Warm JFO-winterseisoen hier

deur Paul Boekkooi

Oor die voorspelbare en konserwatief-veilige programmering by feitlik al ons simfonieorkeste, het ons reeds op SKROP se kuberruimte voete gestamp en enkele idees rondgegooi (sien argief). Nagenoeg 80 persent van orkeste se gehore is behoudend. Vir die lede van al vier orkeste se artistieke beplanningskomitees gaan dit eerder oor die hoogste loketinkomstepotensiaal wat bereik sou kon word as oor gehoorontwikkeling. Dít is op die lange duur kortsigtig.

Met ʼn vinnige blik oor die programaanbod van die Johannesburgse Filharmoniese Orkes (JFO) se Wintersimfonieseisoen wat vandeesweek in die Linder-ouditorium in Parktown wegspring, is daar tog ʼn paar uiters positiewe aspekte rondom die repertoriumkeuses wat verheug. Die ouer, uiters patriotiese ondersteuners wat die orkes al 19 jaar goedgesind is, sal verbaas en dalk teleurgesteld wees dat hulle in die nuwe seisoen dit sal moet oorleef om nie één keer werke van Beethoven, Rachmaninov of Tsjaikowski te hoor nie.

Veral dié drie komponiste is die stapelvoedsel van die massas: reg so, maar dit gaan immers ten koste van ʼn wyer perspektief op die genot wat ook musiek uit ander tydperke as slegs die Romantiek kan bied.

Hou julle stoele vas: Die Klassieke era is nou ook verteenwoordig deur Mozart en Haydn, terwyl selfs die voorafgaande Baroktydperk  ʼn staanplek kry deur die uitvoering van die gewildste werk óóit wat Vivaldi nagelaat het: Le Quattro stagioni (Die vier seisoene) wat bestaan uit vier vioolconcerto’s waarin die komponis se beeldende fantasie op loop gaan met wat elke seisoen in sy breedste verskeidenheid vir die mensdom beteken.

Die uitvoering hiervan is ʼn eerste vir die JFO. Daar is baie meer aantreklike orkeswerke uit die Barok wat hopelik van nou af op hulle programme sal verskyn – veral welkom wanneer die genooide dirigente met historiese uitvoeringspraktyke vertroud is!

Vandeesweek se Program 1 bestaan uit die Simfonie no. 94 in G majeur, die sogenaamde “Verrassingsimfonie”, van Haydn, die Klavierkonsert no. 2 in g mineur van Saint-Saëns en die Simfonie no. 4 in d mineur van Schumann.

Op die verhoog vir die eerste twee van vier programme, is daar die Japanse dirigent Yasuo Shinozaki wat vir die meerderheid Suid-Afrikaners ʼn  immer gesogte gas is. Saam met hom voor die klavier in die Saint-Saëns concerto is daar die jong Venezolaanse pianiste Edith Peña wat hiermee haar debuut met die JFO maak.

Hierdie konsert word Woensdag-, Donderdag- en Vrydagaand  in die Linder uitgevoer, maar let wel: slegs vir hierdie winterseisoen is die aanvangstyd van die gebruiklike 20:00 na 19:30 vervroeg. Ook die gratis voorafpraatjies deur Deano Maduramuthu van Classic 1027 is vervroeg na 18:30, maar word steeds in die Space Frame foyer aangebied.

Seisoen-subskripsiekaartjies teen verlaagde pryse en enkelkaartjies kan deur Computicket bespreek word, maar is ook vanaf 18:30 by die Linder-loket verkrygbaar.

  • Vir volledige inligting oor die JFO se Winterseisoen, besoek die orkes se webtuiste by jpo.co.za

Labirint & metamorfose

deur Paul Boekkooi

KRZYSZTOF PENDERECKI: La Follia (2013); Duo concertante (2010); Sonate no. 2 vir viool en klavier (1999); Metamorphosen – Concerto no. 2 vir viool en orkes (1992-95). Anne-Sophie Mutter, viool / Roman Patkoló, kontrabas / Lambert Orkis, klavier / Londense Simfonieorkes / Krzysztof Penderecki. Deutsche Grammophon 483 5163 (2 CD’s)

Penderecki word uiteindelik op 85 gereken as die beroemdste onder lewende Poolse komponiste. In sy vroeë beroepsjare, die laat-1950s en die 1960s, is hy as ʼn avant garde-figuur beskou wat musiekkonvensies radikaal in sy soeke na ʼn persoonlike styl wou deurbreek. Dit het nie maklik gekom nie. Die skimme van voorganger-komponiste het aan hom bly vaskleef – iets wat gereeld kritiek van musikoloë ontlok het.

Onder sy mees blywende werke uit dié tydperk wat intussen “klassiek” geword het, is die selfverklarende orkesstuk Threnody to the Victims of Hiroshima, die St. Lukas Passie, ʼn Poolse Requiem, Anaklasis, Utrenja en later ook ʼn Credo, ʼn Magnificat en sy Simfonie no. 3. So vanaf 1970 het Penderecki na melodie teruggekeer. Veral sy skryfwyse van koormusiek is wyd aangeprys, terwyl sy voluit eksperimentele fase intussen vervang is met ʼn styl wat spreek van uiterste geladenheid. Grandiose geluidsontploffings kontrasteer met uiterste verstilling; skreiende chromatiek ding mee met volle klanktrosse wat naas suiwer tonale harmonieë geplaas word.

In vier operas, waarvan Ubu Rex, die mees onlangse (1991) een is, word daar van tyd tot tyd uiters moedig, uitdagend, parmantig en selfs met ʼn sterk satiriese onderbou verwys na mag, terwyl dit met algehele absurditeit alle vorms van korrupsie genadeloos met giftige angels uitlig en bespot.

Die samewerking van bykans drie dekades tussen Penderecki en die Duitse violis Anne-Sophie Mutter toon ʼn kwantumsprong rondom ʼn onkeerbare individuele rypheid wat hom vanaf die vroeë 1990s beetgepak het. Hy het selfs redelik onlangs onthul dat ook hý graag ʼn negende simfonie sou wil voltooi.

Opvallend by Mutter se program is dat al vier werke uit tradisioneel klassieke vormskemas  ontwikkel het: die sonate, ʼn concerto, ʼn duo vir viool en kontrabas, asook ‘n werk vir solo viool in ʼn tema met variasies.

Na die concerto Metamorphosen word formeel verwys as die Concerto no. 2 vir viool en orkes (1992-95).  Penderecki se Concerto no. 1 vir viool en orkes het byna 20 jaar vroeër ontstaan en is opgedra aan Isaac Stern, terwyl dieselfde eer Mutter beskore was met No. 2. By dié werk sluit die komponis hom aan by laat-19de eeuse klanktradisies en Penderecki se motto: “Ou vorms moet verlewendig word om nuwes te kan skep.” Albei concerto’s is eendelig. Die steeds veranderende stemming en ritme vervang as’t ware die tradisionele meerdeligheid. Die orkes se aandeel is groot en deurslaggewend. Die werk is warmbloedig en spreek die luisteraar op ʼn unieke wyse aan. Die virtuositeit is fabelagtig, met forte-dele wat kragtig gekontrasteer word met piano- en pianissimo-dele. Mutter verstom met haar flitsende passasiewerk waarmee al die registers én  tegniese moontlikhede van die viool uitgedaag word. Die komponis is op die podium voor die Londense Simfonieorkes. Hulle besit ʼn dinamiese klankkleur en ondersteun en stimuleer Mutter optimaal.

Met La Follia (2013) vir solo-viool voel dit asof dit ʼn verre Barok-nasaat is wat voluit vir die 21ste eeu bestem is. Met ʼn tema en nege variasies wat uitermate fantasieryk is en met óf die fynste óf in soms dramatiese stemmingskontraste oorgedra word, neem dit geensins lank om met die inhoud vertroud te raak nie.

