Hanneli Rupert en Roelof van Wyk by die bekendstelling van die Social Impact-prys in Johannesburg.

Nuwe kunsprys bevoordeel gemeenskappe

deur Johan Myburg

In ʼn wêreld waarin die kunstenaar al minder sy dae in sy ateljee slyt, die galery nie meer mure het en die fokus nie altyd op die verhandelbaarheid van kuns is nie, is daar nou ʼn kunsprys vir kuns wat buite die geykte parameters bedryf word.

Die Rupert-museum in Stellenbosch, met die rugsteun van die Rupert-stigting, het vroeër vandeesweek ʼn prys aangekondig wat fokus op kuns (met ʼn skopus veel wyer as net die visuele kunste) wat ʼn direkte en meetbare effek op individue en gemeenskappe het. Die prys staan bekend as die Social Impact-prys.

By die bekendstelling van die prys het Hanneli Rupert, uitvoerende voorsitter van die prys, gesê die oogmerk met die prys is “om ʼn bydrae te lewer tot die inspirerende gemeenskappe in Suid-Afrika en die res van die wêreld wat kreatiwiteit inspan om sosiale kwessies mee hok te slaan”.

Die naam van die Amerikaner Theaster Gates, die man wat aanvanklik roem verwerf het as keramiekkunstenaar, kom onmiddellik op as iemand wat benewens kunstenaar ook kultuurwerker en aktivis is en met sy Rebuild Foundation met kulturele programme vorendag kom in arm woonbuurte.

In een van sy projekte het Gates in Chicago se South Side verskeie geboue omskep in kulturele sentrums. ʼn Woonhuis het ʼn leeskamer met meer as 14 000 boeke geword; ʼn lekkergoedwinkel het die Listening House geword, geskik vir gemeenskapsbyeenkomste; en ʼn gebou wat voorheen vir ʼn bank gebruik is, het die setel geword van besoekers op ʼn kunstenaarsverblyf.

Dit is soortgelyke kreatiewe projekte in Graaff-Reinet, die dorp wat gekies is as begunstigde van al die projekte en waarna Rupert verwys as “ʼn museum sonder mure”, wat die organiseerders van die prys in gedagte het.

Roelof van Wyk, direkteur van die prys, het benadruk dat benewens kunstenaars ook argitekte en ingenieurs, omgewingskundiges, kortom alle kreatiewe individue en groepe wat onderlê is in gemeenskapsgebaseerde projekte – en wat ʼn betekenisvolle bydrae kan lewer tot die gemeenskap van Graaf-Reinet – in aanmerking kan kom vir die prys.

  • Voorleggings met die oog op die 2020-prys moet die organiseerders voor 15 Desember bereik. Inligting is beskikbaar by socialimpactartsprize.com

Oliver Mayhew, Suspension of Disbelief, 2019, AI-gegenereerde beeld op papier (26 x 24 cm)

As AI die geskiedenis begin vertel

deur Johan Myburg

Met die aanbreek van die lente het Oliver Mayhew ʼn versameling werke byeengebring onder die titel Autumn Leaves, ʼn uitstalling wat spruit uit beeldmateriaal uit die hoogsomer van apartheid. Dié uitstalling is nog tot Sondag 15 September te sien in Maboneng, Johannesburg.

Sy oogmerk met dié uitstalling is onder meer om te probeer vasstel of die verlede begin het om sy herfsblare af te skud.

Mayhew het ná sy kunsstudie aan die Universiteit van Pretoria hom aanvanklik toegelê op grafiese drukwerk (veral linosnee) en hom mettertyd begin verdiep in nuwe media met kennis en ervaring wat hy gaandeweg self opgebou het. Dié jongste uitstalling slaan as’t ware ʼn brug tussen digitale en artifisiële intelligensie (AI) vorms van uitdrukking en tradisionele kunsvorms.

Sy vorige projekte sluit in Post Apartment, aangevulde werklikheids-app, “Outmeant”, poskaarte en OBS-bord; What is mine, isn’t mine, is mine, virtuele kopstuk, Lyrebird Realistic Voice Cloning, FakeAPP, GAN; Body-film: Mapantsula, gemengde werklikheids-app, “Body Film”, Oliver Schmidt se rolprent Mapantsula; en Un-Pop, aangevulde werklikheids-app, 3D model van blikkies Rhodes- tamatie-en-uie-mengsel.

