Ses nuwe sakeboeke wat saakmaak

deur John King

John King, bestuurder van UPPERcase Boekwinkel in Menlyn Maine, bekyk 6 plaaslike besigheidsboeke wat onlangs uitgegee is.

How to succeed in the African Market deur Winfred Oppong-Amoako, Zebra Press, 2019, R280

Afrika is ʼn gesogte beleggingsmark en meer as 75% van maatskappye en belleggings in Afrika is suksesvol. Hierdie boek vra hoekom? En hoe kan enigiemand ook sake doen in en met Afrika en die vrugte pluk.

So you want to build a Startup deur Matthew Buckland, Tafelberg, 2019, R295

Suksesvolle mense gee dikwels voor dat alles waaroor hulle gedroom het waar geword het en dat haarfyn beraamde planne hulle hul doelwitte laat bereik het. Die werklikheid is ʼn reeks van suksesse, maar ook terugslae. Dié boek is ʼn eerlike verhaal van hoe moeilik dit kan wees om ʼn besigheid te begin en op te bou, maar ook die pret wat daarmee saamgaan.

The Ultimate Guide to Retirement in South Africa deur Bruce Cameron en Wouter Fourie, Zebra Press, 2019, R270

Nou in ʼn tweede uitgawe met ʼn voorwoord deur Pravin Gordhan is hierdie net die gids om jou te help om ʼn suksesvolle aftrede te bereik. Hierdie opgedateerde uitgawe sluit die jongste regulasies rondom pensioenfondse in en is op die jongste statistieke en syfers gebaseer.

Make your Money work for You deur Anthea Gardner, Jonathan Ball Publishers, 2019, R230

Droom jy van ʼn toekoms sonder enige finansiële kommer? Een waar jy dalk jou eie besigheid kan begin? Beleggingskenner Anthea Gardner wys hoe jy jou bates vir jou kan laat werk en hoe om jou rykdom ʼn hupstoot te gee om jou drome te verwerklik – en jy het nie ʼn graad in rekeningkunde nodig nie.

The 7 Things every young Black Entrepreneur should know  deur Karabo Che Mokoape, Zebra Press, 2019, R190

ʼn Praktiese, inspirerende gids vir die volgende generasie entrepreneurs. Die skaal swaai gereeld weg van jong entrepreneurs en hierdie boek stel ten doel om die jong sakepersoon se kanse te vergroot. Met Suid-Afrika se lae indiensnemingsvlakke is daar nie ʼn beter tyd vir bemagtiging van entrepreneurs nie.

Manage your Money like f*cking Grownup deur Sam Beckbessinger, Jonathan Ball Publishers, 2018, R210

Ons het nie ʼn gids gekry wat verduidelik hoe finansies werk nie. En daar was nie ʼn toets vir ʼn geldlisensie voor ons eerste kredietkaart nie. Geen wonder baie van ons sit hand in die hare oor ons finansies nie. Dié boek vertel jou hoe om jou geld te beheer en sodoende ook jou lewe. Daar is oefeninge en illustrasies en tabelle om die leser te bemagtig – en dis flippen snaaks ook.

Wat Jonathan Amid gelees het

2019 is nog ʼn besonderse jaar vir plaaslike fiksie. Lucky Packet, Trevor Sacks se debuut, is verbysterend goed. Soveel so dat ek met die intrapslag meegevoer was, binne ʼn paar bladsye se lees reeds meer as ʼn paar keer kliphard gelag het, en presies die karakters, ruimte en gebeure voor my kon sien afspeel.

Sacks het hier ʼn Bildungsroman geskep wat tot ʼn breë leserspubliek sal spreek. ʼn Coming-of-age-story wat tegelyk ʼn besonder ryk sin vir karakter, fantastiese humorsin, onstuitbare momentum (ja!), onvergeetlike detail en bowenal ʼn wysheid oor die menslike kondisie en ons swakhede vasvang.

Elke hoofstuk – kort, kragtig, vol kwinkslae en menschlichkeit, maar nooit te selfbewus in vertelling nie – is soos ʼn kortverhaal op sy eie, vertel vanuit die perspektief van die ouer Ben Aronbach. Hoewel die ouer Ben sy vertelling begin deur ʼn moment vas te vang van sy jonger self op ‘vyf of ses’, is die kern van die verhaal wanneer die twaalfjarige Joodse seun kennis maak met die skelm, die scheister, die schlemiel, die vermetele Leo Fein.

Lucky Packet dokumenteer met sjarme, houding, chutzpah, ontnugtering, meelewing, en ontsaglike deernis presies hoe Fein ʼn verwoestende impak op sy eie lewe, die lewe van sy familie, en veral sy moeder, sou hê.

Ben word groot in ʼn piepklein dorpie (raai waar?) in die 1980’s. Dis geen verrassing dat hy nie inpas nie. Tussen konserwatiewe, hiper-Christelike Afrikaners is hy die Joodse, Engelssprekende, avontuurlustige, ondeunde outsider. Om nie eens te praat van sy twee broers wat soos dag en nag van mekaar verskil nie. Met Ben se pa se dood, en die verskyning van Leo Fein – wat glo sy pa geken het – verander sy lewe onherroeplik.

Verwag die onverwagse, soos toe die einde van Apartheid nader sluip en Ben gedwing word om in kringe te beweeg wat hy nooit sou kon voorsien nie. Wat Lucky Packet met speelse ironie, wrang humor en dodelike erns vasvang, is die absurditeit en die magdom onverwagse konneksies en verhoudings wat uit die Apartheidsregime voortgespruit het. Net wanneer jy dink jy het ʼn houvas op die trajek van die verhaal, word jy telkemale opnuut uit die veld geslaan.

Kyk hoe beskryf die ouer Ben die lucky packet, wat hy in die openingstoneel onthou:

A lucky packet offers not only the most reward, with its surprise gift, but a release from the burden of choice, from the consequences of a bad choice. Pick a bad lucky packet and you have a throwaway knickknack, but still the sweets; pick a good one and you have a toy to play with for the rest of the week.

So word dit algaande in hierdie uitsonderlike roman duidelik dat die lewe soms soos ʼn lucky packet mag wees – en dat ons selfs met slegte of verkeerde keuses iets van waarde kan wegneem – maar dat ons ook nie altyd ʼn keuse het in die rigting waarop ons lewe afstuur nie. Soms moet elk van ons tog ook lees uit die Boek van Toeval en Toeverlaat.

Ekow Duker is in enigeen se boekie ʼn fassinerende figuur. Hy het sy opvoeding en verdere studies meegemaak in Ghana, die Verenigde Koninkryk, die VSA en Frankryk, en het ervaring as olieveld-ingenieur, as bankier en as korporatiewe strateeg. Hy is tans werksaam in die data wetenskap.

Voor Yellowbone het Duker reeds drie ander romans gepen, hoewel dit die eerste is wat ek van die skrywer lees. Yellowbone se skryfwerk is van so ʼn gehalte, en die trefkrag van die roman so groot, dat ek beslis van plan is om die vorige romans so gou moontlik op te spoor. Die roman kan nie maklik opgesom of gereduseer word tot ʼn eenvoudige sinopsis nie. ʼn Antieke viool verbind die karakters en lewensreise van Karabo Bentil – die ‘yellowbone’ van die titel – en Andre Potgieter, ʼn begaafde vioolspeler.

Karabo en Andre se paaie kruis direk met mekaar in Londen, hoewel die verhaal draai in Suid-Afrika, Engeland en Ghana. Beide is tragiese figure – randfigure op hul eie manier, onseker van hul plek in die wêreld, en veral in onsekerheid gedompel oor hul toekoms – en Yellowbone beproef elk ten sterkste, voor ʼn ietwat hoopvolle dog gepaste wending die roman afsluit.

Karabo, wat in Mthatha grootword, is ʼn karakter wat ʼn reeks uiteenlopende emosies by die leser wakker maak, en beslis nie altyd positief nie. Juis daarom is dit moontlik vir Duker om met sy vroulike hoofkarakter ʼn pleidooi te lewer vir groter deernis, vir groter pogings om te verstaan, hoe moeilik dit steeds is vir enigiemand wat anders lyk om te integreer. Selfs, of dalk veral, in die kleinste gemeenskappe. Haar karakter laat Duker toe om met ontsag te skryf oor ras, klas, gemeenskap, die kosmopolitiese, en die foutlyne tussen inklusiwiteit, identiteit en kultuur.

Duker skep met Andre Potgieter ʼn diep versteurde, dog baie simpatieke, manlike protagonis, een wat tegelyk besoek word deur engele wanneer hy speel en getreiter word deur verskeie demone wanneer hy buite die wêreld van musiek en musikaliteit durf beweeg. Andre is anders, en hy herinner ons aan ons eie feilbaarheid en swakhede, sonder dat sy verhaal enigsins didakties of prekerig begin raak. Trouens, dis haas onmoontlik om nie in vervoering te wees met die lees van Andre se gawes en optredes nie, en hoe hy deur die engele besoek word nie.

Yellowbone is nie soseer magiese realisme nie, maar dit wend die magiese, en die krag van woorde en kuns aan om hierdie narratief tot ʼn plek van heiligdom te verhef.

Duker is ʼn begaafde skrywer. Yellowbone sal vir die regte leser ʼn onvergeetlike leeservaring bied.

 Leo Tolstoy het op ʼn kol gesê: ‘All great literature is one of two stories; a man goes on a journey or a stranger comes to town.’

Rénay Warrington se tweede roman, Smit Motors, is die soort tydlose verhaal wat grense tussen lekkerlees-boek en ‘great literature’ verdof. Resensies loof die skrywer se karakterontwikkeling, aanvoeling vir plek en ruimte, sensitiwiteit soos sy omgaan met gestremdheid, ouerskap, en trauma. Hoe sy leesbaarheid en ʼn outentieke stem vir haar verskillende karakters vasvang.

Vir my is Smit Motors – intiem verbeel, pragtig gepen, so gemaklik met stilte as met die dreigende maalkolk van verbale en fisieke geweld – Warrington se eie aanbod van ʼn Nouveau film in die Afrikaanse Lettere. Soos ʼn top regisseur steun Warrington op twee sekure fondasies: die eerlike, opregte, ruwe krag van ʼn verhaal wat hoofkarakter Petra Smit op ʼn letterlike en geestelike reis neem, en om haar die vreemdeling te maak, die ‘stranger coming to town’ waarvan ʼn dorp se mense van notisie moet neem.