Duo Concertante (2010) is drie kort dele waarin die violiste en Roman Patkoló met sy kontrabas in ʼn nie-ernstige tweegesprek tree. Trouens, as daar nog luisteraars is wat glo dat Penderecki skaars oor enige sprankies humor beskik, sal hulle na dese hul vooroordele moet sluk. Musikaal gesproke is veerlig (die viool) en loodswaar (die kontrabas) hier voorwaar pasmaats.

In totale kontras hiermee, doen die komponis ʼn enorme beroep op die uithouvermoë van die luisteraar in die Sonate no. 2 vir viool en klavier (1999). Mutter en Lambert Orkis se uitvoering is vol oorgawe, maar ʼn meesterwerk is dit nie, tensy dit die potensiaal het dat dit op enkele luisteraars sou kon “groei”. Soms banaal en galsterig is helaas woorde wat by my opgekom het. Die enigste deel van die bestaande vyf wat my enigsins kon bekoor, was die derde: Notturno. Adagio. Die Andante slot het die aandag momenteel geprikkel, maar dit is gesmoor deur ʼn soort misplaaste pretensie. Hierdie was ʼn labirint waaruit ʼn mens skaars kon ontsnap.

Equus: Om opnuut te glo

deur Paul Boekkooi

Tussen 1973, met Equus se debuut in Londen en nou, het daar 46 jaar verloop. Die wêreld, asook die veranderlike, soms drastiese denkprosesse oor dié tydperk, laat jou met nuut verworwe insigte dieselfde verhoogstuk aanskou.

Die feitelik gebaseerde intrige van die drama staan rotsvas, onveranderlik soos ʼn standbeeld. Maar wat tussen die karakters gesê word en hoe die inhoud van daardie dialoë in ʼn nuwe tydvak geïnterpreteer mag word, kan ’n klemverskuiwing of selfs ʼn gedeeltelike grondverskuiwing tot gevolg hê.

Moontlik is ’n meer tersaaklike vraag: Verteenwoordig die wye spanveld in Equus rondom psigologie, religie, filosofie, die reg en ander etiese vakgebiede nog dieselfde gewig as in ’n vorige eeu? Dra dít wat die dramaturg Peter Shaffer so nougeset neergeskryf het nog dieselfde trefkrag as destyds? Het die mens se uitkyk enigsins drasties verander?

Vir ’n relatief verhelderende antwoord hierop kan aangehaal word uit ‘n huldeblyk aan Shaffer deur Bruce Weber en Robert Birkvist in The New York Times, 6 Junie 2016 – die dag van sy heengaan:

“Though the play (Equus) drew much praise – ‘stunning’, Walter Kerr called it in The New York Times – it also courted controversy. A few amateur shrinks (that is, critics) offered a variety of interpretations, including that the play was about closeted homosexuality – a suggestion that especially flummoxed Mr. Shaffer – and professional ones complained about the portrayal of their profession”. ’n Oorloggie van omstredenheid het vir ’n kort rukkie in die lug bly hang…

Die jongste plaaslike produksie van die stuk is meesterlik in dié sin dat dit die grootsheid van die oorwegend nie-fiktiewe gegewe heg en geïntegreerd weergee. Niks doen as synde verouderd aan nie. Terwyl die stuk handel oor twee mans, die psigiater Martin Dysart (Graham Hopkins) en sy tienerseun-pasiënt, Alan Strang (Sven Ruygrok), slaan die stem van die dramaturg deurlopend in die terapiegesprekke deur. Hulle is soms driftig, genuanseerd, maar weerspieël meestal ’n ondertoon van broosheid.

’n Uiters treffende stelling kom in die tweede bedryf voor wanneer Dysart vir Hesther Salomon (Cassandra-Tendai Mapanda) met vertwyfeling sê: “Can you think of anything worse one can do to anybody than take away their worship?” Hiermee kon Shaffer netsowel met die 21ste eeuse mens in gesprek tree. Dit raak aan ’n sentrale leitmotief in die drama.

Fred Abrahamse, die regisseur en beligtingsontwerper, het ’n sterk konsepsionele eenheid in sy regieplan nagestreef, verkry deur die stel- en kostuumontwerpe van Marcel Meyer, die bewegingschoreografie van Marc Goldberg en Charl-Johan Lingenfelder se musiek.

Dat mans en vroue met soms verstommende bewegings die perde “lewe” laat kry, is by geen vorige plaaslike professionele opvoering van Equus bereik nie. Ook die spanningvolle geladenheid in die interaksie tussen mens en perd is hier meer tasbaar as by vorige produksies. Die toneel waar Strang die ses perde verblind, wek afsku.

Nog meer indrukwekkend was die prestasies rondom die karakterryke inlewing deur die hoofspelers, met Graham Hopkins aan die spits met ’n karakter wat sy eie krisisse beleef en dit met wyd aangewende stemmodulasies en gesiguitdrukkings verinnerlik het. Sven Ruygrok is byna sy eweknie – veral so in die tweede bedryf. Ongelukkig moet Maggie Gericke as Dora Strang nog deeglike stemprojeksie onder die knie kry.

Equus deur Peter Shaffer. Pieter Toerien-teater, Montecasino. Tot 26 Mei.

Draai die stilteknoppie oop

Kobus Burger skryf oor:

Ses dae van my week begin met ʼn beker koffie of suurlemoenwater – iewers het ʼn gesondheidsghoeroe dit aanbeveel. Maar die sewende dag behoort aan ʼn afgetrede Amerikaanse radioveteraan wat in Seattle woon.

Elke Sondagoggend lê tussen 45 en 50 minute van Nick Francis se weeklikse radioprogram QuietMusic in my MixCloud (toep) en wag. Half deur die slaap prewel ek nou al slaafs die woorde saam … “Time to slow things down … turn up the quiet”.

Dan volg Francis (ʼn jazzfanatikus) se eklektiese mengsel van musiek wat wissel van ambient, lounge, elektronika en jazz tot instrumentale musiek en swewende esoterika.

Danksy Francis het ek al ʼn imposante gerf nuwe musiek op my ontdeklysie, soos die Yslandse duo Kiasmo, die Amerikaanse musikant en produksieleier Tycho (alias Scott Hansen) en die klaviertrio GoGo Penguin van Manchester.

QuietMusic is vanjaar ‘n kwarteeu oud, al het dit al meer as dertig jaar gelede ontstaan en verskeie ander name gehad. Gaan lees gerus meer op www.quietmusic.com oor hoe ʼn fassinerende kronkelpaadjie Francis en sy radioloopbaan geloop het.

Francis is intussen afgetree nadat hy vir lank die musiekdirekteur van KNKX-FM, ʼn openbarediensradiostasie, was en ook op ʼn stadium hoof van programmering van die aanlynstasie Jazz24.org. Hy is egter nou die aanbieder én vervaardiger van Quietmusic waarvan die volle drie ure op sy webblad gepubliseer word. Teen $5 (sowat R72, afhangend van die wisselkoers) per maand kan jy die volle drie uur lange program (en die volledige speellys) aflaai of aanlyn stroom.

Francis is allermins ʼn pronkperd wat met sy musiekkennis probeer spog. Hy klink eerder soos ʼn passievolle vriend wat deur sy plateversameling krap en die een rare juweel na die ander afstof. Die afgelope week se program was ʼn soomlose klanklandskap bestaande uit Thievery Corporation, Aretha Franklin, Sade, Rodrigo & Gabriela, St. Germain, Liz Story en die Duitse pianis Lambert.

Francis is getroud met die fotograaf Sharon Styer, wat die foto hiernaas van hom geneem het. En as jy op YouTube gaan soek, sal jy musiekvideo’s raakloop waarin hy “mashups” speel op ʼn selfontwerpte masjien met musiekgrepe van onder andere John Coltrane, The Police en Branford Marsalis. [Soek vir “A Loop Supreme” Live / Mashup on The Choppertone”.]

Nodeloos om te sê daar is nie ʼn enkele advertensieklingel tydens QuietMusic nie en Francis groepeer die snitte soms so drie-drie saam sodat die musiek die praatwerk doen.