In Autumn Leaves het hy AI-tegnologie ingespan en daarmee saam visuele materiaal uit die apartheidsverlede asook foto’s van twee blommende bome: die Chinese Ailanthus altissima (bekend as hemelboom) en Nuxia floribunda (die inheemse watervlier). Die twee bome lyk nogal op mekaar. Die hemelboom groei soos sy naam aandui vinnig en hoog, terwyl die vlier onder goeie omstandighede maar een meter per jaar groei.

Die beelde is volledig met AI gegenereer en Mayhew is net so verbaas as die kyker om die eindproduk – ʼn herskrywing van die geskiedenis met behulp van voorstellings uit die apartheidsjare deur die strukturele en komposisionele perspektief van die twee bome – te sien.

  • Die uitstalling is te sien in Studio 22 in Arts on Main in Maboneng. Daar is Woensdag (11 September) om 17:00 ʼn rondleiding deur die kunstenaar.

Ratels en buffels wat bly spook

deur Johan Myburg

As jy ʼn wakker ervaring gehad het van die 1980’s in Suid-Afrika, kan die woord “noodtoestand” kwalik neutraal wees. Dit het onder meer beteken dat die staat al sy mag drakonies kon mobiliseer om wet en orde te handhaaf – wat op sy beurt die spanning tussen alles wat “ons” was en alles wat “hulle” was op ʼn spits gedryf het. Dié toestand waarin die nood hoog was is meer as 30 jaar later die impetus vir Johann van der Schijff se solo-uitstalling, Noodtoestand/State of Emergency, in Lizamore & Associates in Johannesburg.

Dit was die tyd toe konvooie deur land geratel het en Casspirs nie vriendelike spokies was nie.

Dit is hierdie gedreun van voertuie (en Mirages as jy in Pretoria gewoon het) wat Van der Schijff weer aktiveer in ʼn uitstalling wat bestaan uit miniatuur weergawes in brons van buffels en ratels uit ʼn oorlog in ʼn bos. Dié oorlogsmasjinerie word miniatuur bronsspeelgoed wat laer trek in die middel van die galeryvloer.

Daarby betrek hy ook in topografiese kaarte sy familiegeskiedenis en karteer hy waar hy homself tans bevind: ambivalent, middeljarig en melancholies. Hou in gedagte dat die noodtoestand vir Van der Schijff ook meer is as ʼn eksterne (en historiese) gegewe. Hier is ook sprake van ʼn persoonlike noodtoestand in talle gedaantes.

Maar dit is waarskynlik die eksterne ambivalensie (of selfs digotomie) wat uit die uitstalling blyk wat die kyker die meeste tref, aangevuur deur Van der Schijff se bewondering vir die militêre vernuf en die slaankrag van die eertydse staat aan die een kant en die aversie in geïnstitusionaliseerde geweld aan die ander kant.

In dié opsig vertolk die kunstenaar sy rol as tarter, as hofnar en les bes as destabiliseerder van alles wat op die oog af gaaf en vreedsaam lyk.

Beurtkrag inspirasie vir Sasol-wenwerk

deur Johan Myburg

Patrick Rulore, wenner van die 2019 Sasol Nuwe Handtekeninge-kompetisie, by sy wenwerk, Stage 4 Moments.

Toe Vincent van Gogh sy Aartappeleters in 1885 geskilder het, was daar nie elektrisiteit nie. Die enigste ligbron in dié donker tafereel is die hanglamp bokant die etenstafel waar vyf mense, algar bewerkers van grond, aansit vir kos en koffie. Die vier wie se gesigte ʼn mens kan sien lyk selfs moerig, na die aartappels wat hulle kweek en eet.

Heelwat later, 134 jaar later om die waarheid te sê, wen die 24-jarige Patrick Rulore die Sasol Nuwe Handtekeninge-kunskompetisie met ʼn skildery wat herinner aan Van Gogh se Aartappeleters. Die vyf figure in Rulore se Stage 4 Moments, olie op doek, is eweneens aan tafel. Maar die omstandighede is nie boertig nie en daar is nie ʼn aartappel in sig nie. Benewens die inrigting van sy doek en plasing van die figure is die groot ooreenkoms die lamp op die tafel in Rulore se uitbeelding van Suid-Afrikaanse beurtkrag. Dit is dié plasing wat die skaduwees tot gevolg het, skaduwees wat as’t ware verdere tafelgenote word.