Die naam Petra beteken oorspronklik ‘klip’ of ‘rots’. Warrington gee kleur en dimensie aan Petra deur haar formidabel te maak juis ten spyte van haar eie kwesbaarheid, onsekerheid en feilbaarheid. Kind van ʼn ma wat haar verstoot het. Verstoteling. Skrywer wat sukkel om te skryf, ʼn randfiguur wie se moed haar dikwels begewe. Ellendeling. Smag na moederskap van haar eie kind, maar haar identiteit as lesbiese vrou bemoeilik enige eenvoudige pogings tot swangerskap. Haar verhouding met Cyla vol passie en drif, maar Petra baklei teen die smart van ʼn verlede wat eers volledig tot haar deurdring wanneer haar tyd in ʼn klein dorpie in die Vrystaat haar direk met ʼn ontsaglike dilemma konfronteer: is sy genoeg van ʼn rots om ʼn weerlose kind, Monty, van sy eie pa te red?

Die Smit Motors van die titel – ʼn werkswinkel op die koop toe beskou te veel van ʼn las vir erfgenaam Petra om aan vas te klou – word ook die narratiewe motor van ʼn veelvlakkige verkenning van broosheid en innerlike krag, ons pogings om of onsself of ander te red. Warrington se veer is vol gitswart ink, dog weeg haar prosa veerkragtig eerder as bloot gespierd. Vroue as sielsgenote, minnaars, vriende, vertrouelinge, word weergegee soos ʼn gebed en ʼn geweerskoot: ontsag, onmiddellikheid, omarming van weerloosheid en patos.

Voel ook die pyn aan die bors van kunstenaar Susan, ʼn buitestander wie se verhaal op uitsonderlike wyse tot die van Petra spreek. Spandeer tyd in die township met die kinderoppasser Johanna, die verwaarloosde Monty, die wreedaardige dorp se slagter en die nimlike, minlike Arno, wat soveel meer as net sy gestremdheid is.

Smit Motors is, soos Zirk van den Berg se Ek wens, ek wens, ʼn meesterlike sprokie vir volwassenes, een waar die stryd tussen lig en donker nooit deur die bonatuurlike bepaal word nie. Eerder die besef dat gebrokenheid alleen nie kan keer dat ons die noodlot tart deur die helde en heldinne van ons eie verhale te word nie. – Jonathan Amid

Wat Deborah gelees het

Tussendeur die meer gewigtige boeke wat ek vir werk lees, verslind ek huishoudelike noir. Dikwels verval hierdie gewilde genre helaas in resepmatigheid: as jy ’n paar gelees het, weet jy gewoonlik lank voor die einde wat gaan gebeur en die kinkel in die stert verbaas jou glad nie. Hierdie was een van daardie, maar tog bly jy vinnig omblaai en sit jy op die punt van jou stoel.

Die premis is interessant: die hoofkarakter, Alex, is al twee jaar in ’n koma ná ’n bergklim-ongeluk. Niemand het veel hoop dat hy gaan wakker word nie en dokters kan geen breinaktiwiteit by hom bespeur nie. Sy geliefde, Bea, bly nogtans aan sy sy, maar uit welke motief: liefde of skuld? Want dit word algaande duidelik dat sy besering geen ongeluk was nie.

Dis interessant dat die hele storie vertel word vanuit die oogpunt van ’n man in koma: hy kan elke (rare) aanraking voel, hy kan elke woord hoor en verstaan en soms, wanneer sy oë toevallig halfoop is, kan hy grys figure uitmaak. Hy kan egter nie roer nie. So hoor hy sy vriende bo-oor hom baklei oor hul eie huishoudelike sake en ruik hy met waterende mond hoe hulle Indiese wegneemkos eet terwyl hy deur ’n buis in sy maag met ’n koue vloeistof gevoed word. Hy word deur ongevoelige verpleegpersoneel soos ’n sak patats rondgeslinger en deur hartelose dokters gedruk en bevoel. Dis slegs sy meisie, Bea, wat agter sy rug inkrul en hom alles van haar dag vertel, maar hy voel sy doen dit soos iemand wat in ’n dagboek skryf of by ’n priester bieg: sy deel goed wat sy nooit sou deel as sy geweet het hy hoor nie, dinge wat haar sleg kan laat lyk, waaroor sy gejok het, waaroor hy haar (in die verlede) sou kon spot.

Sy grootste wens is om dood te gaan. Maar dan ontmoet Bea iemand anders en skielik wil hy lewe: hy wou doodgaan met ’n geliefde wat oor hom rou, nie alleen nie. Hy span sy merkwaardige wilskrag in om ’n vinger te roer om vir iemand te wys hy is nog daar binne. Gaan hy hierin slaag? Gaan hy uitvind wie hom gestamp het en wat Bea se agenda is? Lekker ontspanningslektuur, hoewel die einde my nie bevredig het nie.

Emily Koch is ’n bekroonde joernalis van Bristol en dis haar eerste boek.

Die verslawende misdaadfiksie van Penny, Sigurdardottir & Vargas

deur Mariana Malan

Die misdaadfiksie van sekere skrywers dwing jou om onmiddellik die boek van die winkelrak te haal en sonder om ’n oog te knip die volle prys te betaal. Daar is geen kans dat ’n nuwe roman van Louise Penny, Yrsa Sigurdardottir of Fred Vargas stof gaan vergader nie. Hul werk is verslawend.

Louise Penny se verhale speel af in die dorpie Three Pines, iewers in die ysigste deel van Kanada. Dis so klein en geheimsinnig dat dit nie eers op ’n kaart gevind kan word nie. Die mense wat daar woon en die eienaardige moorde wat gepleeg word, is vervleg met die lewe van die speurder Armand Gamache.

Die jongste twee in haar reeks van meer as tien oor Three Pines is Glass Houses en Kingdom of the Blind. Gebeure in die twee volg direk op mekaar en dit maak sin om hulle so gou moontlik na mekaar te lees. Dis eintlik ook sinvol om al die vorige in die reeks te lees. Daar is soms herhaling en terugverwysings, maar om volledig in die prentjie te wees kan gerus met Still Life afgeskop word.

Glass Houses gaan deels oor ’n waagstuk om dwelmhandelaars vas te trek maar dis veral die geheimsinnig cobrador, ’n gemaskerde figuur wat verskyn en bloot in ’n openbare plek in ’n mantel gehul staan. Hy/sy is die gewete van iemand wat iets so verskriklik gedoen het dat ’n gewete in sigbare vorm moet kom om vergelding te eis. Die ontknoping in hierdie verhaal is fassinerend.

In Kingdom of the Blind word gebeure uitgebrei wat met die dwelmhandelaars en ’n aweregse kadet wat Gamache teen almal se sin (en teen sy eie beterwete) tot die akademie toegelaat het, maar daar is ook veel meer. Dit begin met ’n byeenkoms van drie onwaarskynlike eksekuteurs van die boedel van ’n vrou wat hulle glad nie geken het nie. Met kinkels in elke moontlike kabel ontwikkel dit in ’n raaiselagtige moordverhaal wat slegs Gamache met sy besonderse insig en mensekennis kan oplos.

Boelies is die onderwerp in Yrsa Sigurdardottir se jongste riller/speurverhaal The Absolution. Dis die derde in die reeks met die speurder Huldar en die kindersielkundige Freyja (met The Legacy en The Reckoning wat dit voorafgaan).

Selde voorheen is daar so diep gedelf in die siel van afknouers en die uitwerking op hul slagoffers en hul gesinne. Die manier waarop daar met boelies afgereken word is bloedig, morsig en afgryslik. Daar is ook ’n ernstige waarskuwing dat die gevolge van afknouery oor dekades kan strek en dat wraak dikwels met tyd meer kwaad kan laat uitbroei.

Die rol van sosiale media kom onder die loep. Wat veral tref, is dat afknouery glad nie meer ontsnap kan word nie. Wanneer ’n kind van die skool af tuis kom, is die boelie steeds daar op sosiale media en met ’n baie groter gehoor as in ’n geslote omgewing.

Yrsa skram nie weg van grafiese geweld nie, soos lesers van haar vorige romans teen hierdie tyd al weet. En dié keer is dit nie net die moorde wat jou bloed laat stol nie. Dis die wreedheid waarmee iemand se siel verwoes word wat jou bybly.

In Augustus maak Fred Vargas (Franse historikus en argeoloog en, ja Fred is ’n vrou) se enigmatiese Commissaire Adamsberg weer sy opwagting ná sowat drie jaar se afwesigheid. Die prikkelende titel is This Poison will Remain. Vargas het ook reeds bekoorlike karakters geskep in die reeks wat begin het met The Three Evangelists. Haar boeke is in 45 tale vertaal en meer as tien miljoen eksemplare is al verkoop. Lees meer oor Vargas by https://www.penguinrandomhouse.com/authors/52967/fred-vargas

V & A met Réney Warrington

deur Jonathan Amid

Réney Warrington

Smit Motors. Een sin wat die kern van die verhaal vasvang?

Die liefde van mense.

Was Smit Motors ʼn groter uitdaging as Oktober?

H’m, nee. Beide was ewe maklik/moeilik en het ewe veel oorskryf gekos. Maar na die sukses van Smit Motors begin ek nou al stres oor nommer drie! Wat gaan Tannie Bettie, my 88-jarige bewonderaar, dink van die distopiese skop-skiet-en-donder wat al op 100 000 woorde staan? Of maak ek eerder die versameling briewe aan my broer klaar? Senuwees!

Is alle fiksie outobiografies?

Ek kan nie namens anders skrywers praat nie, maar sover skryf ek oor mense, vraagstukke en storielyne wat ek ken, of vir my belangrik is.

Hoe beïnvloed jou liefde vir films jou skryfwerk?

Dit is moeilik vir my om te peil. Ek skryf net soos ek skryf. (Duidelik het ek nie tale of kreatiewe skryfkuns bestudeer nie. Ek het ’n graad in politiek. Nee, ek weet ook nie hoekom nie.) Ander mense sê my boeke is filmies, amper draaiboeke.

Gunsteling fiksie-en filmkarakters, en hoekom?

Het almal nie ’n sagte plekkie vir die underdog nie? Die buiteperd? Vir die beskadigde, maar o so heroïese Sarah Connor in Terminator 2, Ripley in Alien/s en dan natuurlik, Charlize se brose en briesende Fioriosa in Mad Max: Thunder Road?

Een van my vroegste ‘karakter’ obsessies was Dian Fossey. Ek het die boek oor haar (Woman in the mist), asook die semi-wetenskaplike boek wat sy self geskryf het (Gorillas in the mist), gelees, onderstreep en weer gelees. Die hoogtepunt van my standerd 7-jaar was die uitreiking van die film, Woman in the mist, met Ripley van Alien, ag ek bedoel, Sigourney Weaver, in die hoofrol.

Eerste beeld wat by jou opgekom het vir Smit Motors?

Petra sit in ’n verlate speelpark voor sonop. Sy rook. Haar hoodie is oor haar kop getrek. Sy is bang vir wat die dorpenaars met haar sal doen as hulle wakker word en besef ’n queer het ingetrek. Die toneel is vroeg uitgesny.

Wat beteken die woord ‘familie’ vir jou?

Te veel.

Watter storie(s) moet ons nog in SA ontgin as storievertellers?