Vir jare lank is my Sondae nou al sinoniem met Nick Francis en sy QuietMusic. Heimlik hoop ek dié musiekreus  draai vir nog ʼn kwarteeu die stilte-knoppie van sy skatkis harder, want glo my, hy het geen gelyke nie.

ʼn Visionêre Russiese tjellomeester

deur Paul Boekkooi

Edward Elgar (1857-1934), die selfgemaakte Victoriaanse man wat tot diep in die Eduardiaanse tyd in Engeland geleef het, se Tjellokonsert in e mineur, opus 85 is welsprekend en suggereer en weerspieël iets van die aandskemering van die Britse ryk. Met ʼn nostalgie wat veral in die twee Adagio-dele die hartsnare aanraak omdat dit – so kort ná die tragedie van die Eerste Wêreldoorlog –  inderwaarheid en ook letterlik sy afskeids-ode is aan ʼn tyd wat vir altyd verby sou wees. Dié werk se buitengewoon aandoenlike melancholiese karaktertrekke enersyds en die Allegro molto se kwiksilweragtige briljantheid andersyds, is deur die passieryke uitvoerings en opname daarvan deur die legendariese Jacqueline du Pré, in luisteraars se bewussyn ingegrif.

Haar siening is geensins die enigste geldige een nie. Nabootsers struikel in elk geval in hulle pogings. Vir ‘n vars beredeneerde en oortuigende visie is daar altyd ruimte – soos op 29 Mei bewys is deur die Russiese tjellis Alexander Ramm saam met die Johannesburgse Filharmoniese Orkes onder leiding van  Yasuo Shinozaki in die Linder-ouditorium, Parktown, Johannesburg. Ramm is ‘n veelbekroonde meestermusikus met onder meer ʼn tweede prys in Unisa se Strykerskompetisie (2010) en ʼn silwermedalje in die Internasionale Tsjaikowski kompetisie in Moskou (2015).

Sy uitvoering was gelaai met ʼn detailryke beligting van die partituur. Geen konvensionele vertolkingsmaniërismes het ingesluip nie. Alles het nuutgemunt geklink op ʼn vlak wat ek nog nooit tevore in ʼn lewende uitvoering daarvan kon ontdek nie. Ramm konsentreer veral op ʼn dinamies-vloeiende seggingskrag wat ryp kontraste na vore bring. Dit is ook duidelik sigbaar (en hoorbaar!) dat hy die vertolking in groot detail vooraf met die dirigent bespreek en ontleed het. Hulle kommunikasie was haarfyn en intens. Die orkes het wakker daarby aangesluit. Al is dit kort kennisgewing, kan ʼn mens dié uitvoering, wat op 30 Mei om 19:30 herhaal word, nie hoog genoeg aanbeveel nie. Gaan luister – veral ook omdat die uitvoerings van die ander werke, Weber se ouverture tot Der Freischütz en Sibelius se Simfonie no. 1 in e mineur, opus 39, eweneens voortreflik is.

Ramm, wat sopas sy konserttoer deur die land begin het, tree vir die komende paar weke nog by die volgende plekke op:

Saterdag 1 Junie om 16:00: Miriam Makeba konsertsaal, Unisa, Pretoria. Werke van Beethoven, Britten, Tsjaikowski en Chopin, met Bryan Wallick, klavier.

Sondag 2 Junie om 16:30: Endler-saal, Stellenbosch. (Dieselfde program)

Maandag 3 Junie om 19:30: NG Kerksaal, Knysna. (Dieselfde program)

Donderdag 6 Junie om 19:30: Stadsaal, Durban. Elgar se Tjellokonsert met die KZN Filharmoniese Orkes en Yasuo Shinozaki (dirigent).

Donderdag 13 Junie om 20:00: Stadsaal, Kaapstad. Prokofjef se Sinfonia Concertante met die Kaapse Filharmoniese Orkes en Arjan Tien (dirigent).

Saterdag 15 Junie om 15:00: Baxter-teater, Kaapstad. Dieselfde program as 1 Junie.

Job in die Goudstad

deur Paul Boekkooi

Alles wat oor eeue oor Job in die Ou Testament geskryf is, waarborg ʼn sonderlinge, bevredigende en boeiende ervaring vir elke konsensieuse leser. Dié boek, alleenstaande wat styl, inhoud en aanbieding betref, plus die digterlike taal, sterk dramatiese gegewe – die opstandigheid van Job teenoor sy God, die konflik en onderhandelinge tussen die Here en Satan rondom Job se lot – het wyd neerslag gevind. Dit was geensins slegs beperk tot teologie en eksegese nie, maar het ook in die letterkunde, filosofie, die sedeleer, sielkunde en ander dissiplines en denkrigtings na vore gekom. Die kern van al dié prosesse wentel om die begrip “teodisee”, wat die HAT verklaar as die “verdediging van die goedheid/almag van God, gesien in die lig van die bestaan van die bose”.

Dit na aanleiding van die verhoogstuk Jobe wat tans in die Auto and General Theatre on the Square in Sandton opgevoer word. Aangepas vanuit die oorspronklike bron deur Teboho Sengoai en geregisseer deur Josias dos Moleele, is die stuk redelik verbeeldingryk in ʼn eietydse Johannesburg geplaas, met ʼn verhoogstel en kostuums wat nouveau riche voorwerpe meng met soms kitscherige Afrika-artefakte. Die kernuitgangspunt word só in die program verwoord: “Why do bad things happen to good people? When life is going smoothly, faith is easy. The test of faith always comes when life stops making sense.” Pronto!

Jobe (Muzi Mthabela) en sy vrou, Princess (Mogau Paulina Motlatswi), is as ʼn mens hulle liggaamstaal takseer, gelukkig en geheg aan mekaar. Hulle koer en kan hulle hande nóg stil nóg tuis hou. ʼn Nuwe motor, in die klas van ministers en politici s’n, kom ter sprake. Die hoogheilige tweetjies oorweeg ook die aankoop van eiendom omdat dit so ʼn goeie belegging is. Princess lig Jobe terloops in dat ʼn dakwoonstel van die Michelangelo Hotel in Sandton te koop is …

Van hier af konsentreer die skrywer en regisseur op Jobe se sinies-gevoellose vriende se reaksies op die paartjie se dilemma. Op allerlei maniere tref ongelukke en ongelukkigheid hulle. Daar is by tye tekens van venynig-humoristiese tussenwerpsels en heelwat aktiwiteit op die verhoog, maar daar is weinig te vinde van ʼn ontluikende subteks in dié gebeure wat enigsins met die Bybelgedeeltes verband hou.

Die produksie verloor fokus, terwyl ʼn klankbaan met Joodse gesange wat so dawerend weergalm dat jy die dialoog by tye kwalik kan volg, heelwat van die belangrike aspekte en detail van die oorspronklike verhaal se doel in die niet laat verdwyn. Met die afgelope Sondagmiddag se opvoering het die gehoor dit skaars gesnap toe die einde aanbreek.

Hier’s nog baie werk wat wag.

  • Jobe, aangepas deur Teboho Sengoai. Auto & General Theatre on the Square, Sandton. Tot 15 Junie.

ʼn Byna geslaagde Vivaldi

deur Paul Boekkooi

Johannesburgse Filharmoniese Orkes, met Robert Moody (dirigent) en Ye-Eun Choi (viool); Die Vier Seisoene (Vivaldi); Simfonie no. 3 in F majeur (Brahms)Linder-ouditorium, Parktown, Johannesburg.

Antonio Vivaldi (1678-1741) was ‘n Barokkomponis by uitnemendheid: kreatief, fantasieryk, asook kwalitatief uiters produktief. Sy Vier Seisoene waarmee sy Opus 8 open, het ʼn wêreldbestormende treffer geword toe dit uiteindelik in die vroeë na middel- 20ste eeu herontdek is. Vandag is dit  universeel gesog. Elke kamerorkes met vernuf voer dit uit, verwerkers met oorspronklikheid – en helaas ook húlle daarsonder – laat dit op alternatiewe wyses opklink. En nou, vir die eerste keer in sy bestaan van 19 jaar, het die JFO hulself uiteindelik tot Vivaldi se magnum opus gewend.

