Bo: Khutjo Green as Mrs Samsa, William Harding as Gregor Samsa, Craig Morris as Mr Samsa en  Ameera Patel as Greta Samsa (onderstebo). Onder: William Harding as Gregor Samsa vind a nuwe identiteit. Foto’s: Jan Potgieter

Seldsame teater-alchemie

deur Paul Boekkooi

Daar bestaan geen regverdiging daarvoor om enige vorm van geykte teatertradisies te laat herlewe by ʼn  verhoogproduksie van enige literêre werk deur die Joods-Duitse skrywer Franz Kafka (1883-1924) nie. Gebeur dit wél, sou dit teen die grein van Kafka se wese as skrywer indruis. Hy was ʼn nieuligter van statuur – ironies genoeg só sonder dat hy dit ooit self besef het.

Hy het nooit dramas per se geskryf nie, maar sy fiksie is met so ʼn oorvloed van eiesoortige gedagtestrominge gelaai – absurditeit, donkerheid, eksistensialisme, plus wroegings rondom gekwelde individue wat magteloos probeer oorleef binne ʼn gesigslose, verstrengelende burokratiese bestel waarvan daar geen uitkomkans is nie. Dié stelsel wil bowenal elke vorm van individualiteit smoor.

In Kafka se novelle The Metamorphosis, gepubliseer in 1915, word die kern gevorm deur prosesse rondom ʼn bedreigende vorm van vervreemding, deels konkreet, deels abstrak. Dié gevoelsbeskrywing het die byvoeglike naamwoord “Kafkaesk” laat ontstaan. Niks daarin is simplisties nie, veel eerder is dit uiters kompleks, waarin verskeie fundamentele beginsels van eksistesialisme oorheers.

Die Universiteit van Johannesburg se Kuns en Kultuur-fakulteit in samewerking met hul innoverende fakulteit van Kuns, Ontwerp en Argitektuur het reeds in 2018 gedebuteer met ʼn verhoogweergawe van Metamorphosis. Dié produksie is gegrond op Steven Berkoff se verwerking van The Metamorphosis wat van 1969 dateer. Dít, asook die minimalistiese, uiters beweeglike verhoogontwerpe wat gemaklik deur die geselskap en ʼn enkele helper rondgeskuif word, hou die toeskouer vasgenael.

Met Alby Michaels se skerp waargeneemde, detailryke regie, ʼn geselskap wat behoorlik gedril is in gedissiplineerde bewegingskuns wat nog verder aangevul en afgerig is deur Craig Morris as choreograaf, ʼn knap animasie-ontwerpspan, die komposisies en klankontwerp van Kuba Silkiewicz, asook verskeie ander tegniese spesialiste, is dit ʼn opvoering wat ook tempogewys in hoogste rat bly stoomroller.

Hoeveel van Berkoff se spelstyl behou is, is moeilik bepaalbaar, maar die resultate voer deurentyd mee. Soepel bewegings en ʼn frappante konsentrasie op afgeronde mimiek maak van dié Metamorphosis ʼn visuele skouspel. Karakterisering staan sentraal, terwyl die humor, waarvan daar aanvanklik heelwat is, ook wydlopend sy merk maak.

In die hoofrol van die jong Gregor Samsa, wat ná ʼn nagmerrie ontdek dat sy liggaam transformeer na iets wat soos ʼn miskruier lyk, suggereer William Harding die trauma wat daarmee saamgaan. Craig Morris as Mr Samsa, die vader van die huis, is energiek en hoogs akrobaties. Khutjo Green as Mrs Samsa en Ameera Patel as die suster, Greta, lewer karakterisering wat wissel van uitbundigheid tot oomblikke van gevoelsryke empatie. Jack Mabokachaba is knap as die loseerder.

Die vier hoofspelers vorm ʼn hegte ensemble wat die indruk skep dat hulle deur ʼn span onsigbare poppemeesters gemanipuleer word. ʼn Mens kyk onbewustelik oopmond na sulke teater-alchemie! ʼn Prestasie wat wye ondersteuning verdien in dié tweede en finale week van opvoerings.

  • Metamorphosis, UJ Kunssentrum-teater, Auckland Park, Johannesburg. Tot 20 Julie.

ʼn Blink gestewelde kat

 

deur Mariana Malan

Earl Gregory pronk as die flambojante Lola. Foto: Jesse Kramer 

Hierdie keer maak die vere nie die voël nie, maar die stewels die man.

Die heerlike musiekspel Kinky Boots trap die onweer in Kaapstad plat en laat almal daarna hunker om een enkele keer ʼn paar rooi stewels wat tot in die onnoembare strek aan te trek.

Dit is die lekker storie van ʼn skoenfabriek op die rand van bankrotskap wat gered word deur weg te breek van daardie soort skoene wat net in stowwerige raadsale gesien word na stewels wat enige fopdosser se hart laat klop.