Ontelbaar baie. Stories is die ideale manier om ‘die ander’ gaping in ons land te oorbrug, om mense mekaar beter te laat verstaan sonder om prekerig te raak. Kyk na die film Kanarie, of selfs die TV reeks Spreeus. Ons kan deur stories en die ondersoek van mekaar se kulture, al is dit ons spookstories, minder vreemd raak vir mekaar.

Jy is baie naby aan jou ma. Beste advies wat sy jou al gegee het?

Mense wat se oë te naby aan mekaar sit kan jy nie vertrou nie! Nee, ek spot net. Sy gee omtrent daagliks vir my advies. Ek weet nie wat ek sonder haar eendag moet doen nie.

Wat’s volgende vir Réney Warrington?

Ek moet die klaarmaak van twee manuskripte balanseer met ’n nuwe besigheid op die been bring. Vir ’n skrywer en kunstenaar, my vrou Hannelie Coetzee, is patente, kontrakte, personeel en prokureurs omtrent Grieks. Hou vir my duim vas.

Lien Botha

Teksture, woorde, wegholvuur & ketties

deur Deborah Steinmair

Lien Botha is visuele kunstenaar en skrywer. Daar is ’n “gesellige simbiose” tussen die kunsvorme, vertel sy: “Die twee het maar altyd hand aan hand geloop as ek nou daaraan terugdink. Weeklikse besoeke aan die Openbare Biblioteek in Pretoria-Noord saam met ons moeder, het dieselfde betowering gehad as skemer se speel-speel met die vorms van blare en die teksture van takkies … Dis wonderlik om op ’n latere ouderdom ’n tweede asem te kry met ’n ewewydige loopbaan.”

Was sy swaarmoedig toe sy Wonderboom geskryf het? “Nie werklik nie; die skryfproses was voedsel vir die siel en allesoorheersend. Net soms het ek in my maag woorde voel kwes, waar herinneringe aan persoonlike verlies met maatskaplike ellende gekruis het.”

’n M in kreatiewe skryfkuns “het aan my die aanmoediging sowel as kardinale padwysers gegee om ’n manuskrip te voltooi.”

Sy is weer besig aan ’n manuskrip: “Ek meen dit is drasties anders. Hierdie roman handel oor die wel en weë van ’n kunskurator wat moet oorleef binne die komplekse uitbuiting en sisteme van die kunswêreld.”

Hoe voel dit as ’n wegholvuur jou aardse besittings bedreig? “Surrealisties. Jy word vinnig gereduseer. Vroeg daarde oggend  (van 11 Januarie 2019) het ek geweet hier kom ’n ding. Die noordwes het soos ’n woedende despoot geblaas, en dit was reeds onheilspellend want dit is ons winterwind daai. Raymond was in die stad dié oggend, maar ek het ’n paar geliefde boeke, cd’s, rekenaars, dokumente en ’n tas met allerlei in die motor gesit en dit buite die hek gaan parkeer. Daarna het ek die tuin natgespuit en die gas toegedraai. Die brand het later oor die teerpad gespring en ’n bergpad van verwoesting oopgekloof, waar dit teen skemer aan die suidoostelike kant van ons dorp geblus is, grotendeels weens reën wat begin uitsak het. 31 huise is in puin gelê en 28 erg beskadig.”

Gunstelingskrywers: “Eugène Marais, Herman Charles Bosman, Etienne van Heerden, Ingrid Winterbach, Wilma Stockenström, Harry Kalmer, Karel Schoeman, J.M. Coetzee, Eben Venter, Imraan Coovadia, Henrietta Rose-Innes, Margaret Atwood, Virginia Woolf, Richard Flanagan, Chimamanda Adichie,  Jim Crace, Martin Amis, Saul Bellow, Roberto Bolaño, Italo Calvino, Albert Camus, Thomas Mann, Bruce Chatwin, V.S. Naipaul, Keri Hulme, Jumpa Lahiri, Primo Levi, Milan Kundera, John Williams, Umberto Eco, W.G. Sebald en Tatyana Tolstaya.”

Groot Afrikaanse Roman? “Daar was al ’n hele paar en 2019 lyk vir my hels belowend. Maar ja, wie weet … heel moontlik is ’n skrywer tans grootskaals aan die timmer in ’n klein kamertjie iewers tussen Koffiefontein en Triomf.”

Sypaadjielangs, hoe voel sy oor die gevaar om ‘toondoof’ oor te kom versus vryheid van spraak? “Ek skat dis veiliger om te fluister of gebaretaal te gebruik in ’n land waar menswaardigheid nog tot verhaal moet kom.”

Oor Suid-Afrika: “Mens vra jouself natuurlik af waar op aarde  jy beter daaraan toe sal wees, want in die woorde van Tatyana  Tolstaya: ‘Geen enkel samenleving deugt’ … Steeds,  ek  vermoed hierdie land het te veel mense wat met ketties rondloop (met apologie aan Emily Dickinson.)”

V & A: Pierre du Plessis (40)

deur Schalk Schoombie

Hoe sou jy jouself beskryf?

Ek het nie ʼn elevator pitch nie, vat saam met my die trappe dan praat ons. Ek is ʼn prediker (ek hou van die ou woord, preacher), skrywer, kunstenaar, kwasi-filosoof, crossfitter.

Hoe begin jy met ʼn boek soos Boomwortels in die Hemel?

Boeke by my begin met ʼn gevoel, iets in my maag wat my aantrek tot ʼn tema. Dit begin soms by ʼn nuuskierigheid en ander kere ʼn woede oor iets. Boomwortels is ʼn kwaai boek, ek het nodig gehad om iets te sê oor die wanpersepsies en die manier hoe die koninkryk voorgestel word, as eksklusief en iewers wat nie hier is nie.

Die boek reik wyd op geestelike en samelewingsvlak, maar wat is vir jou die kern?

Die boek gaan oor perspektief. Ons het ʼn sekere perspektief en opinie en natuurlik dink almal hulle s’n is die regte een, die een wat regop is en almal anders is onderstebo. Die boek vertel dat Jesus se perspektief regop is en die rede hoekom Hy so vreemd vir ons voorkom is omdat ons die is wat onderste bo is, die kat aan die stert beet het, die wortels van die boom lê eintlik in die hemel. Jesus se koninkryk is nie onderstebo nie, ons is.

Hoe lank het jy daaraan geskryf, en wat was die moeilikste?

Die hele proses was seker ʼn jaar lank, meeste van die skryfwerk het ek in November en Desember gedoen, wanneer die wêreld bietjie stiller is. Die moeilikste is altyd die persoonlike dele, ek twyfel altyd of ek dit moet insluit.

Wat lees jy tans? Gunsteling skrywers?

Ek het nou net klaar gemaak met A Hobbit, a Wardrobe, and a Great War deur Joseph Loconte, fantastiese boek. Ek lees alles van Leonard Sweet, Donald Miller se memoirs (ek hou baie van sy skryfstyl).

Wat doen jy wanneer jy nie skryf nie?

Ek lei die Kaapstad kampus van InVia Gemeente, ʼn kontemplatiewe gemeenskap. Ek praat met besighede oor betekenis en hoe om werk te doen wat saak maak. Ek hou van kruisfiks en kan darem al so 170kg opstoot.

Mentors?

My Spiritual Director beteken vir my op die oomblik die meeste. Sy is fantasties en het my gehelp om my lewe anders te sien.

Wat beteken die Desmund Tutu-Gerrit Brandprys vir jou?

Dit is fantasties om raakgesien te kan word deur die bedryf en jou eweknieë, ek was heel verbaas oor die prys en het ook nie besef die prysuitdeling is so ʼn groot ding nie. Ek het my toespraak net daar gesit en uitdink. Ek het ook die prys opgedra aan ons broers en susters in die LGBTQ+ gemeenskap, dit bly steeds ʼn belangrike gesprek.

Wat is die dwingendste vraagstuk vir die moderne mens? Verskil dit van vorige tye?

Beteken ek iets? Ek dink nie dit verskil nie, ʼn mens is maar mens, ons soek dalk net op ander plekke vir die antwoord as ʼn eeu of millennium gelede.

Gerda Taljaard-Gilson

Kelder, laksman en noir

deur Deborah Steinmair

Die skrywer Gerda Taljaard-Gilson lyk soos ’n Jane Austin- of Charlotte Bronte-heldin: fyn, bleek, met ’n lakonies-ironiese blik en lang goudrooi hare. Sy woon in Pretoria met haar man Rodger en hul drie honde. Haar stokperdjies is tuinmaak, stap en sing vir haar honde. Sy het hulle lief, want: “Hulle is so naby aan wolwe. En hulle oordeel nie, hou nie boek van die kwaad nie, en weet van dinge waarvan ons niks weet nie.”

Haar vroegste invloede was Kate Bush se musiek, Henriette Grové se kortverhaalbundel Jaarringe, en Petra Müller se Die dwerg van die Infanta: “Hierdie drie vroue se werk het my losgemaak van die banale, en laat ontsnap van die benepenheid van skool, kerk, politiek en voorstedelikheid.” En natuurlik haar ouma Griet: “Sy was ’n storieverteller van formaat. As sy geleerdheid gehad het, sou sy waarskynlik ’n skrywer of digter geword het. Sy het vir ’n ruk by my in die kamer geslaap, en my voor slapenstyd met haar stories vermaak – kompleet met klanknabootsing, gesigsuitdrukking en verskillende stemme. Party stories was uiters ontstellend, maar dit is daar waar ek betower is deur die vertelkuns.”

Haar boek Kelder word verfilm en Die laksman se dogter is met die @kykNet-Rapport-filmprys bekroon. Sy vertel: “Nog voor ek ’n bibliofiel geword het, was ek ’n filmverslaafde. Ek is visueel ingestel; elke paragraaf is ’n toneel wat voor my afspeel. In die vroeë oggendure, in daardie salige toestand tussen slaap en wakker word, pak idees my beet en spook dit by my, tot ek ’n tipe raamwerk in my kop opstel met karakters, plot en milieu.” Maar wanneer sy eindelik begin skryf, slaan die storie sy eie rigting in, en dan is die einde selfs vir haar ’n verrassing. “Dit vat my ’n rukkie om gefokus te raak tydens die skryfproses, maar as ek die storie behoorlik beetkry, los ek dit nie, of dalk is dit die storie wat mý nie wil los nie.”

Boeke wat haar onlangs uit die slaap gehou het, sluit in: “Emma Healey se Elizabeth is Missing (2014) wat vir my een van die mees onthutsende boeke oor die aftakeling van ouderdom is sedert Alba Bouwer se Die afdraand van die dag is kil. Oud word is erger as die dood, en ek vrees dit meer as enigiets anders. En dan Martin Steyn se Donker Spoor, ook in 2014 gepubliseer, en onlangs in Turks vertaal. Steyn is nie bang om die donkerste van donker plekke te betree nie, en die boosheid is voelbaar in dié boek.”

