Afrika geld ’n relatief lae maatstaf in die beoordeling van oorspronklikheid.

Om briewe, dagboeke of sulke persoonlike dokumente te mag reproduseer moet jy óf toestemming van die outeursreghouer verkry óf jy moet op ’n uitsondering of verweer teen outeursregskending kan staatmaak. Indien nie, kan daar ’n saak van outeursregskending teen jou gemaak word. Remedies waarop outeusreghouers hulle kan beroep, sluit in ’n interdik (’n voorkeurremedie om die verspreiding van die inligting te voorkom) en skadevergoeding, wat soms in die vorm van redelike tantième bereken word. Sadulla wys daarop skade kan gewoonlik moeilik wees om te kwantifiseer, maar veral waar dit oor sensitiewe inligting gaan.

Dit is die outeursreghouer se eksklusiewe reg om onder meer publikasie te magtig. Outeursregbeskerming geld in Suid-Afrika tot 50 jaar ná die outeur se dood. Daar rus ’n verantwoordelikheid op die skrywer se erfgename om die outeursreg vir daardie termyn te bestuur. Hulle mag besluit wat ná die skrywer se afsterwe toegelaat word of nie, ongeag of hulle fisieke besit van die outeursregwerke het.

Sadulla sê daar moet onderskeid getref word tussen die fisieke voorwerp en die outeursreg wat daarin vervat is. Outeursreg beskerm die nie-tasbare inhoud en dus die skrywer se intellektuele produk, terwyl eiendomsreg ter sprake is waar dit oor die fisieke voorwerp gaan. In die geval van ’n brief is die persoon wat dit ontvang en in besit daarvan is tipies nié die outeursreghouer nie – die skrywer is. Ook oor briewe sal die erfgenaam as outeursreghouer seggenskap hê oor wat ná die skrywer se dood met die inhoud gebeur. Hierdie posisie geld ongeag of die dokumente in ’n argief of navorsingsentrum aan die algemene publiek beskikbaar is.

Outeursregbeskerming geld in Suid-Afrika tot 50 jaar ná die outeur se dood. Daar rus ’n verantwoordelikheid op die skrywer se erfgename om die outeursreg vir daardie termyn te bestuur.

Waar die outeursreg berus, bly ’n afsonderlike vraag.

Volgens Sadulla is “billike gebruik” ’n moontlike verweer teen die outeursregskending van persoonlike dokumente. Billike gebruik is ’n statutêre uitsondering wat behels dat daar vir bepaalde doelwitte wat in die wet uiteengesit is – soos navorsing, persoonlike studie of vir doeleindes van die beoordeling van ’n werk – nie outeursregtoestemming benodig word om dele van die werk te reproduseer nie, mits dit in redelike of “billike” hoeveelhede is.

As wesenlike dele van die werk gekopieer en byvoorbeeld vir kommersiële doeleindes gebruik word, soos in ’n boek wat in boekwinkels te koop sal wees, sal outeursregtoestemming  benodig word, sê sy. Howe in Engeland het al beslis die billike-gebruik-uitsondering sal moeilik toegepas word op die beskikbaarmaking van voorheen ongepubliseerde werke, veral as daardie werke op ’n ongemagtigde manier bekom is.

Morele regte, daardie deel van outeursreg wat skrywers die reg gee om beswaar te maak teen die gebruik van hul werk op maniere wat tot reputasieskade kan lei, is volgens kenners vergelykbaar met persoonlikheidsregte in Suid-Afrika: dit verval wanneer die outeur sterf en sal dus nie ’n rol speel in postume publikasie nie.

Die reg op privaatheid

Elkeen het persoonlikheidsregte, soos die reg op reputasie of goeie naam en die reg op privaatheid.

Bernard Wessels van die Universiteit Stellenbosch se fakulteit regsgeleerdheid verduidelik die reg op privaatheid behels eintlik maar om alleen gelaat te word, veral wat die persoonlikste aspekte van ’n persoon se bestaan betref wat nie normaalweg met die algemene publiek gedeel word nie. Dit is goed soos gesondheidstatus, seksuele oriëntasie, finansiële posisie, lewenstyl en gesinslewe, asook inligting wat vertroulik is of verband hou met ’n persoon se jeug, agtergrond of geskiedenis – juis sake wat geredelik in dagboeke of persoonlike briewe aandag kan kry.

Die reg op privaatheid word nie net in die gemenereg beskerm nie, maar ook in art. 14 van die Grondwet verskans. Dié artikel waarborg onder meer elke persoon se reg op die privaatheid van sy of haar kommunikasie.