Die ommekeer kom wanneer die bleeksiel Charlie die flambojante Lola ontmoet en hulle saamspan om stewels te maak vir mans wat weet spykerhakke is nie vir sissies nie. Om jou man te staan etlike sentimeter hoog met punte wat kan moor, is nie ʼn grap nie. Om daarmee saam jou lyf te kan swaai en flankeer en jou hare laat bons vra spierkrag en stamina.

Die span wat tans in Kaapstad op die verhoog is, doen dit met oorgawe.

Skaars ʼn paar maande nadat Earl Gregory met sy beskeie Josef in Joseph and the Amazing Techniclor Dreamcoat elke moederhart geroer het, pronk hy nou op sy hemelhoë hakke rond om mans en vroue te bekoor. Niemand op die verhoog kan by hom kers vashou nie.

Voeg hierby kostuums wat die asem wegslaan en musiek (gekomponeer deur Cindi Lauper) en jy het ʼn rooiwarm treffer.

Die speelvak in die Fugard-teater in Kaapstad het pas begin, maar dis reeds verleng tot einde Oktober. Tans is die groot plesier net vir Kaapstad beskore, maar as die noorde hard pleit, kan dinge dalk verander.

Jy hoef nie The Rocky Horror Show op die rak te bêre nie, maar hier is ʼn byderwetse stukkie pret wat kan vuisslaan vir ikoniese status.

Ontmensliking op sy kruuste

deur Paul Boekkooi

Voorspel tot kannibalisme …

Ek skryf hierdie resensie in die eerste persoon en sonder aansien des persoons. Ek draai geen doekies om nie. Ek is net so kaal en dalk selfs meer weerloos as die sewe naak akteurs op die Markteaterverhoog. ʼn Voordeel is dat ek níé op daardie verhoog hoef te staan of doen wat die dramaturg en regisseur aand na aand van hulle verwag nie.

Die Rypmaakkamer is ʼn Afrikaanse vertaling deur regisseur Frans Swart van die Amerikaanse dramaturg David Ian Lee se The Curing Room. Dit beeld die tragiese werklikheid van sewe Russiese soldate uit wat in 1944 deur die Nazi’s gevange geneem en nakend in die rypmaakkamer van ʼn Poolse klooster gegooi is. Daar was geen kans op ontsnapping nie, die enigste deur is van buite gegrendel.

Ná ʼn blitsige eksposisie volg die sentrale riller-drama; sewe mans staar sonder hoop hul sterflikheid in die gesig. My gedagtes dwaal veertig jaar terug na ʼn dramakunde-klas waar prof. Louw Odendaal die “Teater van wreedheid” (Theatre of Cruelty) bespreek het. Ons “Bybel” was Allardyce Nicoll se World Drama (1976), waarin slegs vier verwysings voorkom, soos dié een: The so-called ‘theatre of cruelty’ has attracted a number of young authors – perhaps largely through the influence of Peter Brooke, who became an ardent admirer of (Antonin) Artaud’s philosophizings, particularly those which proclaimed the theatrical spectacle as a means of releasing man of his inner tensions and of forcing him to see himself morally and psychologically ‘naked’. Teen die middel-1960s het dié denkrigting doodgeloop. Die Rypmaakkamer gryp skokkend terug daarna.

Lefra-produksies reik hiermee na die uiterste teenpool van die ver-Afrikaanste klugte waarvoor hulle bekend is. Ons ervaar die krag van teater op sy mees weersinswekkende. Vir my roep dit aspekte van Lord of the Flies (William Golding) op – net nog erger, intenser en skokkender: die rudimentêre hiërargiese seleksie – tipies Darwiniaans – en in Lee se drama val die klem sterker op ʼn oorlewingstryd. Swart se rolbesetting is oordeelkundig gekies en oortuig merendeels. Dit verg konsentrasie om ʼn volronde begrip van elke karakter te vorm omdat die teks suggestief met inligting omgaan.

Benewens ʼn hegte ensemblegevoel is daar by elke speler individualiteit waarbinne hul karakters gedy. Een voorbeeld hiervan is Gregg Pettigrew as Weerman Nils Sukeruk. In ʼn sterk monoloog laat sy verwysings na sy geliefde vrou Ludmilla oomblikke van helder lig deurskemer. Zack Mtombeni het kompleksiteit en ironiese humor as Weerman Yura Yegerov oorgedra. Die orige spelers blink veral in konfliktonele uit en die talle gevegsekwense is uiters realisties gechoreografeer. Van die akteurs se stemprojeksie kan verbeter. Die taal pas presies by dit wat uitgebeeld word. Die vervaardigers van die prosteses het alles hiperrealisties verwesenlik.

Die Rypmaakkamer is beslis nie vir sensitiewe teatergangers nie. Ek het die uitgebeelde kannibalisme onverteerbaar skokkend gevind, en die gebruik van bebloede mensbeendere as “wapens” selfs meer.

  • Die Rypmaakkamer, deur David Ian Lee. Regie en vertaling: Frans Swart. In die John Kani-ouditorium, Markteater, Johannesburg. Tot 30 Junie.