Sy beskou Ingrid Winterbach se Niggie as die Groot Afrikaanse Roman.

Sy glo boeke moet lewensveranderend, maar ook boeiend en vermaaklik wees. “Ek het ’n broertjie dood aan sieldodende romans geskryf deur akademici vír akademici. Daardie dit-verveel-die-hel-uit-my-uit-maar-dis-so-donners-amazing boeke. Nee dankie.”

Ja, sy is weer aan die skryf: “Die manuskrip waaraan ek tans werk, bevat elemente van historiese fiksie. Dit handel oor die wel en weë van vier susters tydens die Tweede Wêreldoorlog, en hulle interaksie met Stormjaers, Rooilussies en ’n Italiaanse krygsgevangene.”

Christopher Hope and his son, violinist Daniel Hope, during a recent visit to the USA.

Why write about travel?

by Christopher Hope

Why travel to countries where you don’t understand the language or the customs? For this good reason – they are not like home. Leaving home is a way of leaving yourself behind. No-one knows who you are or where you’re headed and, better still, nor do you. It is, to borrow a phrase from Graham Greene, a journey without maps.

I was over thirty before I left my own country. South Africa at the time was a closed society, hedged in by borders, rules, fences and warning signs, discouraging travel, personal and political. We were always warned to beware of ‘the outside world’. And the warnings made me wish to go there.

In 1975 I landed in Paris, where I did not speak the language but felt understood. Next came London, where I spoke the language but found that it took time to understand the natives. I was not permitted to return to South Africa for some years, so I had time. A great thing about England is that just across the water lies Europe and it got to be known that I enjoyed getting lost in foreign places and writing about them.

First came Switzerland. Not so much a country as high-wire balancing act in the Alps, where four very different ethnic groups contrive, against the odds, to get along. Berlin was next – a city which was divided up into four sections by the victors of World War Two. The city was divided again between West and East, except for a well-guarded crossing point called Checkpoint Charlie. Separated countries and segregated peoples I knew about. I came from a country where the passion for partition had sent us mad. I wrote about divided Berlin. Many years later I was lucky to find myself in town on the night when the Wall came down and the Soviet empire collapsed, and wrote about that.

I went to Russia in the years of perestroika, when party members got the favours and everyone else got stiffed. I felt at home. I saw Muscovites born, schooled, married and buried – and put these surreal encounters into a book. I set off on what I called ‘travels in tyranny’, to places run, and ruined, by dictators and despots: ex-Yugoslavia, Vietnam, Laos, Cambodia, Zimbabwe and Burma. I was fascinated by the way despotic leaders and systems seem to mimic one another. As if they shared a very small props cupboard, same caps, moustaches, slogans and curses. Such regimes are deadly but they can be darkly comic. Absolute power is almost always shot through with absurdity. And someone needs to make notes.

Thirty years ago, I returned to South Africa for a long road trip I called White Boy Running. Last year I took much the same route in The Café de Move-On Blues. That’s how it goes. The scenery may change but the direction is much the same and travel has a way of bringing me face to face with myself.

  • Gaan luister na Christopher Hope by die FineArts Kunstefees in Hermanus (7 – 17 Junie), waar hy ’n boekepraatjie lewer oor sy reisjoernale op 11 en 12 Junie om 10:00.

Emma Bekker

Storieverteller en stoep-performer

deur Deborah Steinmair

Emma Bekker was nog nooit op haar mond geval nie. Sy dink haar liefdesverhouding met woorde het met die aanhoor van haar eerste woord begin. “My ouers het vreeslik baie met my gepraat vandat ek gebore is. Daarmee saam is daar baie gesing en gelees. En stories vertel! Dit help ook om groot te word in huis waar jy omring is deur boeke.”

Emma lyk soos ’n Afrikaner-Kahlo, of ’n Mexikaanse Sarie Marais. Met ’n klappie Japannees. Haar hande en haar hele lyf gesels saam, maar sy reken: “Ek is meer aandagafleibaar as wat ek ’n ekstrovert is!”

Sy dink lank en skryf vinnig: “Die meeste van my skryfwerk word in my kop gedoen, voor dit op papier of rekenaar losgelaat word. Ná lank se gedink, word dit dikwels soos ’n oorryp stoelgang losgelaat.”

Op skool was sy só lief vir perform, dat sy drama gaan studeer het. “En toe ná my eerste jaar van rigting verander het. Ek is meer van ’n storieverteller as ’n performer. En as jy my reg op my agterstoep betrap, word ek maklik tydens ’n lang Sondagmiddagete ’n performer.”

Die beste Afrikaanse boek wat sy onlangs gelees het, is Die ongelooflike onskuld van Dirkie Verwey deur Charl-Pierre Naudé. “Dit voel asof Murakami en Robbins in ’n klitser saam met Afrikaanse eiers gesit is en hierdie boek gebak is. En dan is Naudé se digterlike taalgebruik, marginale verbeelding en sy geslepe sin vir humor totaal verleidelik,” reken sy.

Verveel ander skrywers se boeke haar soms? “Ek ly maklik aan leesdepressie. Ek bewonder mense wat konstant ’n boek in die hand het. Dis vir my maklik om ’n boek op te tel en neer te sit. Maar ek vind dat wanneer ’n boek my aangryp en intrek, ek amper ’n gevoel van rou ervaar as ek klaar gelees het.”

Die eerste oplaag van haar digbundel, Skryn, (Protea Boekhuis) het uitverkoop. Haar kortverhaalbundel, Vel, verskyn volgende jaar ook by Protea. Hoe skryf sy? “Dit begin by stories, hoe stories onthou en verdraai word. En hoe geskiedenisse fiksie word en mites geskiedenis. Ek is tans baie geïnteresseerd in die manier waarop magsdinamikas verhoudings beïnvloed.”

Day job?

Ek noem myself ’n transformasiefasiliteerder – iets tussen ’n masseuse en ’n shrink. Die Tannie In die Voorskoot wat tee en troos bedien. En lywe vryf. Met ’n skeutjie gatskop en ’n empatieke oor.

Boeke wat haar bybly:

Klein Verseboek, Groot Verseboek, Die Uile, Fritz Deelman, Die Hart Van Java (I.D. du Plessis). “En toe begin ek vroeg grootmensboeke lees: Paul Gallico se boeke, veral The Snow goose, en in Graad 9 Credo Mutwa se Let not my country die.”

Invloede:

Erica Jong, Margaret Atwood, Jeanne Goosen, Chinua Achebe, Virginia Woolf, Kurt Vonnegut en Tom Robbins uit my vroeë twintigs, toe Marques, Rushdie, John Updike, Umberto Eco, Haruki Murakami, Jonathan Frantzen, en onlangs Patricia Lockwood, George Sanders en Adichie. “En dan pas Harari se Sapiens. Die hele kwessie van volhoubaarheid lê op my eierstokke.”

TANSTAAFL, Waldo!

deur Deborah Steinmair en veral Schalk Schoombie

Die jeugboekskrywer Paul Zindel het gereken: Reality is a crutch for those who can’t face science fiction. Het jy al gehoor van harde wetenskapfiksie en sien jy kans daarvoor?

In een van Schalk Schoombie se kortverhale lees ek Robert A Heinlein raak. Wikipedia noem hom die ‘dekaan van wetenskapfiksieskrywers’. Hy was ’n lugvaartingenieur en het aangedring op wetenskaplike akkuraatheid in sy fiksie. Hy was dus die pionier van die subgenre ‘harde’ wetenskapfiksie.

Hy het dinge gesê soos:

“Never attempt to teach a pig to sing; it wastes your time and annoys the pig.”

“Once a month, some women act like men act all the time.”

Schalk skryf die volgende oor hom:

“Hy het aanhoudend teruggekeer na sosiale temas soos die belangrikheid van individuele vryheid en selfstandigheid, die verpligting wat individue aan hulle samelewings verskuldig is, die invloed van georganiseerde godsdiens op kultuur en regering, die tendens van ’n gemeenskap om nie-konformerende denke te onderdruk.

Heinlein munt begrippe wat deel van die Engelse taal en internasionale bewussyn geword het, soos “grok”, “waldo” en “speculative fiction”. Hy het begrippe soos TANSTAAFL, “pay it forward” en “space marine” gepopulariseer. Hy het tegnologiese vernuwings met sowat 35 jaar geantisipeer. In sy roman The Door into Summer beskryf hy ’n moderne weergawe van die waterbed, hoewel hy nooit een gepatenteer of gebou het nie.

Die woord “grok” kom in Heinlein se roman Stranger in a Strange Land voor. Dit verwys na diep en omvattende begrip, om iets so deeglik en diepgaande te verstaan dat die waarnemer deel word van sy waarneming – om daarmee saam te smelt, verweef te raak, om te ondertrou, jou identiteit binne groepverband te verloor.

TANSTAAFL is ’n akroniem wat uit die vroeë 20ste eeu kom, gepopulariseer in Robert A. Heinlein se roman The Moon is a Harsh Mistress. Dit staan vir “There ain’t no such thing as a free lunch”. Iets wat geadverteer word as “gratis” het altyd verskuilde koste.

Die woord “waldo” is in sy kortverhaal Waldo in Astounding Magazine gemunt.

Die hoofkarakter Waldo Farthingale-Jones is ’n meganiese genie wat homself afskei van die res van die mensdom. Hy ly aan myasthenia gravis, ’n seldsame outo-immuun siekte gekenmerk deur verswakte spiere sonder atrofie, en ’n algemene weersin in mense. As baba was hy so swak dat hy skaars sy kop kon optel om te drink of ’n lepel vashou. Hy kanaliseer sy aansienlike intellek en familiegeld in die ontwikkeling van ’n apparaat gepatenteer as Waldo Jones se Sinchroniese Herdupliserende Pantograaf. Wanneer Waldo ’n handskoen en ’n harnas dra, kan hy ’n veel kragtiger meganiese hand beheer deur net sy hand en vingers te beweeg. Dis een van verskeie meganismes wat hom so ryk maak dat hy vir hom ’n huis in die ruimte kan bou.

Later, in ons werklikheid, is afstandbeheerde manipuleerders ontwikkel wat as “waldo’s” bekend staan en sommige is deur NASA gebruik. ’n Amerikaanse maatskappy, The Character Shop, wat animatroniese toestelle vir rolprente skep, het die handelsmerk Waldo geregistreer.”

Vier grotes van 2018

deur Deborah Steinmair

Ek is geen lysiemens nie. Ek verpes bullet points. Dinge moet vir my kontingent wees, spontaan – lukrake brokke informasie moet mekaar uit alle oorde verdring. Ek lees ʼn paar boeke per week, dikwels meer as een tegelyk, maar kry dit eenvoudig nie reg om rekord te hou van wat ek lees nie. As ek weer sien, is die lysie tien boeke agter. Ek glo slegs die boeke wat in my kop bly vassteek, is die moeite werd. As ek dink aan verlede jaar se leesvreugde, is daar ʼn handvol boeke wat uitspring.