Sy skildery bied hy nie aan as lamentasie oor beurtkrag nie, maar eerder as ʼn viering van die afwesigheid van elektriese ware wat oorbodig raak tydens dié donkerte – “en die geleentheid om mekaar in die oog te kyk, te gesels, te lag en [bord]speletjies te speel”.

Dit is dié skildery wat die beoordelaars – Pieter Binsbergen, Cate Terblanche, Mary Sibande en Wilhelm van Rensburg – beïndruk het en Rulore, ʼn finalejaarstudent aan die Tswhane Universiteit vir Tegnologie, laat wen het. As deel van sy prys kry Rulore die geleentheid om volgende jaar ʼn solo-uitstalling in die Pretoriase Kunsmuseum aan te bied.

Luyanda Zindela van Durban is aangewys as naaswenner met ʼn tekening in pen, ink en grafiet.

Die vyf merietewenners is Nico Athene (Johannesburg), Angelique Patricia Mary Bougaard (Johannesburg), Cecilia Maartens-Van Vuuren (Bloemfontein), Kgodisho Moloto (Polokwane) en Mlamuli Eric Zulu (Durban).

  • Die wenners se werk is saam met dié van die gekeurde kunstenaars tot 29 September te sien in die Pretoriase Kunsmuseum.

In gesprek oor landskap

 deur Johan Myburg

MJ Lourens se Ou roetes / Old Routes, akriel op bord (70 x 90 cm), een van die werke in Land Rewoven / Land herweef.

In situ was in 2017 die laaste geleentheid wat Gautengers gehad het om ʼn solo-uitstalling van MJ Lourens te sien in Lizamore & Associates. Kapenaars kry meer dikwels dié geleentheid en tans is sy Land Rewoven / Land herweef te sien in La Motte, die museum op die gelyknamige wynplaas buite Franschhoek. Dié uitstalling duur tot 12 Januarie.

La Motte was onlangs in die nuus toe dié museum JH Pierneef se persoonlike versameling bekom het. Terwyl die befaamde Pierneef-Stasiepanele, die 32 doeke wat Pierneef in opdrag vir Johannesburg se Parkstasie gemaak het, in die Rupert-museum in Stellenbosch uitgestal word, word projeksies van dié skilderye op La Motte vertoon op die hoogte (4,25 m) waarop die panele aanvanklik in 1932 in die stasiegebou aangebring is.

Die werke van Lourens wat vir Land Rewoven / Land herweef gekies is, tree in gesprek met geselekteerde Pierneefs. Met bykans 90 jaar tussen die twee kunstenaars kom die interpretasie en tradisie van landskapskilder onder meer ter sprake in dié gesprek.

Lourens het in Pretoria grootgeword, met die buierige luim wat net die Hoëveld kan bied, en met dieselfde bollende wolkformasies wat Pierneef so kon orden in sy skilderye. “Toe ek landskappe verken het,” sê Lourens egter, “was dít die vistas wat ek teëgekom het in die Pretoria van my grootwordjare. Maar ek het hom [Pierneef] nooit probeer naskilder nie, en ek wil ook nie hê dat hy moet blyk uit die manier waarop ek die landskap hanteer nie.”

Ooreenkomste moet daar wees, dit is immers dieselde soort Hoëveld-landskappe wat ter sprake is. Die verskille is egter net so opvallend. In albei se werk is die menslike figuur afwesig. Maar in Lourens se werk word die mens se teenwoordigheid byvoorbeeld sigbaar in masjiene en vaardighede en tegniese vernuf. Die immanente God wat so aanwesig was in Pierneef se skilderye, is bloot oorbodig in Lourens se werk.