Met ʼn behoorlik uitgedunde strykerskomponent en John Coulter voor die klavesimbel (skaars hoorbaar) en met die orkesopstelling van verlede week wat merendeels behou is vir die Vivaldi- én Brahms-uitvoerings, was die verwagtinge hoog dat ons ʼn histories redelik ingeligte uitvoering sou beleef. Daaraan  is merendeels voldoen – veral danksy Ye-Eun Choi as vioolsolis en die dirigent Robert Moody se inspirerende insette wat oorkoepelend musikaal boeiend was, maar in geïsoleerde onderdele soms minder so.

Hierdie jaargetye in aardse klanke handel nie oor pastorale illusies nie, maar betrek gewone mense: Italiaanse boere wat hul boerbokke wei, mense wat die taal van voëls verstaan en deur insekte gepla word, wat jag, suip en in die middaghitte wegdommel. In die winter skaats hulle of sit mymerend by ʼn vuur. Sulke situasies eis subtiel uitgebeelde musikaliteit en verbeelding. Hier is dit slegs gedeeltelik teenwoordig. Die dansagtige dele kan meer ligvoets wees, terwyl die Presto uit die Somerkonsert ontsier word deur momenteel slordige ensemblespel en ‘n gejaag na die einde toe.

Benewens ‘n skitterende tegniek, het Me. Choi ook minder gelukkige oomblikke beleef – veral waar grofheid in haar spel insluip. Nogtans was daar heelwat om te waardeer, soos haar smaakvolle ornamentasies. Moody se beheer oor die ensemble was nie vlekkeloos nie, maar in die Largo– en Adagio-dele was die fluisterende pianissimo’s te midde van verfynde dinamiese skakerings uiters verkwikkend.

In Brahms se Simfonie no. 3 in F majeur, opus 90 is die dirigent se interpretasie gekenmerk deur outoriteit vir die komponis se wense, en die handhawing van ideale tempokeuses, asook ‘n ewewigtige siening van die werk se innerlike krag. Die klankewewig tussen alle instrumentale groepe het homogeen na vore gekom. In die openings-Allegro con brio waar die herhaling verrassenderwys wél gehoorsaam word, vereis die fors- en felheid ietwat meer beklemtoning om ʼn meer dramatiese effek te verseker. Die Andante was gepas liries, hoewel die klimaks waar die strykers die leiding neem, net te ondervoed was. Hierna word die immer meevoerende Poco allegretto wel met orkestrale warmte gevul, maar die melodiese kontoere se frasering kan sterker belig word. Die Allegro-finale besit die gewenste stukrag, terwyl die rustige slot deur Moore se detailryke beheer ʼn bykans vertroostende en ʼn perfek afsluitende effek in die gemoed vestig.

  • Herhaling: Vanaand, 13 Junie, om 19:30. Kaartjies: Computicket, of van 18:30 by die Linder-loket.

Musiek van volgroeide wonderkinders

deur Paul Boekkooi

Die programmering van simfoniekonerte is ʼn fyn kuns. Indien dit met kennis, oorleg en estetiese voldoening aangepak word, kan dit invloedryk wees en ʼn blywende nawerking op gehore hê. Vandeesweek bied die Johannesburgse Filharmoniese Orkes (JFO) slegs die werk van twee komponiste in die Linder-ouditorium in Parktown op 5 en 6 Junie om 19:30, aan: Wolfgang Amadeus Mozart en Felix Mendelssohn. Die aanbod is nie opsigtelik temagedrewe nie. Want daar is die standaardformule van ouverture, concerto en simfonie. Die musiek se styl is onderskeidelik Klassiek en Romanties.

Tog is daar ʼn dinamiese dimensie wat oorkoepelend bykom: albei komponiste was wonderkinders in die mees letterlike sin van die woord en albei het relatief vroeg gesterf – Mozart in die ouderdom van 35 en Mendelssohn op 38. Iets wat maklik uit die oog verloor word, is dat hulle binne ʼn kreatiewe gesinsverband ontwikkel het waar huismusiek beoefen is. Mozart se pa was behalwe violis ook ʼn komponis, terwyl Mendelssohn se vier jaar ouer  suster, Fanny, ʼn bekende pianis en komponis was.

Op die JFO se program, gedirigeer deur die Nederlander Arjan Tien wat al vir ruim 20 jaar gereeld deur Suid-Afrikaanse orkeste uitgenooi word, verskyn Mozart se Ouverture tot Die huwelik van Figaro en die Klavierkonsert no. 23 in A majeur, K. 488. Met laasgenoemde tree die Britse pianis van Ghanese ouers, Sodi Braide, as solis op.

Albei werke is in 1786 gekomponeer – ʼn jaar waarin Mozart se skeppingskrag, slegs vyf jaar voor sy afsterwe, opvallende nuwe hoogtes bereik het. Dié A majeur concerto was die voedingsbron vir die laaste vier klavierkonserte wat hy sou voltooi. Hulle het aan hom sonder twyfel die eretitel van “vader” van die klavierkonsert, soos wat ons dié oeuvre tot vandag toe ken, besorg. Geestelike besieling en tegniese afgerondheid het daarna in sy oorblywende klavierkonserte ewewigtig hand aan hand geloop.

Ná pouse volg die sogenaamde “Skotse” Simfonie van Mendelssohn – die No.3 in A mineur, Opus 56 wat oor ʼn tydperk van 13 jaar, tussen 1829 en 1842, gekomponeer is. Enorm kontrasryk en boeiend, meesterlik georkestreer en gelaai met beeldende musiek – vanaf hoogs verfynd, deur episodes wat programmaties is omdat dit landelike voorstellings in musiek weerspieël, tot by ʼn storm – is hierdie sonder twyfel sy mees meevoerende orkeswerk.

Ontmensliking op sy kruuste

deur Paul Boekkooi

Ek skryf hierdie resensie in die eerste persoon en sonder aansien des persoons. Ek draai geen doekies om nie. Ek is net so kaal en dalk selfs meer weerloos as die sewe naak akteurs op die Markteaterverhoog. ʼn Voordeel is dat ek níé op daardie verhoog hoef te staan of doen wat die dramaturg en regisseur aand na aand van hulle verwag nie.

Die Rypmaakkamer is ʼn Afrikaanse vertaling deur regisseur Frans Swart van die Amerikaanse dramaturg David Ian Lee se The Curing Room. Dit beeld die tragiese werklikheid van sewe Russiese soldate uit wat in 1944 deur die Nazi’s gevange geneem en nakend in die rypmaakkamer van ʼn Poolse klooster gegooi is. Daar was geen kans op ontsnapping nie, die enigste deur is van buite gegrendel.

Ná ʼn blitsige eksposisie volg die sentrale riller-drama; sewe mans staar sonder hoop hul sterflikheid in die gesig. My gedagtes dwaal veertig jaar terug na ʼn dramakunde-klas waar prof. Louw Odendaal die “Teater van wreedheid” (Theatre of Cruelty) bespreek het. Ons “Bybel” was Allardyce Nicoll se World Drama (1976), waarin slegs vier verwysings voorkom, soos dié een: The so-called ‘theatre of cruelty’ has attracted a number of young authors – perhaps largely through the influence of Peter Brooke, who became an ardent admirer of (Antonin) Artaud’s philosophizings, particularly those which proclaimed the theatrical spectacle as a means of releasing man of his inner tensions and of forcing him to see himself morally and psychologically ‘naked’. Teen die middel-1960s het dié denkrigting doodgeloop. Die Rypmaakkamer gryp skokkend terug daarna.

Lefra-produksies reik hiermee na die uiterste teenpool van die ver-Afrikaanste klugte waarvoor hulle bekend is. Ons ervaar die krag van teater op sy mees weersinswekkende. Vir my roep dit aspekte van Lord of the Flies (William Golding) op – net nog erger, intenser en skokkender: die rudimentêre hiërargiese seleksie – tipies Darwiniaans – en in Lee se drama val die klem sterker op ʼn oorlewingstryd. Swart se rolbesetting is oordeelkundig gekies en oortuig merendeels. Dit verg konsentrasie om ʼn volronde begrip van elke karakter te vorm omdat die teks suggestief met inligting omgaan.