My heel beste was George Saunders se Lincoln in the Bardo. Wat ʼn onweerstaanbare gekkespul, soms meer toneelspel as boek. Hierdie begraafplaasgeraas van siele wat nie wil weet hulle is dood nie, is voorwaar anders, die stemme is uniek en die karakters laat jou van voor af bittersoet verlief raak op die lewe met al sy mankemente, laat jou dankbaar om hier en nou te wees, net nie in ʼn houer in die grond of dwalend tussen sfere nie.

Gelyk aan Lincoln, want ek sukkel ook met keuses, is Priestdaddy van Patricia Lockwood. Lockwood is een van daardie voortvarende mense wat in haar dertigs haar outobiografie skryf. Sy het bekend geraak vir haar prosagedig “The Rape Joke” wat die internet laat knetter het. Haar pa is ʼn Rooms Katolieke priester (ja, dit kan gebeur) en wat ʼn monumentale, bissar-eksentrieke teenwoordigheid is hy nie. Haasmal en verboos uitgesproke. Patty en haar man het teruggetrek na haar ouerhuis ná ʼn finansiële terugslag en sy beskou haar ongewone familie met ʼn houtoog. Dis gekantel en gilsnaaks.

Op eie bodem was Die Dao van Daan van der Walt deur Lodewyk G du Plessis loshande my gunsteling, omdat dit eg, eerlik en sonder tierlantyntjies is. En tog bitter intelligent met verwysing na antieke tekste en gepeper met Latyn. Ek raak soms moeg vir parallelle storielyne, magiese realisme, metateks, kwantumfisika en ander foefies. Karakter en storie, asseblief. Hierdie is die lewensverhaal van ʼn kwasterige ou man wat ʼn leeftyd in die kas was. Aanvanklik vervreem hy die leser met sy rigiditeit en bombasme, maar stadig groei hy op jou soos mos.

Ek het ook van Die Troebel Tyd gehou, soos van elke woord wat Ingrid Winterbach nog ooit geskryf het. Haar romans gaan aspris mank aan storielyn, drade word opgetel en laat val, niks word deurgetrek nie, maar ek lees agter die kronkels van haar briljante brein en haar opsetlike, aweregse humor aan.

Deborah Steinmair (links) op besoek aan Marié Blomerus

´n Sestiger in Namibië

deur Deborah Steinmair

Ek het al ʼn paar sestigers ontmoet: André Brink, Breyten Breytenbach, Chris Barnard, Dolf van Niekerk, Abraham H de Vries. Hulle is/was sjarmant en bejaard. ʼn Week gelede ontmoet ek op Swakopmund nog ʼn sestiger: die 87-jarige Marié Blomerus. Sy is sjarmant en allermins bejaard. Dit voel asof sy jonger as ek is. Sy lyk soos ʼn Spaanse danser: viets en fyn, met lang, donker hare en ʼn perdebylyfie. Haar houding is fier, haar stem en haar blik sonder huiwering. Sy is uitgesproke met ʼn wakker, ondeunde brein.

“Neem jy dit op? Nee, sit af daardie ding. Jy kan liewer vir my vrae stuur.” Sy beduie afkeurend met haar slanke hand.

So staan dit op Wikipedia: Helene Marié Blomerus is op 24 Desember 1931 op Keetmanshoop in Suidwes-Afrika (tans Namibië) gebore en sy word ook daar groot. In die sestigerjare is sy mederedakteur van die tydskrif Wurm en lewer bydraes tot verskeie tydskrifte soos OphirIzweSestiger en die Tydskrif vir Letterkunde. Sy verhuis gereeld en bly op een of ander stadium in Namibië, die Kaapprovinsie, die Vrystaat en die Transvaal. Later aanvaar sy ’n betrekking by die Universiteit van Suid-Afrika se Departement van Onderrig en Tegnologie, waar sy as ’n draaiboekskrywer van opvoedkundige programme werk.

Marié publiseer: Fosforblom, Nasionale Boekhandel, 1968, Blou as beginsel van duisternis, Perskor-uitgewery, 1975, Soo-oo-oopwa: ‘n novelle, Perskor, 1975, Seisoene Van Terreur, Jutalit, 1988, Ithaka, Perskor, 1985 (bekroon met die Perskorprys).

Voordat Marié by Unisa as opvoedkundige draaiboekskrywer gewerk het, was sy vir ongeveer vier jaar dokumentêre draaiboekskrywer by ʼn private firma. “Dit was ʼn baie wye veld vir navorsing en het my ook na ʼn hele klompie vreemde plekke met vreemde mense in Suid-Afrika geneem,” onthou sy. “Na my aftrede by Unisa het ek ongeveer ses jaar lank vertaalwerk vir ʼn Pretoriase uitgewer gedoen. Ligte leesstof; ʼn nuwe bedeling en heel prettig.”

Die uitgewer waar ek werk, gaan haar essays publiseer. Die kontrak lê op ʼn lae tafeltjie. Ek wil ʼn stoel nadertrek, maar sy gaan kniel flink by die tafeltjie en begin teken. Toe ek verbaas is oor haar soepelheid, meld sy dat sy haar voet hoër as haar kop kan lig.

“Doen jy joga?” wil ek weet.

“Nee.”

“Is jou man ook so gesond?”

“O ja. Hy is 92. Hy is vandag op die gholfbaan.”

Sy vertel ʼn staaltjie wat iets oor haar lewensbeskouing verklap: Sy was by Medunsa waar ʼn professor vir ʼn groep van hulle sy beendere wys.

“Dis seker ou bene, hulle is dan spierwit,” merk sy op.

“Nee, ʼn mens kook dit af,” seg die professor.

“Nou maar wat word dan van die siel?” wil sy weet.

“Wel, die siel sit in die kop, êrens agter die oor, so ek vermoed hy word afgekook,” antwoord die professor.

Sy lees baie, maar nie juis Afrikaans nie. “Wee’ jy, ek sien daar’s tot nou ʼn boek Moord op Karibib. Die skrywer het seker net daar verbygery,” reken sy.

Só skryf sy later vir my:

“As jy enigiets meer wil skryf kan jy sê dat ek klassieke musiek geniet, dat ek deesdae net tyd het om Nobelprys-skrywers en Man-Booker en so aan te lees en dat ek versot is op skilders van ʼn sekere tydperk met Velasquez en El Greco bo-aan die lys. Ek wil niks van my eie lewe vertel nie, want ek wil nie op ʼn persoonlike vendusie opgeveil word nie. Ek antwoord nie persoonlike vrae nie, behalwe as dit ʼn onderwerp is waarin ek belangstel soos sosiale kommentaar, die ingewikkelde psige van mense en sulke nonsens!”

ʼn Vraag oor haar gunstelingskrywers laat haar kopkrap. “Genade, enige skrywer wat iets fassinerend skryf (volgens my) is ʼn gunsteling. Indien ek moet kies, so ʼn paar: Cervantes, Shakespeare, Gabriel Marquez, Dostojefski, plus. As digters, John Donne, Dylan Thomas, Rainer M. Rilke, Lorca, Odysseus Elytis. Ander boeiende gunstelinge is William Manchester en Peter Gay (sover ek weet Amerikaners).

Suid-Afrikaanse skrywers wat haar beïndruk? “Dis nogal problematies. Te na aan die huis. C. Louis Leipoldt verskaf my eindelose genot. Dan Sleigh het myns insiens een van die aangrypendste boeke, Eilande, in Afrikaans gelewer. Karel Schoeman is ook ʼn boeiende skrywer. Die vroeg-gestorwe digter, Casper Schmidt, se klein oeuvre beskou ek as baie besonders en buitengewoon.”

Van reis word mens nooit sat, glo Marié. Maar ʼn goeie boek moet ook saam en geen tablet of iets van die aard nie. “Die lewe is een groot reis, as mens mooi oplet. Nogtans sou ek graag meer van die VSA wou sien; ʼn ongelooflike land. Dan is daar Suid-Amerika en Egipte waar ek nog nooit was nie. Te veel om op te noem. Ek sou weer en weer kan terugkeer na Spanje, Italië, Portugal en Griekeland. In laasgenoemde maak die ambience my heel gelukkig.

“En nou,” maan sy, “volgens Ernest Hemingway is dit ʼn fout om van ʼn skrywer te weet. Mens moet liewer die boeke lees.”

  • Marié Blomerus se bundel herinneringe met die titel  ʼn Porseleinskerf, verskyn in September by Protea Boekhuis.

“Staaltjies stout en soet wat die oë laat rek”

deur Deborah Steinmair

Bekroonde vertaler Kobus Geldenhuys het Die twee torings (die tweede deel van Tolkien se Lord of the rings) in gespierde Afrikaans omgetower. Dit word vanjaar deur Protea uitgegee. Hy was van kleins af lief vir tale: “Ek wou reis en vreemde goed en mense leer ken, en het besef mense is meer toeganklik as jy genoeg omgee om hulle moedertaal te (probeer) praat.”

Het hy die ander groot talekenner, Nerina Ferreira, geken? “Ja, ek was so bevoorreg! Staaltjies stout en soet wat oë laat rek – dit was Nerina daai! Ons het baie nagte deur gewerk terwyl ons albei in Seepunt vryskutvertalings vir oorklanking gedoen het. Sy het my ontsaglik baie van vertaling geleer – en tussendeur vele lewenswaarhede ingewerk. Dit was gewoonlik laatnag wanneer sy in haar sweetpak sit en werk en ons ’n film teen vinnige spoed kyk om uit te vind hoeveel dialoog daar is om te vertaal. Wanneer daar byvoorbeeld ’n toneel was waarin ’n skip geseil het en daar dus geen dialoog was nie, het Nerina kiertsregop gesit en gesê: ‘Seil, skippie, seil!’ want dit was geld wat inrol, aangesien ons betaal is per programlengte en nie die aantal woorde in die dialoog nie.”

Is enigiets vertaalbaar? “Onvertaalbaar is ’n vloekwoord wat gereeld by my opkom, maar jou werk as vertaler is om ’n ekwivalent in die teikentaal te vind. Indien nie, is daar altyd iets soortgelyks wat vir nuwe lesers in hulle taal die gevoel van die oorspronklike werk sal gee.”

Hoe pak hy vertaling aan? “Soms – soos met Tolkien – met bibberboude, maar ek het al geleer jy moet maar net induik. Ek vertaal gewoonlik taamlik vinnig, en bestee dan baie tyd aan selfredigering.”