  • Daar is rondleidings deur die kunstenaar op Dinsdag 27 Augustus om 10:00; Dinsdag 17 September om 10:00; Dinsdag 19 November om 10:00; Dinsdag 17 Desember om 10:00 en op Dinsdag 7 Januarie om 10:00. Bespreking is noodsaaklik. Besoek la-motte.com

Bo: Hannelie Coetzee by Nzunza/Ndundza in Johannesburg. Foto: Marike Laubscher. Hyenas walking the Intercontinental Watershed. Foto: Hannelie Coetzee

Kuns uit witgraniet en veldbrand

deur Elsabé Brits

Hannelie Coetzee het 100 ton witgraniet uit ʼn steengroef in die Kalahari gaan haal om ʼn kunswerk vir ʼn ontwikkeling tussen Sandton en Hydepark, langs die Braamfonteinspruit te maak. Coetzee se Noute dekonstrueer die berg en is vervoer op vyf vragmotors na Gauteng waar die werk bestaan uit 45 blokke graniet wat wissel van 1 m tot 3 m hoog. Dit kronkel in en uit die aarde, onder ʼn gebou deur soos ʼn oeroue dinosourus. Die blokke herinner aan sy rug.

Deel van dié kompleks sal ook ‘n vertikale tuinsisteem van 99 m hoog huisves. Dit bestaan uit individuele potjies met verskillende vetplante. “Die sisteem is gebaseer op ʼn rotswand-ekologie, net soos dit aan ‘n krans sal wees, het ons hulle diagonaal installeer. Die een potjie se water loop af na die volgende,” vertel Coetzee.

Sewe mense het gehelp om die 5 000 potjies te maak – elkeen met sy eie waterdrupper. Dié muur getiteld Wild Wall beeld ‘n gesig uit. “Dit is ‘n gewone, anomiene persoon se gesig. Ek vind indien jy iemand monumentaliseer word dit verkeerd opgeneem.”

Coetzee en haar vrou, die skrywer Reney Warrington het ʼn besigheid wat werk aan vyf mense verskaf. Hulle vervaardig vertikale tuinsisteme.

Coetzee se diverse werke is openbare kuns, sigbaar vir almal. Daar is ʼn nou verhouding met die natuur, water, die omgewing. Hyenas walking the Intercontinental Watershed by die Origins Centre by Wits het sy gemaak in reaksie op die stedelike hiëna op die buitewyke van Johannesburg wat mense op hol gejaag het.

“Ek is nuuskiering oor dinge om my en wil weet hoe dit werk.” Daarom betrek sy dikwels wetenskap by haar kuns, soos die beheerde brande wat figure in die landskap inskroei: Eland and Benko (2015) en Locust and Grasshopper (2017) by die Nirox Sculpture Park. Sy het saamgespan met Sally Archibald, ʼn wetenskaplike wat werk met die dinamika van graslandekosisteme. Working on Fire is ʼn beheerde brand wat kuns word en wetenskaplike data oplewer. Beide kunswerke is 5 hektaar groot. Die area word vooraf deur landmeters uitgemerk. Die buitelyne word drie dae voor die tyd gebrand. Diere word uit die brandarea gehou. Die branddag moet windstil wees. Die werk verskyn swart ná die brand, verkleur saam met die veld en dan is dit weg. Onbesitbaar.

Toe sy in Johannesburg openbare kuns begin maak het, moes sy haar Afrikaner-identiteit daar vind. Sy moes leer om meer ambisieus te wees, ook in haar werk, om groter te dink. “Die Afrikaner in Johannesburg is mos taboe. En jy moet leer om met ʼn wyer gehoor te werk. As jong volwassene het ek weggebreek, maar dit beteken nie ek het ont-leer en die bagasie afgeskud nie.

“Openbare kuns dien ʼn doel. Vir dieselfde geld wat jy ʼn groot bronsstandbeeld maak wat net daar staan en grênd is, kan jy iets beter maak.”

  • Noute en Wild Wall word in Oktober amptelik onthul.

Benko and Eland deur Hannelie Coetzee. Foto: Terracam

Hoe doen hulle dit? Box

Toeval en ʼn spel van verrassings

deur Schalk Schoombie

Bo: Michelle Nigrini, kunstenaar van Rosendal; Winters wat verby is, gemengde media

Wat behels jou nuwe werk?