Benewens ʼn hegte ensemblegevoel is daar by elke speler individualiteit waarbinne hul karakters gedy. Een voorbeeld hiervan is Gregg Pettigrew as Weerman Nils Sukeruk. In ʼn sterk monoloog laat sy verwysings na sy geliefde vrou Ludmilla oomblikke van helder lig deurskemer. Zack Mtombeni het kompleksiteit en ironiese humor as Weerman Yura Yegerov oorgedra. Die orige spelers blink veral in konfliktonele uit en die talle gevegsekwense is uiters realisties gechoreografeer. Van die akteurs se stemprojeksie kan verbeter. Die taal pas presies by dit wat uitgebeeld word. Die vervaardigers van die prosteses het alles hiperrealisties verwesenlik.

Die Rypmaakkamer is beslis nie vir sensitiewe teatergangers nie. Ek het die uitgebeelde kannibalisme onverteerbaar skokkend gevind, en die gebruik van bebloede mensbeendere as “wapens” selfs meer.

Orkeste se repertorium-rondomtalies

deur Paul Boekkooi

Ons land het, wonderbaarlik genoeg, nog steeds drie professionele (voltydse)   simfonieorkeste wat oorleef: die Kaapse Filharmoniese Orkes (CPO) in die moederstad, die KZN Filharmoniese Orkes (KZNPO) in Durban en die Johannesburgse Filharmonese Orkes (JPO) in die Goudstad.

Aldrie word deur wydverspreide befondsing in staat gestel om jaarliks in die reël minstens 16 simfoniekonserte met voorste internasionale dirigente en soliste, verspreid oor vier seisoene, aan te bied. Elkeen van hulle het ʼn lojale ondersteuningsbasis wat hul gehore betref, met Kaapstad en Johannesburg aan die spits en dié in Durban wat helaas oor jare gevaarlik begin wegkrimp het.

Om hierdie verskynsel teen te werk, het die orkeste se keuse van repertorium al hoe meer begin verskraal en het selfs meerdere uitvoerings van dieselfde werk binne die top-40 uiters gewilde komposisies in ʼn kalenderjaar voorgekom. Veral in Johannesburg word daar die afgelope jare vasgesteek by die sogenaamde standaardrepertorium van “veilige” werke uit die Duits-Oostenrykse, Middel-Europese en Russiese Romantiek ten koste van meer eietydse meesterwerke.

Die ryke repertorium van die laaste 70 jaar van die 20ste eeu word geen kans gegun nie, om nie eers te praat van die 21ste eeu nie. Die JPO het in sy goue jare (naastenby tussen 2007 en 2012) dikwels avontuurlik te werk gegaan deur selfs komposisies van Messiaen, Ligeti, Bartók, Copland, Kodály. Berg, Sjostakowitsj, Suid-Amerikaanse komponiste, asook stukke van lewende Suid-Afrikaanse toondigters te programmeer. Van laasgenoemde was daar ook wêreldpremières.

ʼn Mens sou ʼn analogie ten opsigte van die gebrek aan kontemporêre werke kon trek met dít wat in die beeldende kunste gebeur. Stel jou voor dat kunssale sou besluit om slegs werke van Pierneef, Maggie Loubser, Gregoire Boonzaier en van hulle tydgenote uit te stal en die werk van twee geslagte daarná sou begin ignoreer. Hulle sou nie ‘n bestaan kon maak nie, want by dié kunsvorm is deurlopende vernuwing ʼn lewensaar wat gekoester word.

Ook in die teaterkuns maak die kontemporêr geskrewe dramas of komedies ʼn veel hoër persentasie van die geheel uit as die werk van die klassieke Griekse dramaturge en later byvoorbeeld Shakespeare, Ibsen of Tsjechof (om maar enkeles te noem). Nuut geskrewe teater ontleed al hoe meer die menslike staat tot in sy diepste wese. Gehore word diep daardeur geraak. Ook die ontploffing binne kontemporêre dansgenres spreek kragtiger tot eietydse gehore as die sprokiesballette uit die Romantiek van weleer.

Waarom lewe musici so graag asof hulle in die verlede vasgevang is? En waarom kan luisteraars slegs gesus word deur ‘n herkenbare melodie? Is daar nie meer enige stimulerende avontuurlikheid te vinde binne hulle vryetydsbesteding nie?

Antwoorde daarop is nie maklik te vinde nie, maar my eie waarneming oor 18 jaar by die JPO-konserte – waarvan die uwe terloops slegs vyf níé bygewoon het nie – is dat die meerderheid van gehoorlede altyd positief gereageer het op die uitsondelike ervaring wat die uitvoerings van  komposisies deur die hierbo genoemde lysie komponiste aan hulle gebied het.

Sela.

Meesleurende Paaskonsert

deur Paul Boekkooi

Lamentatione – Musiek vir Paastyd, aangebied deur die Koepel Kunstesentrum. Met die Ensemble Fons Partita, Koor en soliste. Konsertmeester: Antoinette Lohmann. In die Johanneskirche, Pretoria.

Komponiste is deur die eeue heen sterk deur die gewydheid en inkeer wat die voorbereiding vir die jaarlikse Paasgebeure impliseer, aangegryp. Tussen Goeie Vrydag met sy dramatiese gebeure, die sogenaamde “stil” of “swart” Saterdag en die viering van die Opstanding op Paassondag, is dit vir alle ontvanklike Christene ʼn emosiebelaaide tyd. Dit gaan nie onaangeraak by jou verby nie, terwyl die musiekgeskiedenis ons leer presies hoe komponiste sulke verskillende tradisies binne hul individuele musikale style geïntegreer het.

Hierdie konsert, wat die afgelope Sondagmiddag in die Etienne Rousseau-teater in Sasolburg herhaal is, was 2019 se terugblik op Pase deur die geestesoor en -oog van Joseph Haydn, die omvattendste voorloper en vervolmaker van die Klassieke tydperk in musiek. Die openingswerk was die Simfonie no. 26 in D mineur, Hob. 1: 26 met die bynaam Lamentatione wat mettertyd ontstaan het.  Sy eerste simfonie in ʼn mineur toonaard is die ideale keuse om iets van die bedrukte stemming daarvan weer te gee, al laat die openingsdeel se tempoaanduiding van Allegro assai con spirito jou iets anders verwag.

Vanuit haar sentrale konsertmeesterposisie het Antoinette Lohmann se stilisties vars en vitale leiding van dié relatief vroeë Sturm und Drang simfonie opgeval – ʼn vertolking wat ook deur gepaste kontraste op die vlak van artikulasie en frasering sy merk gelaat het. Die Gregoriaanse gesang wat Haydn as tweede tema in die eerste deel vestig, het weer duidelik in die daaropvolgende Adagio na vore getree. Die Minuet en Trio het ʼn gepaste bedrukte stemming gesuggereer. Die Franse horingspelers het op ou of kopieë van ou instrumente gemusiseer, terwyl die hobo’s en fagot bygedra het tot subtiele kleurkontraste.

Hierna het die grootse Stabat Mater wat, onverklaarbaar, steeds verwaarloos word, Christus se lyding sentraal geplaas. Hierin pas Haydn verskeie Barokprinsipes toe, waaronder ʼn briljante, virtuose koorfuga. Die meeste dele se stemming en tempo’s wissel tussen ingekeer en gematig, maar die komponis se emosionele betrokkenheid is merendeels op ʼn hoë vlak gemik.

Die soliste is deel van die koor wat uit 13 sangers bestaan. Hulle bring kollektief ʼn veel meer resonante klank voort as wat verwag is. Hulle bydrae het Haydn se harmoniese progressies en die botone op ʼn hoë vlak geplaas. Die suiwerheid van die koor was onberispelik.