Wat was uitdagend aan Tolkien? “Intense verhoogvrees en paniek voor die tyd! Beslis die meer “formele”, gedrae taalgebruik wat ek in Afrikaans getrou wou weergee. Dan die liriese en beskrywende gedeeltes – ek vaar van nature baie beter met dialoog! Verder is dit ’n kwessie van stamina; my moed was gereeld verby op. Ek en my redakteur, Shané Kleyn, dink baie dieselfde; danksy haar ondersteuning kon ek werk lewer waarmee ek uiteindelik tevrede was.”

Wat doen hy nóg? “Ek is seepskrywer en teksredakteur op Suidooster. Dis heerlik om met gevestigde skrywers én beginners te werk. Ek leer baie by die jongmense. Ek het jare lank oorklankingswerk gedoen, en gaan nou weer Die Sneeukoningin 3 in Afrikaans vertaal. Ek geniet dit om TV-draaiboeke te skryf – enkeldramas, en op die skryfspan van dramareekse soos Swartwater te wees. Hoe meer afwisseling, hoe beter!”

Sy gunstelingskrywer om te vertaal is David Walliams: “Hy is beslis die Dahl van die 21ste eeu. Ek verkneukel my in sy humorsin, sy konstellasie van karakters, sy afbreek van stereotipes – en boonop is alles met soveel deernis deurspek. Sy woordgebruik bied ook altyd heerlike taaluitdagings. Dit voel glad nie soos werk nie!”

Hier is ’n watertand voorsmakie uit Heerser van die torings: “… hy lyk soos ’n koning wat die kuste van mindere mense uit die newels van die see betree het.”

Zirk van den Berg

Ja, Zirk is sy doopnaam

deur Deborah Steinmair

Zirk van den Berg se eerste boek Ekstra dun vir meer gevoel het verskyn toe hy 29 was. Hy reken: “Die goed wat ek lees en wat ek wil skryf val iewers tussen Tryna du Toit en Ingrid Winterbach, en die mark verkies blykbaar die een of die ander – kommersieel of literêr. Ek sou graag boeiende stories wou skryf, soos kommersiële skrywers, maar met die geloofbare karakters en sorgsame prosa van literêre skrywers.”

Hy werk soms in ’n kantoor en soms tuis: “Sodra my vrou en kinders werk toe is, is dit net ek, my skootrekenaar en kat.” Hy skryf enigiets waarvoor hy betaal word. “Instruksies hoe jy paaie bou, persverklarings oor hoenderboerdery, bemarkingsbriewe vir kredietkaarte, tendervoorleggings vir skoonmaakdienste, brosjures vir begrafnisondernemers, en so aan. Dan het ek oor die afgelope klompie jare ook ’n hele paar boeke in Afrikaans vertaal, altesaam meer as ’n miljoen woorde.”

Oor Nieu-Seeland, waar hy woon: “Nieu-Seelandse skrywers het in 1985 en 2013 die Bookerprys vir literatuur gewen. Sedert 1993 het 24 Kiwis al Oscars gewen, onder meer die akteurs Russell Crowe en Anna Pacquin. Richard O’Brien se musiekblyspel The Rocky Horror Picture Show en flieks soos Jane Campion se The Piano en Peter Jackson The Lord of the Rings-reeks was wêreldwye treffers. So ook die musikante Kiri te Kanawa en Crowded House.”

Oor Suid-Afrika: “Dis baie swaar om jou land te verlaat. Een van die maniere waarop ek myself vergoed vir die gemis is om so min as moontlik te weet van wat in Suid-Afrika aangaan. Die teorie is dat die gebrek aan ontstellende nuus darem bietjie vergoed vir die hartseer.”

Hoe het Ek wens, ek wens ontstaan? “Ek het tien jaar gelede die idee gekry van die begrafnisondernemer wat glo hy het ’n wens gekry wat waar gaan word. Vroeg in 2017 was ek so radeloos oor ek niks uitgegee kry nie, dat ek probeer dink wat is die beste storie-idee wat ek het. Ek onthou toe hierdie een, los alles anders en skryf dit tjoef-tjaf klaar.”

Invloede: “Vladimir Nabokov, Raymond Chandler en Philip K. Dick. Die mense wat ek graag gelees het toe ek seker op my vatbaarste was.” Die bekroonde Franse skrywer Romain Gary se oeuvre beïndruk hom die meeste. Hy het ’n swakheid vir “voosgevatte boeke in tweedehandse winkels. So ontdek ek onlangs vir Andreï Makine en James Sallis. Die laaste topverkoper wat ek gelees het, was Annie Proulx se The Shipping News in die vroeë 1990s en die laaste literêre pryswenner kan ek nie onthou nie.”

Gunsteling Afrikaanse boeke: “W.O. Kühne se Huppelkind en Eben Venter se Ek stamel, ek sterwe. Die een het my laat lag en die ander het my laat huil.”

Hy is altyd aan die skryf en het twee manuskripte gereed: “Een is vieslik en vermaaklik, ’n gruwelverhaal vol misdaad en seks, Nazis en annerlike monsters. Ons sal nog maar sien of iemand kans sien vir hom. Die ander is die vervolg op my Duitswesroman Die vertes in, wat seker my beste boek sover is.”

Tinus Horn (Foto Johann Kruger)

“Bob is bobaas,” reken Tinus

deur Deborah Steinmair

Tinus Horn is joernalis, skrywer, skilder en vertaler, maar het nie ’n day job nie: “Ek teken karikature by troues, verkoop af en toe ’n skildery, vertaal die Wimpy Kid-reeks in Afrikaans, doen taalversorging. Dit hou my aan die lewe.”

Wat was die impuls agter sy roman Boas Mei is verward? “Ek het in 2002 die kluts kwytgeraak en in die hospitaal beland. Hulle het ’n skandering gedoen en ’n bloedmassa so groot soos ’n gholfbal op my brein bespeur. Die herstel was die moeilikste ding wat my nog oorgekom het. Ek wou later daaroor skryf, en absurdisme staan my aan. Dit was nie eers nodig om baie ver van die waarheid af te wyk nie.”

Hy het onlangs Leon de Kock se The love song of André Brink in Afrikaans vertaal. Hy vertel: “Brink was ’n openbare figuur. ’n Biograaf wat iemand se beeld blinkpoets en van die feite wegskram, mors sy eie tyd en die leser s’n. Nou moet ek beken dat skrywersbiografieë my verveel, op een uitsondering na: Gore Vidal se skitterende outobiografie, Palimpsest. Die biograaf se verantwoordelikheid is om die waarheid te vertel en die leser te vermaak.”

Wou hy nog altyd skryf? “Die romantiek van ’n lonesome traveller wat sy omswerwinge beskryf, soos Jack London, het my aangestaan.”

Hy verkies skryf bo skilder: “Ek het myself as skilder in die steek gelaat; altyd ’n oog op die mark gehou, eerder as om te speel en te kyk wat gebeur. Ek is ’n prentjiemaker eerder as ’n kunstenaar. Dis seker nog nie te laat om om te draai nie. Wanneer ek skryf, is daar geen perke nie. My romans is my beste en bevredigendste werk.”

Help dit om visueel ingestel te wees wanneer ’n mens skryf? “Nee. Almal weet hoe lyk ’n boom en ’n rivier en ’n vrou se bolip. Moet dit asseblief nie probeer beskryf nie, tensy dit ’n hoogs uitsonderlike rivier, boom of bolip is.”

Invloede? “Nie een is Afrikaans nie: Herman Charles Bosman (na my mening verreweg Suid-Afrika se beste skrywer) en Kurt Vonnegut. Maar die grootste invloed was sonder twyfel Bob Dylan. Ek het nog nie ’n beter storieverteller teëgekom nie.”

Hoe werk hy? “Terwyl ek aan ’n boek werk, het ek ’n roetine, en as ek opgewonde raak oor ’n storie, gaan dit maklik. Ek staan vroegerig op of skryf in die bed, en skryf enigiets tussen 500 en 2000 woorde op ’n dag. Teen twaalfuur kan iemand my maklik ompraat om ’n bier te gaan drink.”

Hy lees op die oomblik Barcelona, deur Robert Hughes.

Oor die GAR: “Ek en al my skrywersvriende glo ons volgende boek is die Groot Afrikaanse Roman. Ek hoop een van ons is reg.”

Het hy hoop vir die land? “Ek dink nie verder as my volgende koppie koffie nie. O, en ek moet by die veearts ’n draai maak. Ek sien my hond se sjampoe is op.”

Boeke: Droster, Bomskok, Boas Mei is verward, Wat het geword van Dinsdag?

Carié Maas (links) skryf oor Marilynne Robinson

Marilynne Robinson preek nooit nie

deur Carié Maas

’n Mens moenie oor Marilynne Robinson lees nie, ’n mens moet haar net lees. Haar trilogie, Gilead, Home en Lila, slaan ’n mens se asem weg. Eintlik ook haar debuut, Housekeeping, wat 24 jaar voor Gilead verskyn het. Die boeke was die wag werd, al was Housekeeping reeds ’n verbysterende debuut. ’n Mens wil elke paragraaf weer lees, en dit stadig indrink. Hoe langer ’n bladsy kan rek, hoe beter. Dis nie net wat die sinne sê nie, dis ook wat tussen hulle adem. Dit kan ’n sonde wees om wel iets aan te haal, want hoe kies jy?

Gilead is ’n ou dominee se brief aan sy jong seun wat dié moet lees as hy eendag groot is, en só beskryf Robinson hoe John Ames sy sewejarige sien seepbelle blaas in die tuin: “I saw a bubble float past my window, fat and wobbly and ripening toward that dragonfly blue they turn just before they burst.” Die onderwerpe is nie lig nie, maar die humor is ’n redding. Die hoofkarakter beskryf hoe hulle as kinders eenmaal ’n klompie klein katjies gedoop het, en toe kom die helfte weg. En later het hulle telkens gewonder as hulle weer een raakloop: Is hy ’n Christen of heidens? Maar die katte kon bly gewees het hy was nie ’n Baptis nie, want dan sou hy hulle moes onderdompel. Sy skryf oor godsdiens, maar sy preek nooit.

In Home val die kollig op John Ames se beste vriend, ook ’n dominee, se seun Jack Boughton. Dis ’n storie oor die geheime van die swartskaap van die familie, maar sy pa se lieflingseun. Dit ruk jou derms. Lila vertel wat gebeur het met John Ames se jong vrou voor en ná hy haar ontmoet het.

Dat Robinson al van die grootste litêrere pryse gewen het, ’n essayis en akademikus van formaat is en ’n vriendin van Barack Obama, is alles goed en wel. Dis wat sy met woorde doen, en met jou kop en jou hart, wat haar vir haar lesers ikonies maak. Haar droë wysheid.

Gilead het in 2004 verskyn, Home in 2008 en Lila in 2014. Mag die volgende roman deur die genade nie ver van publikasie af wees nie.

Carié Maas se roman Koljander was die debuutwenner in NB Uitgewers se Groot Afrikaanse Romanwedstryd in 2012.