’n Oorlede skrywer se privaatheid kan egter nie geskend word wanneer sy of haar dokumente gepubliseer word nie, sê Johann Neethling, navorsingsgenoot aan die Universiteit van die Vrystaat se departement privaatreg.

“In ons reg ontstaan persoonlikheidsregte met die geboorte van ’n mens en gaan tot niet met sy dood. Naasbestaandes kan wel aanvoer dat húl reg op privaatheid geskend word deur die postume publikasie van die skrywer se dagboeke indien daar persoonlike inligting oor hulle in die dagboeke is.”

’n Moontlike verweer teen privaatheidskending is dat die bekendmaking van die inhoud in die openbare belang is, sê Johann.

“Dit sluit in dat die persoon ’n openbare figuur is; sy belangrikheid en status in die gemeenskap; die motief vir die publikasie – is dit bloot vir sensasiedoeleindes of om publieke nuuskierigheid te bevredig?; die omvang en intensiteit van die privaatheidskending – word daar besonder intieme feite ontbloot?; die feit dat die dokumente onregmatig bekom is, soos deur diefstal; en die graad van die identifiseerbaarheid van die persoon wie se privaatheid ontbloot word.”

Indien daar boonop lasterlike inhoud is, kan ’n afsonderlike lastereis ingestel word. Enigeen wat in dagboeke of briewe – dokumente waar die spreekwoordelike wag voor die mond soms nie aan diens is nie – belaster word, kan sulke eise instel.

“Enige persoon wat die laster herhaal, beaam of selfs net die aandag daarop vestig, kan aangespreek word,” sê Johann. “Dit sal dus die erfgename wat die publikasie gemagtig het en die uitgewer daarvan insluit.”

Een ding is seker, daar is oorgenoeg rede om twee keer te dink voordat die inhoud van daardie ou bladsye in hul sierlike handskrif die wêreld ingestuur word.

Unieke kuns vir unieke mense

deur Johan Jack Smith en foto deur Andre Badenhorst

Hierdie eiesoortige galery wil ’n platform skep om ontluikende kunstenaars en nuwe kopers aan mekaar bekend te stel …

In die hartjie van Johannesburg se middestad, in Doornfontein, in die skaduwee van Ellispark se paviljoen en die Ponte-gebou, staan ’n galery wat die kunswêreld (en kunstenaars) anders benader en, eintlik, wel, op sy kop keer. Kyk ’n mens na Ellis-huis, sou jy nie kon raai  die vyfde vloer van dié gebou huisves asemrowende kuns en talentvolle kunstenaars nie.

TG het met Tyron Selmon, mede-eienaar van die Art Eye-galery, gesels.

Wanneer ’n mens instap, kry jy ’n gevoel van informaliteit en toeganklikheid.

Ek het eendag in ’n galery ingestap in die Kaap en hierdie jong meisietjie met ’n dikraambril het my so op en af gekyk en my so ongemaklik laat voel; of sy sommer namens my besluit het of ek die kuns kan bekostig of nie. Toe weet ek, dis tyd om mense se idee van galerybesoeke te verander.

 Hier is heelwat kuns deur jong, opkomende kunstenaars te sien.

Ek het in Kaapstad gewerk vir Switserse bankiers, vir wie ek binneversiering gedoen het. Hulle het my gevra om kontemporêre Afrikakuns aan te koop. Ek het agtergekom kuns is ontoeganklik deur galerye en meer toeganklik deur afslaers. Veral die intelligente kunstenaars, soos Trevor Coleman, wat dalk nie in daardie stadium in die mode was nie, maar baie verteenwoordigend is van die Suid-Afrikaanse landskap. Daar het ek ook gesien dat werke van kunstenaars wat reeds dood is, soos Irma Stern en Pierneef, astronomiese bedrae haal.

Nadat ek Johannesburg toe verhuis het, het ek besef ek wil nie dooie kunstenaars se werk verkoop nie. Ek wil deel wees van iemand se storie. Ek het begin om die stories te soek; om die kuns te vind wat jy nie sien in galerye nie. Plekke soos Soweto en die ander townships. Toe het ek besef ek wil deel wees van die nuwe generasie, die nuwe kultuur – die stories wat op straat vertel word.

Hoe lyk die gemiddelde kunskoper wat Art Eye besoek?