Daar was geen swak skakel onder die vier soliste nie. Sonder om ‘n puriteinse skerpslyper te wil wees, lyk dit asof Alna Smit (sopraan) meer spesifiek konsentreer op musikale lyne as teksbelewing, want haar diksie kan verbeter. Die alt-arias is met diepe belewing deur Aukse Trinkunas benader, terwyl haar ingetoë voordrag se uitdrukkingspektrum vir haar duidelik belangriker as tegniese virtuositeit is. Chris Mostert (tenoor) was deurgaans welluidend  en musikaal gesproke op ʼn kruin. Sy mees aangrypende voordrag was in die “Vidit suum dulcem natum ”, ʼn klaaglied van Maria by haar seun wie se gees hom begin verlaat. Hendré van  Zyl (bas) se soepel tegniek, hoë peil van voordrag en ʼn oorkoepelende begrip vir alle stilistiese vereistes, het sy enorme groei oor die jare herbevestig.

Sonder Antoinette Lohmann se stilistiese kundigheid en haar energieke toepassing daarvan, sou alles baie anders geklink het: waarskynlik treuriger…

Twee konings stamp koppe

deur Kobus Burger

Om die Suid-Afrikaans gebore akteur sir Anthony Sher op die vooraand van sy sewentigste verjaardag ter plaatse in ʼn splinternuwe toneelstuk op die planke te sien, is ʼn belewenis.

Sher het in 1982 by die Royal Shakespeare Company (mede-vervaardiger van hierdie nuwe drama uit die pen van John Kani) aangesluit. En hier knoop hy sy loopbaan meesterlik saam met ʼn drama wat met Shakespeare se King Lear in gesprek tree.

In Kunene & The King daag die verpleër Lunga Kunene (Kani) by ʼn bejaarde akteur met lewerkanker, Jack Morris (Sher), op om hom te versorg. Morris is ʼn  korrelkop, vereensaam en kyk nog hopeloos te diep in die bottel al berei hy voor vir sy rol as Lear in ʼn produksie wat in die Kunstekaap-teater sal open.

Die “koning” en Kunene stamp uit die staanspoor koppe. Die pyn, wonde en verskille lê veel dieper as net die kanker. Plek-plek kreun die stuk onder die politieke retoriek en kommentaar wat nog nie in die karakters lêplek gekry het nie. ʼn Mens hoor nog die dramaturg se stem. Net té letterlik; té veel wysvinger na die gehoor.

Sher kan met die klap van die vingers transformeer. Sy oorgange is soomloos-oortuigend van ʼn lydende akteur tot ʼn formidabele Lear. ʼn Meesterklas in die toneelkuns met ragfyn toneelspel wat soos ʼn emosionele stemvurk tril.

Kani skets sy Kunene met bekende aanwendsels wat ʼn sterker regisseurshand sou kon uitstryk. Hy is wel ʼn gedugte teenwig vir Sher en sorg vir ʼn magdom komiese momente wat maak dat Kunene & the King nie as ʼn volwaardige tragedie onthou sal word nie.

Lungiswa Plaatjies se sang met musiek deur Neo Muyanga word vir dramatiese oorgange benut. Birrie le Roux se besonderse stelontwerp vestig twee uiteenlopende huise op die Fugard-verhoog. Tesame met Mannie Manim se beligtingsontwerp is die produksie tegnies van hoogstaande gehalte.

Die ontknoping en slot het net té maklik oorgekom, asof dit afbreuk doen aan die ryk, geskakeerde en diepgaande verhaal wat in die voorafgaande sowat 100 minute vertel is. Die kompleksiteit van die karakters en politieke moeras waarin die twee mans hulle bevind, word met ʼn kitsoplossing uit die pad gevee. ʼn Mens wonder: Kon Shakespeare, Lear of Kunene se voorvaders (of selfs hul spoke) nie dalk in hierdie sleuteltoneel aangemeld het nie?

Kunene & The King is steeds ʼn ʼn tydige nuwe Suid-Afrikaanse drama en behoort nes Kani se Nothing But The Truth nog lank onthou te word. Gaan kyk dit, al is dit dan net om Sher se manjifieke Morris-vertolking te beleef.

  • Kunene & The King, The Fugard Theatre, Kaapstad. Vir meer inligting of besprekings besoek www.thefugard.c

Haydn die juweel van die aand

deur Paul Boekkooi

Johannesburgse Filharmoniese Orkes, met Yasuo Shinozaki (dirigent) en Edith Peña (solis). Program: Simfonie no. 94 in G majeur – Verrassing (Haydn); Klavierkonsert no. 2 in g mineur (Saint-Saëns); Simfonie no. 4 in d mineur (Schumann). In die Linder-ouditorium, Parktown, Johannesburg. 

ʼn Orkes, of dit nou 20, 50, 70, of oor ʼn honderd lede tel, is vergelykbaar met ʼn korporasie en funksioneer in ideale omstandighede ook so. Verder is dit ook ʼn dig verweefde samestelling van hoogs begaafde individue wat daarna streef om as ʼn harmoniese geheel te funksioneer. Die skoonheid van die uitvoerende kunsvorm het sy eie en spesifieke estetiese reëls. Dit is hier waar die dirigent as ’t ware die kragbron word wat tydens repetisies sy instrument (die orkes) moet inspireer en lei sodat elke partituur die luisteraar so getrou moontlik sal bereik deur die komponis se aanwysings te realiseer.

Vandeesweek se JFO konsert voldoen aan talle van die basiese vereistes wat ons van ʼn orkes verwag. In die volksmond sou ons kon sê die balkie is hoog gelig – veral in die uitvoering van Haydn se sogenaamde “Verrassingsimfonie”, waarin die komponis op speelse wyse sy humoristiese insigte met die gehoor deel. 21ste eeuse gehore is helaas so ernstig, dat  hulle dit nie eintlik snap nie.

Yasuo Shinozaki het sy eiesoortige idees oor hoe dinamiese effekte, tempo’s, frasering en balans tussen die vier afdelings van die orkes behoort te klink. Haydn sou waarskynlik vir hom geknipoog het met soveel inenting van lewe in die simfonie. Sy werkswyse het hoë vlakke van ensembledissipline bewerkstellig, en terselfdertyd soepelheid behou. Tempo’s was vlot, maar die Menuetto se Trio-gedeelte was ʼn misrekening: Haydn sou skaars met so ʼn ossewa-tempo tevrede wees. Die JFO het aan die vereiste virtuositeit voldoen, met veral die houtblasers seëvierend en Magda de Vries voor die keteltromme so akkuraat soos donderslae.

Edith Peña het oorkoepelend ʼn verdienstelike indruk gemaak met haar vertolking van Saint-Saëns se Klavierkonsert no. 2, maar in belangrike details minder bekoor. Tegnies is dit ʼn enorm uitdagende werk, bygesê. Sy het deurentyd die meeste van dié eise waargemaak, maar haar klankproduksie besit te min vloeiendheid en kontrasrykheid waarmee die komponis die solis uitdaag. In die Andante sostenuto openingsdeel was haar klank soms onnodig perkussief. Daar was helaas te min tekens van dinamiese kontraste wat sinryk gedra word deur ʼn digterlike aanvoeling en ʼn subtiel aangewende klankpalet.

In die oorblywende twee dele, ʼn Allegro scherzando en ʼn Presto, was die tempo’s ideaal gekies. Met ʼn ooraanwending van die regterpedaal het die klavier se klank in wollerigheid verval. Dit werk in teen die komponis se visie rondom helderheid ten alle koste. Orkestrale ondersteuning was gaaf en attent. Me. Peña het as toegif haar uitsonderlike siening van Chopin gedemonstreer in ʼn vertolking van een van sy walse.

Shinozaki bewys hom as ʼn betroubare Schumann-eksponent. In die JFO besit hy ʼn skare volgelinge wat sy visie detailryk geassimileer het. Die orkes het virtuoos en gevoelsryk die kompleksiteite rondom die Schumann-orkestrasies binnegedring. Met uitstekende solowerk deur van die strykers (konsertmeester inkluis) en houtblasers, kon jy helaas andersyds nie wegkom van die feit dat daar dikwels ʼn logheid in klank die geheel binnegedring het nie.