Die (on)draaglike swaarheid van Bookerpryswenners
deur Schalk Schoombie

“Te moeilik!” “Ontoeganklik!” “Onleesbaar!” Enkele klagtes wat ek al teëgekom het oor romans wat met die jaarlikse Bookerprys in Brittanje bekroon is. Nog ’n aantyging: “Gekies om omstrede te wees!” Ter verdediging van die beoordelaars se keuses sou jy kon aanvoer: dis ’n literêre prys, nie ’n gewildheidsprys nie.

Jy wil hoop en glo dat gehalte en stilistiese vernuwing die bakermat moet wees. Onafwendbaar speel persoonlike smaak (van die beoordelaars) en die tydgees (politieke korrektheid, bepaalde behepthede) ’n deurslaggewende rol, solank daar darem ook waagmoedige keuses gemaak word, met wenwerke wat grense verskuif en lesers uit hul gemaksones prik, hulle uitdaag om wyer en dieper te verken, vrae te stel en deel van die breër diskoers te word.

  • Aanvanklik was ek meegevoer met The Luminaries deur Eleonor Catton, ’n epiese relaas oor die goudvelde van Nieu-Seeland (Booker 2013), maar ek het die afloop duister en onafgerond gevind; te veel los drade.
  • Richard Flanagan se The Narrow Road to the Deep North (Booker 2014) was deurdrenk met Japannese wreedheid en afgryslike oorlogmisdade, die soort skokroman wat jou op elke bladsy laat gru, maar wie kan stry dat dit ’n emosionele kragtoer en oorrompelende historiese evokasie is?
  • Marlon James se A Brief History of Seven Killings (Booker 2015), ’n dramatisering in tientalle perspektiewe van ’n sluipmoordaanval op die reggae-koning Bob Marley, het ek byna onleesbaar gevind, meestal te wyte aan die gedronge en skurwe Jamaikaanse dialek. Dit verg voorwaar volharding as jy jou in elke sin en paragraaf vaslees teen vreemde kliekwoorde en -frases wat eers nageslaan moet word.
  • Dit gaan aansienlik vlotter met Anna Burns se Milkman (Booker 2018), ’n tydige narratief wat tredhou met die #MeToo-beweging; maar wees daarop bedag: dis geen piekniek nie. Die prosa is gelade en veelvlakkiger – “heightened language” soos Shakespeare-kenners sal sê – en taamlik herhalend van aard, ’n doolhof van genderpolitieke mymeringe wat die handeling telkens bladsye lank onderbreek en uitstel. By tye fassinerend, merendeels frustrerend as jy agter die storie wil aanlees.
  • Sommige lesers vind Lincoln in the Bardo van George Saunders (Booker 2017) onleesbaar en tematies makaber, ’n fantasmagoriese ekskursie na die begraafplaas, waar ’n horde geeste saamdrom as getuies van die Amerikaanse staatsman se obsessiewe rou oor sy gestorwe seun. Die “soundbite”-styl van los gedagtes, geskiedkundige aanhalings, anekdotes en vertellings deur eksentrieke spoke doen aanvanklik vreemd voor, maar algaande gaan dit gladder en raak die aanbod ryk en lekker.
  • Die slot van die veelsydige Julian Barnes se The Sense of an Ending (Booker 2011) is weliswaar enigmaties en raaiselagtig, wat die leser noop om te herlees, te herkou, en selfs om dit van voor af aan te pak.
  • Verskeie lesers het my vertel dat hulle heeltyd hardop gelag het met die lees van The Sellout deur Paul Beatty (Booker 2016), wat dit ’n sterk aanspraakmaker as toeganklikste Bookerpryswenner die afgelope tyd maak. Dis volgende op my leeslys.
Wat Deborah gelees het

Zakes Mda se Zulus of New York (Umuzi, 2019) is ’n dunnerige boek wat vurige emosies by die leser ontketen. Dis op sensaionele ware gebeure gegrond, soos Sonja Loots se Sirkusboere. Die leser beland pens en pootjies in die VSA in die dae van P.T. Barnum en die groot Farini. Mense betaal om ‘fratse’ uit Afrika van nader te beskou; hoe wilder en vreesaanjaender hoe beter, want: “Who the hell wants to see a friendly Zulu in New York?”

Dit begin in kwaZulu in 1878. Mpiyezintombi of Mpi is ’n gunsteling aan die hof van koning Cetshwhayo. Mpi se pa was ’n lid van die reglement wat vir Piet Retief doodgemaak het. Hyself is in die binnekring, maar hy raak verlief op een van die bloedjong meisies wat die koning aan sy hof neem en ‘beskerm’, word in die maanlig in haar arms betrap en vlug vir sy lewe met net sy assegaai en skild. Hy beland uiteindelik in New York, ’n stad wat wemel van koninklikes uit Afrika, want skielik was elke Afrikaan ’n prins of prinses – ’n besienswaardigheid. Soos ’n reuse-Zoeloe in ’n kou wat lewendige hoenders met sy tande verskeur en met vere en al verorber en Dinky, die Dinka-prinses uit Soedan, ’n lang, persswart skoonheid wat heeldag in ’n beknopte sit-sit en stoïsyns voor haar uitstaar. Daar is ’n kennisgewing: Do not touch the exhibit.

Mpi word deel van ’n troep sogenaamde Zoeloedansers, van wie hy die enigste ware Zoeloe is. Em-Pee soos hy in New York genoem word, raak verlief op die sogenaamde Dinka-prinses, wat ’n Brit se eiendom is, al is slawerny reeds afgeskaf en natuurlik eindig dit nie mooi nie.

Dis een van daardie boeke wat ’n mens aangryp en jou vel ongemaklik laat kriewel met koloniale skuld en nuttelose, mosterd-na-die-maal berou. Maar dit laat jou ook verwonderd oor die vindingrykheid en oorlewingsdrang van die menslike gees.

Soms is ’n roman klein en dun en stil, maar dit dawer soos ’n spreuk of blink soos ’n edelsteen. Hierdie is so ’n roman. Dis asof dit nog altyd daar was. Daar is niks geprakseer of bewimpel daaraan nie: dis amper vanselfsprekend. Daar is geen poging tot mooiskryf of opstoppery nie, die taal is gestroop, net die nodige inkleding word gedoen, soos met ’n novelle, en wat die leser bybly is die karakters. Daar is te min van hierdie soort boeke in Afrikaans, want almal probeer óf om gewigtige Groot Afrikaanse Romans óf deurdrumpels wat misdaadvrate heelnag wakkerhou, te skryf.

’n Reeks soos Six feet under het lykbesorging sexy gemaak, maar daar is niks glamoreus aan Seb se job by White Lily Funerals nie. Tog is hy goed in sy werk, maar ontdaan van lewensvreugde en emosioneel verwyder van sy vrou en kinders. Tot hy ’n sterwende kind, Gawie, ontmoet wat hom aan ’n engel herinner en die Rubrik-vierkant aan sy sleutelring blitsig laat uitwerk. En Gawie se ma.

Sê nou wense word waar? Seb begin in wense glo en sy lewe is nooit weer dieselfde nie. Hierdie Zirk van der Berg wat in Suidwes gebore is en nou in Nieu-Seeland woon, kan gerus dopgehou word.

Ek wens, ek wens word van Donderdag 6 Junie elke weeksaand om 19:20 op RSG voorgelees.

Het jy al iets van Rupert Thomson gelees? Hy het al meer as tien boeke geskryf, maar Katherine Carlyle word as sy ‘breakthrough novel’ beskou. Ek het dit in Bargain Books raakgegryp en kon dit nie neersit nie. Die titelkarakter, Kit, was ’n proefbuisbaba: meer nog, sy was as embrio vir agt jaar gevries voordat sy in haar ma se baarmoeder geplant is. Ons leer die jong Kit ken – sy is negentien en skrander, woon saam met haar treurende pa in Rome, is veronderstel om Oxford toe te gaan, maar sy kry nie rigting nie, veral na haar ma se dood aan kanker, waarvoor sy die prosedures wat tot haar geboorte aanleiding gegee het, en dus haarself, blameer.

Die boek begin so: “I was made in a small square dish.”

Katherine voel ankerloos, toevallig, onwerklik. Sy hunker na ’n bestaan gevorm deur lukrake besluite en die noodlot, sy wil bly beweeg, op die uitkyk na tekens en gekodeerde boodskappe. Sy hoor die naam van ’n vreemdeling en ’n deel van sy adres in Berlyn en vertrek soontoe om hom te gaan soek. ’n Soort verhouding ontstaan, maar daar is ook ander mans wat haar oog vang en wat sy as deel van haar bestemming herken. Die leser reis saam met die rustelose Kit, al hoe verder noord, waar dit ysig is, met permanente ryp en min daglig, waar die elemente verwoed is en die mens in ’n stryd om oorlewing gewikkel. Hier voel sy tuis, bekend. Sy speel ook kat en muis met haar bedroefde pa. Gaan hy haar opspoor, gaan iemand haar red?

Die wonderlikste ding van hierdie boek is Tomson se prosa: hy het daardie oënskynlik moeitelose, digterlike manier van skryf bemeester: woordekonomies, evokatief, kinematies: “Outside, the night is so cold that breathing is difficult. My throat and lungs feel scoured by the air. I tip my head back, and the sky towers above me, layer on layer of blackness. The moon is a round hole, small and brilliant. Light streams through it from another, brighter world.” Dis ’n verstommende reis na wie weet waar. Ek beveel dit hoog aan.

Oorkant Juliana Coetzer

deur Deborah Steinmair

Juliana Coetzer is die skrywer van Bloedvreemd en Oorkant jou. Sy is ook ’n terapeut.

Waar het dit alles begin? “Vandat my standerd 9-onderwyser my die hoogste punt in die standerd vir ’n opstel gegee het, het ek my verbeel ek kan skryf. Ons was net 60 in die standerd. Dit was Springbok.”

Woorde is haar passie. “Ek skryf omdat dit my ’n doel gee en die fokus van die lewe en sy dramas wegvat. Dit daag my uit om nuut en anders te dink.”

Skryf sy ook fiksie? “In Oorkant jou is daar ’n karakter wat glad nie op ’n ware karakter gegrond is nie, maar in retrospek is sy dalk ’n alter ego. Sy is ’n prostituut, ek weet nie wat dit van my sê nie. Ja, ek het ’n storie wat wag om vertel te word, maar eers moet ek Bloedvreemd se opvolg voltooi. Ek dra te swaar aan verlies en moes dit eers uit my onderbewussyn skryf. Ek wil vars begin met fiksie met geen reste, geen skrapnel. Ek wil nie meer die storie wees nie. My lewe is veel meer en ek begeer dit wat onverteld is.”

Sy skryf graag in die oggend wanneer haar brein vars is. “Ek skryf oor en oor – dis uiters irriterend. Daar is ’n perfeksionisme wat inskop wanneer ek skryf.”