Daar is mense van verskillende vlakke van die samelewing wat kuns koop. Van die 82-jarige, afgetrede boer in Hermanus en die 23-jarige Afrikaan in Midrand tot die ernstige versamelaars. Hier was eendag ’n versamelaar wat miljoene vir ’n Pierneef betaal het. Met sy vertrek sien hy ’n kunswerk van Christa Myburgh by die uitgang en besluit om dit te koop. Hy was so beïndruk met sy aankope, wat teen daardie tyd ongeveer R20 000 was, dat hy van die Pierneef vergeet het! Ek het toe besef: Baie versamelaars koop kuns omdat dit skaars is en vir die waarde daarvan, maar hulle stel ook belang in die nuwe talent, die new kid on the block.

Hier is heelwat abstrakte kuns; nie noodwendig werke wat algemeen te sien is in tradisionele galerye nie. Is dit ’n berekende waagskoot?

Ek en Sanele Manqele, my besigheidsvennoot, het by ons vorige perseel, by die Design Quarter in Fourways, gesien mense het die behoefte om “intelligente” kuns te ontdek; kuns wat moeilik is om te verstaan. Hulle wou vrae vra, maar het nie ’n “veilige plek” gehad nie. Ons het daardie plek geword; ’n plek waar mense kan sê: “Wat de hel gaan dáár aan?”

Dan sal ons aan hulle verduidelik, en só het ons agtergekom die mense kom terug en dan koop hulle die kunswerk. Dit was ’n risiko, maar ons is ernstig daaroor om “eerlike” kuns te bevorder. ’n Kunstenaar wat nooit ’n kunswerk verkoop nie, maar steeds aanhou skilder omdat hy voel hy móét, dis dáái kunstenaars wat ons soek.

Een van TG se illustreerders, Louis van den Heever, het ’n internskap gedoen by Art Eye se Project Room Development-projek, waar julle kunstenaars inneem, van kunsvoorraad, kos en verblyf voorsien en waar hulle vir ’n paar maande kan werk. Hoe finansier julle dié projek?

Ons kry geld by Mercedes-Benz vir die internskappe. Ons wil ontluikende talent ontwikkel sodat hulle ons eendag kan verlaat en elders suksesvol wees, maar steeds ’n band met ons het. Ek dink, byvoorbeeld, aan William Kentridge en die Goodman-galery [in Kaapstad], wat hom steeds verteenwoordig. Hy steun ook ontluikende kunstenaars. Dit gaan oor verhoudings; ’n wisselwerking tussen ons en die kunstenaars wat ons graag volhoubaar wil maak. Ons verwag tog lojaliteit van ons kunstenaars.

Die kunswêreld het ’n interessante dinamiek. Kunstenaars soos Louis sou dit in elk geval “gemaak het”. Het ons hom gehelp? Ja, ek glo ons het. Met ander kunstenaars het dit nie gewerk nie. Hulle het ander verwagtinge gehad. Dit bly eindelik steeds ’n besigheid. As hulle hier is, moet hulle bereid wees om te ontwikkel en te werk. Daar is reëls. Dis dalk die probleem met die millennials – hulle verwag dadelik sukses. Maar die kunswêreld werk nie só nie. Daai kunstenaars is egter in die minderheid.

Dit gaan ook oor die bande wat die kunstenaars sluit met ander kunstenaars. En met versamelaars. Dit gaan oor blootstelling.

Wat hou die toekoms vir julle in?

Ek kan sien dat die galery in die nabye toekoms gaan “afstig” in boetiekgalerye wêreldwyd wat steeds gevoed word deur die internskappe by Art Eye. Ons sal steeds ons voetspoor in die middestad wil behou. Omdat die galery en die internskappe gefinansier word, kan ek kuns verkoop teen baie redelike pryse. Ek kan verkoop aan ander galerye en teen kosprys – galerye in Cannes, Londen en New York. Dit beteken ons maak nie baie geld nie, maar dit laat my toe om die kunstenaars se werk in die mark te kry teen ’n billike prys.

Dan beplan ons ook om volgende jaar ’n Young Buyers Club te begin. Dit sal jongmense wees wat ernstig is oor kuns; nie net mense wat galerye toe kom vir ’n gratis glas wyn nie. In plaas van honderd mense by ’n uitstalling soek ons net tien. Sodat ons met hulle kan gesels; verhoudings bou. Mense wat belangstel in kuns. Hier kan hulle gesprekke voer met die kunstenaars.

Ek is opgewonde oor die toekoms. Alles wat ons wou doen, het ons reeds gedoen en nog meer. Ons het die jonger mark bereik, ons het die ouer demografie bereik; selfs versamelaars wat ouer kuns vervang met nuwer, kontemporêre kuns. Ons het die mense gekry om deel te neem. Ek kan nie wag om te sien wat volgende gebeur nie.