Ek het nog nooit regtig figure as tema wou ondersoek nie. Die idee het posgevat toe ek verlede jaar gewerk het vir ʼn groepsuitstalling by die Tina Skukan galery genaamd Hoek van my heelal.  Ek was nogal in ʼn hoek want ek het soveel van my heelal alreeds geskilder. Vriend Diek sê toe dat die duisende fotos op my selfoon wat geneem en nooit weer gesien word nie, ʼn goeie vertrekpunt kan wees. Dit was aanvanklik ʼn lekker nuwe uitdaging om die gist oftewel gees van die oomblik vas te vang, maar die teken van ʼn bepaalde foto met voorgeskrewe komposisie ensomeer was vir my te beperkend. Dit het aanleiding gegee tot die samevoeging van figure uit verskilllende foto’s van dieselfde gebeurtenis.

Dis vir my stimulerend want ek kan kies of ek met ʼn blerts verf of ʼn meer beskrywende lyn die gevoel van die dag, die oomblik, die geleentheid wil laat herleef. Hoewel die figure nie lewensgetrou weergegee word nie, herken ek die persone aan die houding. Dit kulmineer uiteindelik in ʼn collage van houdings. Dit maak die eindproduk  eerder ʼn spel van verrassings waarin die element van toeval ʼn baie groot rol speel.

Hoe verskil dit van jou ander werk? Is dit portretkuns? Groepkuns?

Die verskil lê grootliks in die tema, maar deesdae teken ek meer en kombineer dit met groot vlakke nat verf. Ek gebruik minder kwas en verf en eksperimenteer eerder met alternatiewe voorwerpe soos handgemaakte kwasse wat ek maak van takkies, blare, grasse, ou besems, stukkies materiaal. Verder gebruik ek houtskool, ink, waterverf, potlode, industriële verwe, sand, gom. Als met baie water gemeng sodat dit kan loop en nuwe onbeplande areas en merke genereer. Die spesifieke palet word ook my “notaboek” vir die betrokke tyd wat ek daarop werk, so daar is altyd lukrake skryfsels, nommers, adresse, diagramme, aanhalings, idees in die agtergrond van baie van my werk.

Wat is die invloede uit jou omgewing?

Ek woon nou al 15 jaar in die Oos-Vrystaatse dorpie Rosendal. Die skuif van Pretoria na die platteland was ingrypend en baie dinge het verander in my werk. Ek het hoofsaaklik op die landskap en strukture gefokus – dit was soos ʼn kompas. Aanvanklik styf en ondersoekend en later los en amper abstrak. Die plattelandse lewe is finansieël en emosioneel ideaal vir ʼn voltydse kunstenaar. Die vrede en vryheid hier laat mens toe om meer te sien en jouself beter te hoor.

Sou jy jou werk beskryf as abstrak?

Die rol van toeval bly ʼn element in my werk – ek het geen vooropgestelde “eindproduk” in gedagte nie – die aanvanklike stimuli (soos kiekies) bly slegs die vertrekpunt. Daar is nie ʼn pre-destined outcome nie. My proses is spontaan en hoogs reaktief. ʼn Kombinasie van abstrakte ekspressionisme wat berus op mark-making, kwashale, verfspatsels. Dit dui op die distorsie van herkenbare objekte om ʼn sekere stemming of gevoel te skep. Ek skep chaos wat ek later orden.

Ek maak altyd gebuik van gemengde media

Kunstenaars wat jou blywend beindruk?

Jackson Pollock  het ek in 1985 ontdek en sy invloed is seker die blywendste. Spore van sy spattegniek is vandag nog in my werk te sien.

Ook Monet, Matisse, Kandinski, Cy Twombly, en die kunsteorieë van Clive Bell, Francis Bacon, John Berger, Arthur Koestler, Johannes Itten.

Clive Bell se uitlating hang ek vandag nog aan: “The representative element in a work of art may or may not be harmful, but it is always irrelevant. For to appreciate a work of art, we must bring with us nothing from life, no knowledge of its affairs and ideas, no familiarity with its emotions.”

Die denker, gemengde media, Michele Nigrini

Kuns argief

  • Landskappe as heerlike spieëls van onthou
  • Die moontlikheid van oorlewing
  • Protes gee museum gas oor portretprys
Lees nou