Kan jy iemand leer skryf? “Nee, maar wel die tegniese aspekte daarvan. Niemand kan jou help om jou eie stem te ontdek nie – uitdaag wel.”

Wat is awareness? “Dit begin met ’n persoonlike bewuswording van jou vrese, behoeftes, motiewe. Om jou beperkings te oorwin. Mense wat bewustelik leef, het deernis met hulself en ander en vertroue dat hulle die lewe kan hanteer. Elke keer wat ek skryf, worstel ek deur vrese. Dis soos staan voor ’n leë doek, maar ek kan voel my vertroue groei.”

Intuïsie is belangrik vir ’n skrywer: “Dis die vermoë om enige vorm van beheer te laat gaan en die onderbewussyn toe te laat om met die antwoorde of oplossings na vore te kom. Dit beteken mens moet soms stil word en wag. Ek glo daar is ’n kollektiewe bewussyn waar alle woorde van alle tye gestoor is. Daar is net een manier om dit by te kom: Lees, lees, lees. Soms skiet ’n gedagte my te binne wat niks te doen het met wat ek op daardie oomblik lees nie.”

Hoekom lees mense? “Boeke bevat soms ’n woord of situasie waarmee ’n leser identifiseer, wat hom laat besef hy is nie alleen nie en hom  ‘normaal’ laat voel. Dit kan verhelderend of genesend wees. Ek lees veral baie wanneer ek skryf om my in die realm van woorde te hou, maar dan is daar tye wat ek niks behalwe Facebook wil lees nie. Omdat ek in my werk met die erns van die lewe en trauma gekonfronteer word, wil ek my soms met nietigheid besig hou.”

Boeke wat haar onlangs beïndruk het:

Where the Crawdads sing – Delia Owens.

Die Verevrou – Jan van Tonder

Metamorphosis – Kafka

V & A: Kerneels Breytenbach

deur Schalk Schoombie

ʼn Lywige roman oor rugby. ʼn Kommersiële besluit?

Rugby is net die aanknopingspunt; eintlik is die teologiese laag vir my belangriker. Ek het my effens misreken met alles wat met die spelers en randfigure gebeur in die laaste twee weke van ʼn wêreldbeker-rugbytoernooi, vandaar die lywigheid. As daar ʼn kommersiële oorweging was, moet elke skrywer homself afvra: Hoe is hierdie boek relevant vir die moderne leser? Sal ek hul aandag kan weglok van al die dinge wat aanspraak maak daarop, soos sosiale media, TV, ens ens?

Waar kom die titel, Hond se gedagte, vandaan?

Ek is hond- en kat-mens. Die hond op die omslag lyk op ʼn haar na Jasper, ’n Duitse herdershond wat my van 2007 tot 2017 vereer het met sy teenwoordigheid, aandag en liefde.  Ek het gespeel met talle variasies van spreekwoorde waarin “hond” voorkom, maar uiteindelik besluit op die uitdrukking wat my pa altyd gebruik het wanneer hy my wou laat weet dat hy dink ek praat nie die waarheid nie.

Hoe verskil hierdie roman van jou vorige, Ester?

Daar is een sterk ooreenkoms – albei speel af teen ’n vaste tydsraam. Maar Hond se gedagte is meer speels as Ester, sluit eintlik meer aan by Piekniek by Hangklip. Ek gebruik ook van die karakters van Piekniek weer. Waarin dit baie van Ester verskil, is die satiriese inslag, en my doelbewuste poging om nie neerbuigend oor godsdiens te skryf nie. Ek wou respek betoon met gelowiges, én in die proses ’n ernstige vraag vra oor die kern van gelowigheid. Die twee bene waarop ’n satire gebou word, is ontluistering en openbaring. Die openbaring volg altyd op die ontluistering, en nie andersom nie. Eintlik wou ek tog kyk na die dinge wat mense laat glo.

Is jou hoofkarakter, Fleur de Villiers, ʼn alter ego?

Die dinge waaroor sy haar bekommer, is my bekommernisse. Maar ek was van kleintyd af versot op rugby, en sy nie. Ek deel wel haar kos-voorkeure! ’n Gesprek met Joan Hambidge het by my gespook, oor die mate waarin manlike skrywers dit kan regkry om vroue as karakters in hul boeke uit te beeld. Dit was eintlik vir my die grootste uitdaging, om Fleur te laat gestalte kry as vrou. Haar naam verwys een van die grootste (en vroulike) leiersfigure in ondersoekende joernalistiek uit die goue jare van The Sunday Times.

Wat was die vonk vir die geslepe Jaap Schvantz en Krystle van Corpus Christi?

Schvantz dateer uit Glimlag – ’n oorblyfsel van die apartheid-era, ‘n mengsel van Lang Hendrik van den Berg en Eugene de Kock.  Krystle en haar struggle-aktivis familie het met hom bevriend geraak in Piekniek by Hangklip, toe Jaap homself getransformeer het tot bemagtigingspesialis. Schvantz is vir my so oer-Suid-Afrikaans. Sy soort was in die apartheidsera daar, en vandag is daar baie van hom in die wandelgange van die Parlement en Luthuli House. As jy Julius Malema dekonstrueer, kry jy Eugene Terre’Blanche. Jaap tóé en Schvantz nóú.

Verklap iets van jou skryfroetine.

Soggens, en hoe vroeër, hoe beter. Saans is daar té veel afleiding. Dit moet stil wees. Ek sukkel om te konsentreer met musiek op die agtergrond. Miskien omdat ek dan eerder op die musiek wil fokus. Sommige dae vorder ek nie by die eerste paragraaf verby nie, ander dae vloei die woorde, ver by 2000 verby.

Werk jy ʼn storie eers haarfyn uit?

Die eerste aantekeninge het ek al in 1973 gemaak – dis hoe lank die tema my al aangryp. Ná Ester het ek gemeen dat ek die ideale konteks vir die probleem het – die Springbokke s’n met afrigters. Ek werk eers die breë raamwerk uit. Beskryf die karakters elk afsonderlik. Werk vir elkeen ’n geskiedenis uit. Die gelol begin wanneer mens skielik deur jou verbeelding op afdraaipaaie geneem word. Of jy eensklaps besef dat ’n karakter anders geword het as wat jy aanvanklik gedink het hy sou wees.

Raak lees soms moeisaam as uitgewer?

Ek sit boeke neer voordat ek hulle klaargelees het, veral Engelse speurverhale. Sodra ek ’n spesmaas het wie die booswig is, of hy ontmasker word en dit van daardie punt af ’n lang pad gaan wees klimaks toe, sal ek besluit of die skrywer se skryfwerk vir my sterk genoeg is vir die opoffering. Wanneer ek manuskripte vir uitgewers lees, maak ek aantekeninge dwarsdeur, en dit is vir my genoeg rede om vas te byt. Dis vir my een van die groot plesiere van my lewe – die ontdekking van merkwaardige skeppings voordat hulle gepubliseer is.

Skrywers wat jou aangryp?

So twee jaar gelede het Frederik de Jager vir my, Ingrid Winterbach en Eben Venter gevra om hom te help met ’n skryfskool op Stilbaai. Op Eben se aanbeveling het ek James Salter se romans van ʼn kant af begin lees en herlees, en op Ingrid se aanbeveling die boeke van Saul Bellow. Dit het my teruggeneem na Eben en Ingrid se eie boeke. Verder het ek ’n passie ontwikkel vir die skryfwerk van Etienne Leroux, John Miles, Richard Hughes, Thomas Pynchon, William Gaddis, Richard Ford, Dorothy L Sayers, Damon Runyon …

Jeanne Goosen

Beeldmateriaal

deur Deborah Steinmair

Die argief in my kop is bevolk met landskappe en klippe, maar meestal met mense en boeke. Kom ek wys jou twee klein video’s van ’n briljante en gefolterde gypsy.

Jeanne Goosen se (grotendeels onderskatte) novelle Om ’n mens na te boots het in 1975 verskyn – ʼn ou dun boekie wat my as tiener winduit geslaan en hygend na die blou hemel en die ver einders laat opkyk het.

“Ek het nog altyd geweet: die mens is nie ’n vriend nie. Ek is bang vir hulle en ek voel blootgestel in hulle teenwoordigheid. Tog gebeur dit soms dat ek na hulle goeie guns verlang en ek het dan die behoefte om my vrees vir hulle te oorkom.” (Om ’n Mens Na Te Boots)

Watter wese kan só skryf, het ek gewonder, en hoe handhaaf ’n mens die alledaagse lewe as jy so huidloos sensitief is? Ek het gewens ek kon hierdie persoon ontmoet. Jare later hét ek, en vir ’n rukkie het sy na my goeie guns verlang, en dit was duiselingwekkend en ook verskriklik: “Ek weet hoe hulle oë lyk wanneer hulle my agternakyk: verskriklik, verskriklik soos uile.” (Om ’n Mens Na Te Boots)

In my debuutroman, Marike se laaste dans, beskryf ek ’n agtermiddag saam met haar só:

“Ek het haar op my pa se plaas op De Wildt ontmoet. Ek het daarheen gevlug van my huwelik. In haar omswerwings het sy vir ’n kort rukkie in daardie geweste gewoon, in ’n rondawel op die plaas van mense na wie sy as die AWB’s verwys. Een middag teen skemer sit ons op die gras voor haar rondawel. Dis ’n valerige grasperkie wat terselfdertyd die AWB’s se agterplaas is. Die rondaweldeur is oop en ’n obskure CD met hartverskeurende sigeunermusiek dawer oor die werf.

Sy begin op die gras dans soos net sy kan dans: kaalvoet, oë ten hemele, met stom en boetedoenende gebare uit die Griekse tragedie of die Japannese kabuki-teater. Sy sê altyd dat sy die onderbene van ’n dwerg het. Haar balans is verstommend. Haar Dobermann is ook opgevang in die heidense gees van die oomblik. Hy dans op sy agterpote en hap-hap na haar ekspressiewe hande. In die skemer lug bokant haar dryf ’n volmaan soos ’n bloedblaas.

Ek gewaar twee koppe in die AWB’s se kombuisvenster, waarna die gordyne met ’n besliste en afwerende pluk toegetrek word. Net daar het ek geweet: hier gaan sy ook nie lank woon nie.”

Nou, net vir balans, die volgende prentjie uit Marike:

“Daar is donker nagte van die siel wanner die Skrywer whiskey vir ontbyt én middagete nuttig. Haar oë is twee potskerwe in ʼn gesig vertrek van haat. Sy steier van vertrek tot vertrek, ’n verwonde bokser. Sy soek kak. Haar dodelike woorde is masjiengeweervuur, ’n paddaplaag, ’n wolk sprinkane, ’n haelstorm. Sy skiet die dag vol gate. Die son verlep in die lug. My hart word ’n pruimedant. Die see sal my nie afwas nie.”

As die gode jou wil straf, laat hulle jou wense waar word.