  • Herhalings: 23 & 24 Mei om 19:30.

Macbeth vir altyd

deur Mariana Malan

Macbeth maak die afgelope tyd onverwagte draaie in my lewe.

Eers bring ʼn gewaardeerde kollega ʼn lapsak van Londen af met Lady Macbeth se wanhopgie woorde wanneer sy denkbeeldige bloed van haar hande afwas (“Out, damned spot! Out, I say!”), as geskenk. Boonop kry ek Jo Nesbo se boek Macbeth, gegrond op die Shakespeare-drama. Aanvanklik lees dit moeilik, maar ek raak gou vasgevang deur die magspel, wraak en verraad van die vergange tragedie wat in die hede afspeel..

Macbeth is ʼn ambisieuse polisieman en dwelmhandelaars die skurke. Die net van mag, geld en respek spin hom gou vas. Sy “koningin” se naam is Lady en sy sterk hom vurig in sy kwaad.

Op ʼn baie slim manier kry elke karakter in die oorspronklike drama sy plek in die verhaal –

Duncan, Banquo en sy seun Fleance, Lennox, Cathness en natuurlike die hekse.

Jy gaan ver soek na hekse om hierdie drie te troef. Twee is klein Chinese wat hul lang swart hare oor hul gesigte kam en in piepstemme praat. Die ander een is ʼn fopdossser, lank en gespierd soos ʼn uitsmyter en geklee in ʼn kleefpak met luiperdvelpatrone.

Daar is gewere, moderne tegnologie, ʼn casino en ʼn volledige verklaring van hoekom Duff (die drama se Macduff) die een is wat Macbeth kan aanvat. Al wou ʼn mens al effens verveeld raak met Nesbo, knetter dié boek met vindingrykheid en hoogspanning.

Skaars het ek die laaste bladsy gelees of ek kry ʼn uitnodiging van (Fred) Abrahamse en (Marcel) Meyer Productions. Hul produksie van Macbeth is ‘n tyd gelede in Gauteng opgevoer en vir agt Naledi-toneelpryse benoem. Ses mans vertolk al die rolle.

Meyer se kostuums is altyd iets om na uit te sien. Almal dra swart Skotse rokkies afgerond en bostukke met leer borduursels en gedetailleerde bykomstighede. Die handeling speel af om en op ʼn lang tafel, swart en rooi is die oorheersende kleure en rookmis skep stemming.

Die leerders (dis ʼn voorgeskrewe werk) in die gehoor was begogel met die opvoering. Selde vantevore in ʼn Shakespeare-produksie was daar soveel fluisterings oor Macbeth (“Jis dis ʼn vieslike man”) of die hekse (“Hulle maak my bang!”) of is ʼn spook se verskyning met soveel skok begroet.

Tog is dié produksie nie uitsluitlik op kinders gemik nie. Volwassenes sal eweneens geboei wees. Dit noop my toe om vir die eerste keer in meer as ʼn dekade The Riverside Shakespeare met sy Bybelagtige blaaie oop te maak en te begin lees.

Die blywende indruk is van ʼn tydlose tragedie met vele moontlikhede en uiteenlopende vertolkings. Shakespeare praat hard en reguit met lesers en toneelgangers van alle tye en kulture oor die gruwels van despote wat hul mag misbruik.

ʼn Weergalose Skotse simfonie

deur Paul Boekkooi

Johannesburgse Filharmoniese Orkes, met Arjan Tien (dirigent) en Sodi Braide (solis); Die huwelik van Figaro ouverture & Klavierkonsert no. 23 in A majeur (Mozart); Simfonie no. 3 in A mineur – Skotse (Mendelssohn). Linder-ouditorium, Parktown, Johannesburg.

Musikale ontdekkingstogte kan in ʼn groot mate en in talle gevalle ook ʼn variant van werklike reiservarings word. Die komponis Mendelssohn (1809 – 1847) het byna altyd ʼn sketsboek byderhand gehad wanneer hy in ʼn koets ry of voetslaan. Die gevolg was twee simfonieë waarin sy herinneringe aan en beelde van twee lande duidelik spreek: die No. 3 (Skotland) en No. 4 (Italië). In verlede week se JFO-konserte het die dirigent Arjan Tien ons musikaal gesproke op ʼn Skotse toer geneem. Mendelssohn het vir dertien jaar aandag aan dié projek geskenk – ʼn simfonie wat nie net bestaan uit musikaal-folkloristiese of -geografiese sfeertekening nie, maar ook ʼn subteks uitlig wat ʼn geestelike dimensie openbaar. Laasgenoemde kom, benewens in die Adagio, veral na vore in die kontrapuntaal verwikkelde slotdeel, Allegro vivacissimo – Allegro maestoso assai, waaruit die komponis se bewondering vir J.S. Bach straal.

Arjan Tien is bekend vir die strawwe deeglikheid van sy voorbereiding en die gekonsentreerdheid en gedrewenheid tydens repetisies. Hy is ook een van die min dirigente wat die histories ingeligte plasing van veral die strykers – die eerste en tweede viole voor op die verhoog teenoor mekaar, die kontrabasse heel links in ʼn halfsirkel, die tjello’s sentraal-links en die altviole op die konvensionele plek – in ere herstel. Dit alles is prosesse om ideale klankdeursigtigheid en -vermenging te bereik, maar ook sodat die musici mekaar beter kan hoor. Dit bevorder onder andere ritmiese presisie.

Die JFO het die afgelope week beide aande noukeurige ensemblewerk met ʼn ekspresiewe spontaneïteit verbind.   Oorkoepelend is daar talle details in die partituur uitgelig wat luisteraars sou opval: sommige meestal verwaarlooste newestemme is geaksentueer, presiese beheer oor die koperblasers het die simfonie se struktuur natuurlikerwys belig, terwyl die musici se perfekte artikulasie Mendelssohn se oorwoë temas die eer wat hulle verdien laat ontvang het. Victoriaanse hoogdrawendheid is totaal vermy. Die oorwegend voortvarende tempo’s het die oor na nuwe ontdekkings gelei.

In die openingswerk, Mozart se Huwelik van Figaro ouverture, is ʼn mens jolig daarvan bewus gemaak dat dit een van die komponis se dawerendste suksesse in ʼn kompakte miniatuurvorm is. Die Klavierkonsert No. 23 in A majeur was orkestraal solied en in die Adagio weliswaar ook aangrypend. Helaas het die (ingevoerde) solis, Sodi Braide, nie voluit oortuig in sy interpretasie daarvan nie. Benewens dat hy die linkerpedaal te chronies aangewend het en innerlikheid bo enige manifestasie van Mozartiaanse vreugde verkies het, was sy spel te neutraal om enigiets nuuts daarin oor te dra. Sy enkele ornamentasies het momenteel die hoop laat ontstaan dat ʼn nuwe wending sou kon uitspruit, maar nee … Soms word daar nog steeds te veel “erediens” by sekere vertolkers ontdek.

Albei pianiste wat in die JFO se Winterseisoen opgetree het, was op verskeie vlakke teleurstellend. Ironies, omdat daar Suid-Afrikaners is wat die werke op ʼn hoër vlak sou kon uitvoer.

  • Woensdag 12 en Donderdag 13 Junie vind die JFO se slotkonserte plaas: 19:30. Linder-ouditorium. Dirigent, die Amerikaner Robert Moody. solis die Koreaanse violis Ye-Eun Choi; Vivaldi se ‘Vier Seisoene’ en Brahms se Simfonie no. 3 in F majeur. Besprekings: Computicket.

Verrykende familiegeheime

deur Paul Boekkooi

’n Vriendin wat my pad sowat 45 jaar gelede gekruis het, noem onlangs vir my dat sy tot die slotsom gekom het dat die lewe in essensie om verhoudings wentel – spesifiek interpersoonlike verstandhoudings. Oor die liefde is sy ietwat sinies, of dalk realisties?