 

Gevoelsryke woordskildering

deur Paul Boekkooi

FRANCESCO  CAVALLI: Opera-arias, – duette en -voorspele uit Xerse, Statira, Erismena, Calisto, Eliogabalo, Elena, Ercole amante, Ormindo, Gli amori d’Apollo e di Dafne, Orione, Eritrea, Giasone, Doriclea, La virtù de’ strali d’Amore en Pompeo Magno. Philippe Jaroussky (kontratenoor), Emöke Baráth (sopraan), Marie-Nicole Lemieux (alt) / Artaserse Ensemble. Erato 0190295518196.

Die Franse kontratenoor Philippe Jaroussky se jongste CD is met die titel “Ombra mai fu” bekend gestel. Elke sang- of Barokliefhebber mag intuïtief dink: Dit is immers Handel se bekende aria uit sy opera Xerxes. Tog is dit hier níé die geval nie. Die aria wat Jaroussky sing, is nie Handel s’n nie, maar die een uit die Italiaanse komponis Francesco Cavalli (1602-1676) se opera Xerse. Handel is eers agt jaar ná Cavalli se afsterwe gebore. Laasgenoemde was ʼn leerling van Monteverdi, die “vader” van opera. Hy was ook die belangrikste eksponent in die totstandkoming en opbloei van die Venesiese opera.

Opvallende kenmerke van dié operastyl is, soos wat Jean-François Lattarico dit in sy inleidende essay in die CD-boekie stel, dat Cavalli ʼn “nuwe sintese bereik deur die pastorale, tragiese, komiese, epiese en romanse saam te voeg. Musiek word die dienaar van die teks – sinnelik, sensueel en teatraal”. In dié versameling word dit alles duidelik geopenbaar deur Jaroussky se omvangryke vokale vermoëns in meer as ʼn dosyn uiteenlopende rolle. Anders as by sommige van sy mede-kontratenore, is die afwesigheid van maniërismes by Jaroussky net so openbarend as wat dit ʼn verligting is.

In baie opsigte kan ʼn mens hom as die Cecilia Bartoli onder kontratenore beskou, omdat hy dieselfde gemaklikheid en ratsheid as dié Italiaanse sopraan openbaar. Ook in die meer emosioneel gelaaide resitatiewe (eintlik ware lamentasies) en arias val ʼn vergelykbare intensiteit in sy stemhantering en -projeksie op. Dit bevestig Jaroussky se volledige inlewing in die dramatiese spektrum wat Cavalli en sy librettoskrywers van hul protagoniste vereis. Hulle kan na hartelus hul emosies uiter: jaloesie, seksuele passie, verliefdheid, woede en wraaksug val geensins by die meeste van dié uittreksels vreemd op nie.

By Jaroussky is die introspektiewe dele enersyds roerend en gelaai met gevoelsryke woordskildering, terwyl andersyds die opwinding van ʼn ekstroverte aria afspat, soos ervaar in “Alcun più di me felice non è” uit La virtù de’ strali d’Amore of “La bellezza è un don fugace” uit Xerse. ʼn Voorbeeld waar dié uiteenlopendheid binne een aria prikkelend saamgevoeg word, is te vinde in “Che città” uit Ormindo. In die snitte waar die sopraan Emöke Baráth en alt Marie-Nicole Lemieux by Jaroussky aansluit, raak ʼn mens bewus hoe uniek menslik opera-opvoerings destyds moes gewees het; ontdaan van die melodrama wat die Romantiek vergesel.

Die kontrasrykheid wat dié album bied word verder verryk deur die aandeel van die ensemble wat hulself gepas Artaserse noem . (Google dit gerus). Cavalli se instrumentasies is deursigtig en Artaserse bring ʼn polsende oortuigingskrag daaraan. Cavalli kon nie wens vir beter ambassadeurs vir dié taak nie.

Die beste van Broadway

Groot stemme & groot liedjies  uit tydlose musiekspele.

Company – Being Alive

The Band’s Visit – Omar Shariff

Hamilton – Yorktown (World Turned Upsidedown)

Cabaret – Mein Herr

Wicked – Defying Gravity

Encore argief

  • Simfonieorkeste se repertorium-rondomtalies
  • Resensie van Anne-Sophie Mutter CD
  • Meesleurende Paaskonsert
  • Equus: Om opnuut te glo
  • Twee konings stamp koppe
  • Warm JFO-winterseisoen hier
  • Haydn die juweel van die aand
  • Draai die stilteknoppie harder
  • ʼn Visioenêre Russiese tjellomeester
  • Macbeth vir altyd
  • Job in die Goudstad
  • ʼn Weergalose Skotse simfonie
  • ʼn Byna geslaagde Vivaldi
  • Verrykende familiegeheime
  • Sempre Opera: La Traviata in die Goudstad
  • Musiek van volgroeide wonderkinders
Lees nou