Met die aanskoue van die Italiaanse dramaturg Enrico Luttmann se Family Secrets in ʼn Engelse vertaling, het dié gesprek telkemale deur my kop geflits. Dié komedie-drama handel oor ʼn bejaarde ma, Grazia (Dorothy Ann  Gould), wat in ʼn Italiaanse kusdorpie woon. Haar 28-jarige seun, Adamo (Sven Ruygrok), kom ná ʼn lang afwesigheid kuier. Duidelik sit ma en seun nie langs dieselfde vuur nie. ʼn Koue afstandelikheid heers.

Wat Luttmann se tweepersoonstuk in die eksposisie laat blyk, is dat daar ʼn duistere geskiedenis tussen hulle hang, dat hulle dinge van mekaar verberg het wat in “normale” verhoudings lankal opgeklaar sou weest. Die dramaturg ken die geheime om die gegewe agter alles drupsgewys deur te gee. Terughoudendheid in intieme gespreksontknopings is ʼn kuns wat sepieskrywers nog nooit kon bemeester nie.

Family Secrets is ʼn wonderlik subtiele kommunikasiespel (en in enkele tonele ook manipulerend) tussen twee familielede wat van mekaar weggedryf het. Die verwikkelinge behoort nie uitgelap te word nie.

Waaroor ʼn mens nie wil swyg nie, is die spel van die twee akteurs wie se ouderdomssverskil tot byna ʼn geslag strek. Dorothy Ann Gould hou jou in haar spreekwoordelike handpalm, terwyl sy in die tweede helfte demonstreer wat ʼn kragtoer werklik behels. Sven Ruygrok, onlangs te sien in Equus as Alan Strang, is een van die meer boeiende jong Engelse akteurs, met sterk teenwoordigheid en wydlopende talent. Daar het nog geen voorspelbare maniërismes in sy spel posgevat nie.

Alan Swerdlow se regie druk nie kunsmatige stempels af nie, maar is altyd gerig op die innerlike wêrelde van die karakters wat hy met verdrag in repetisies aan die akteurs oordra. Daar is immer verrassings, soos in een subtiele toneel waar Adamo moet rondbeweeg om sy kop volledig in die kollig te kan plaas. Dit spreek, binne konteks, boekdele. Kosie Smit te stelontwerp is eenvoudig, maar treffende funksioneel.

Gaan verpoos met Family Secrets. Dit is die moeite werd en selfs in ʼn groot mate lewensvervullend.

  • Pieter Toerien se Montecasino-teater. Tot 30 Junie.

Sempre Opera: La Traviata in die Goudstad

deur Paul Boekkooi

Lus vir opera? In Suid-Afrika sal die vraagsteller in die meeste gevalle nie ʼn lewende opvoering bedoel nie.  Dit sou eerder ʼn verwysing wees na ‘n Met Opera in HD-produksie by Cinema Nouveau, ʼn DVD of CD, ʼn langspeelplaat, kasset, of Sondagaande op RSG (Wouter de Wet se Dis Opera).

Opera gaan plaaslik stadig maar seker agteruit. Tog is twee operaskole, in  Kaapstad Pretoria, nog aktief met opleiding. Daar is enkelinge wat saamspan om dié mees verwikkelde van uitvoerende kunste lewendig te hou: Sempre Opera van Pretoria bestaan geruime tyd en word gedryf deur individue wat die vaandel van sang- en teaterkuns hoog hou. Met beperkte borgskappe, weldoeners, sangers, musici, dirigente, regisseurs en teatertegnici wat dit vir die liefde van  die saak doen, het Sempre Opera vele kleinode meestal minimalistie op die planke gebring.

Verlede jaar ís ʼn geslaagde Carmen in die Joburg Theatre (vroeër Stadskouburg) opgevoer en vanaf dié naweek volg hulle dit op met vyf opvoerings van Verdi se La Traviata in die Nelson Mandela-ouditorium.

Die openingsaand van dié opera op 6 Maart 1853 in Venesië was ʼn klaaglike mislukking. Verdi het die opera ‘n jaar lank opsy geskuif  totdat sy librettoskrywer Francesco Piave en ʼn groep jong Venesiërs hom versoek het om dit weer op te voer – dié keer met Piave aan die stuur. Op 6 Mei 1854 het La Traviata in die kleiner Teatro San Benedetto ‘n opspraakwekkende sukses gehad. Sedertdien is dit een van Verdi se gewildste operas.

Die Kaapstadse sopraan Leah Gunther maak haar debuut in die Joburg Theatre én met Sempre Opera as die courtisane Violetta Valery. In 2018 het sy haar meestersgraad in musiekuitvoering aan die Universiteit van Kaapstad behaal, en meesterklasse in Hong Kong van Dame Kiri Te Kanawa ontvang. Teenoor haar sing die Johannesburgse tenoor Yudi Cohen as Alfredo Germont. Cohen het uitgebreide sangonderrig in die Verenigde State en Australië ontvang. Die derde hoofsanger is die Pretoriase bariton Danie Verster as Alfredo Germont se pa, Giorgio. Verster het in Duitsland gestudeer en opgetree. Ná sy terugkeer neem hy gereeld deel aan plaaslike opera- en  oratoriumproduksies.

Pierre du Toit is die regisseur. Plaaslik het hy verskeie produksies behartig. Hy is bekend as sangpedagoog met ʼn internasionale reputasie vir die Voce Vista rekenaargegenereerde onderrigstelsel wat onder meer by die Juilliard-musiekskool in New York gebruik word.

Schalk van der Merwe, die jong Suid-Afrikaanse dirigent wat vroeër vanjaar geseëvier het in die Len van Zyl dirigentekompetisie in Kaapstad, dirigeer die Capital Chamber Orchestra vir dié Sempre Opera La Traviata .

  • Die produksie open Saterdag 22 Junie om 19:30, met opvoerings op 23, 26 en 28 Junie (dieselfde tyd), en laastens op Sondag 30 Junie om 15:00.
  • Kaartjiepryse: R200 – R475, Bespreek by joburgtheatre.com of bel 0861 670 670. Groepbesprekings teen afslagpryse: skakel 011 877 6853.

ʼn Blink gestewelde kat

deur Mariana Malan

Hierdie keer maak die vere nie die voël nie, maar die stewels die man.

Die heerlike musiekspel Kinky Boots trap die onweer in Kaapstad plat en laat almal daarna hunker om een enkele keer ʼn paar rooi stewels wat tot in die onnoembare strek aan te trek.

Dit is die lekker storie van ʼn skoenfabriek op die rand van bankrotskap wat gered word deur weg te breek van daardie soort skoene wat net in stowwerige raadsale gesien word na stewels wat enige fopdosser se hart laat klop.

Die ommekeer kom wanneer die bleeksiel Charlie die flambojante Lola ontmoet en hulle saamspan om stewels te maak vir mans wat weet spykerhakke is nie vir sissies nie. Om jou man te staan etlike sentimeter hoog met punte wat kan moor, is nie ʼn grap nie. Om daarmee saam jou lyf te kan swaai en flankeer en jou hare laat bons vra spierkrag en stamina.

Die span wat tans in Kaapstad op die verhoog is, doen dit met oorgawe.

Skaars ʼn paar maande nadat Earl Gregory met sy beskeie Josef in Joseph and the Amazing Techniclor Dreamcoat elke moederhart geroer het, pronk hy nou op sy hemelhoë hakke rond om mans en vroue te bekoor. Niemand op die verhoog kan by hom kers vashou nie.

Voeg hierby kostuums wat die asem wegslaan en musiek (gekomponeer deur Cindi Lauper) en jy het ʼn rooiwarm treffer.

Die speelvak in die Fugard-teater in Kaapstad het pas begin, maar dis reeds verleng tot einde Oktober. Tans is die groot plesier net vir Kaapstad beskore, maar as die noorde hard pleit, kan dinge dalk verander.

Jy hoef nie The Rocky Horror Show op die rak te bêre nie, maar hier is ʼn byderwetse stukkie pret wat kan vuisslaan vir ikoniese status.