Etienne van Heerden

Die biblioteek: Van Heerden in vyfde rat

deur Deborah Steinmair

Etienne van Heerden is ’n gevierde romansier, een van ons grootstes. Hy is ook ongelooflik prolifiek: dit voel soos gister toe die lywige Die wêreld van Charlie Oeng op die Afrikaanse lettere losgelaat is. En nou: Die biblioteek aan die einde van die wêreld: ambisieus, groots in omvang, aktueel, polsend, kompleks en verbluffend.

Waar kom hy aan al sy idees en storielyne? Van Heerden sê in die bedanking die volgende oor die ontstaan van die boek: “Hierdie roman het ontstaan toe my bergfiets my in Jonkershoek buite Stellenbosch afgegooi het … In die dae wat volg, plat op my rug met ’n stukkende ribbekas waar die fietsstang my met die valslag getref het en op pynpille wat kodeïen bevat, het ek droomsnapse op my Facebook-muur gepos … Dit was verbeeldingsvlugte oor ’n biblioteek aan die einde van die wêreld.”

Hy was ook op ’n lesingreis na China, in hierdie roman ’n sentrale koplandskap.

Oor die woelige, hiper-aktiewe roman sê hy: “Die teks gaar dus op – nes die hamerkop, die weerligvoël, in sy nes opgaar aan die debris wat hy in die omringende landskap kry.” Van Heerden het tot aan die einde van 2016 die Hofman-leerstoel beset as emeritus professor van die Skool vir Tale en Letterkunde aan die Universiteit van Kaapstad – dus het hy die #Feesmustfall-beweging van naderby beleef en dit vind ook neerslag in die boek.

“Menings en formulerings en uitroepe en slagspreuke en frases en clichés – die chronolek waarna hierbo verwys is – in digitale en gedrukte vorm op plaaslike en internasionale forums, vind jy in hierdie teks.”

Hy verklap enkele van die temas: “Kwessies van identiteit … Daarbenewens is daar die groeiende diskoers – plaaslik en internasionaal – rondom sigbewaking. Kunsmatige intelligensie en verwante nuwe tegnologieë se impak op privaatheid en identiteit …”

Ten slotte stateer hy dat dit uiteindelik fiksie is: “en weerspieël die insigte en menings van storiekarakters nie noodwendig dié van die ondergetekende nie.”

Alhoewel, gee hy toe: “’n skrywer se boeke uiteindelik hóm skryf.”

Dié woelige Biblioteek wemel van temas en standpunte en die skrywer stuit nie vir sogenaamde cultural appropriation nie, hy is immers romansier en storiewewer en sy verbeelding is fenomenaal. Hy is ook nooit toondoof nie (ek sien daar was twee sensitiwiteitslesers, nog ’n relatief nuwe bergip: Bettina Wyngaard en Christi van der Westhuizen).

En uiteindelik is dit ’n uitasem leeservaring wat jou by die venster uitwaai, teen die kant van die kop klap en al vinniger laat omblaai, soos ’n Deon Meyer-misdaadroman. Leesstof uit die boonste rak, maar hou dit vir ’n naweek of vakansie wanneer jy al jou aandag daarin kan belê.

Vyf vrae aan Sonja Loots

deur Schalk Schoombie

Dr. Sonja Loots is saam met Steward van Wyk samesteller van Die Nuwe Afrikaanse Prosaboek. Sy is die Senior Lektor: Afrikaans & Nederlands aan die Universiteit van Kaapstad en die skrywer van Sirkusboere.

Uit die Voorwoord: “Die rangskikking in die bloemlesing is ʼn tentatiewe, verskuiwende kaart en sommige padtekens sal duideliker wees as ander. Daar is sypaadjies, doodloopstrate, voetpaadjies en dwaalroetes. Lesers word uitgenooi om self hul eie weg tussen verhale te vind. Soms sal spronge van een soort padoppervlak na ʼn ander nodig wees.”

In die voorwoord word verwys na “prosas” van Jan Rabie, wie se stories uit sy bundel 21 as tematiese riglyne gebruik is en wie se “prosas” elke afdeling open. Wat is prosas en hoe verskil dit van kortverhale?

Rabie was moontlik besig om beskeie te wees toe hy na sy eie skryfwerk as “prosas” verwys het. Moontlik het hy probeer aandui dat sy “prosas” korter was as die gemiddelde “kortverhaal”. Dalk het hy met die word “prosas” te kenne probeer gee dat hy eksperimenteel te werk gegaan het. Ons weet nie presies hoe hy dit bedoel het nie, maar ons meen hy sou te vinde gewees het vir bydraes in die bundel wat eksperimenteel is, baie kort is en/of generiese grense laat vervaag deurdat hulle oorspronklik as koerantrubrieke of verhoogdialoog bedink is.

Daar is nege afdelings sonder titels wat sleutels vir die leser kan bied in dié lywige bundel. Hoe het julle te werk gegaan om stories te rangskik?

Die rangskikking is ʼn losse een en wil doodgewoon hier en daar raakpunte tussen verhale suggereer. Ons aanvaar heeltemal dat lesers die verhale nie noodwendig sal lees in die volgorde waarin ons hulle geplaas het nie. Dit is in die haak en sal ander betekenisse losmaak.

Wat is die bundel nie?

Dit is nie ʼn bundel van “die beste” verhale deur “die beste” skrywers in Afrikaans nie. Ons voel die era van selfversekerde kanonisering is waarskynlik verby. Die klem val eerder op verskeidenheid, en op hedendaagse eggo’s van Rabie se verhale en temas.

Hoe is die nuwe ongepubliseerde verhale gekeur? Is daar nuwe tendense te bespeur?

Tydens keuring van ongepubliseerde verhale is ons gelei deur die beginsels wat in die vorige antwoord uitgelig word. ʼn Opvallende tendens was die aandag aan sosiaal-maatskaplike geweld en in besonder seksmisdade, veral teenoor kinders. Dit was vir ons ontstellend.

Uitgewers trap deesdae lig vir kortverhale, novelles, dramatekste en digbundels, terwyl mlisdaadfiksie die botoon voer. Hoop julle Die Groot Prosaboek kan lei tot ʼn opbloei in korter Afrikaanse fiksie?

Ons het nie die bundel aangepak omdat ons voel dat kortverhale ’n afskeepgenre is nie, maar dit sal mooi wees indien Die Nuwe Afrikaanse Prosaboek wel nuwe stemme en benaderings stimuleer.

Joan Hambidge. Foto: Antonia Steyn

Joan Hambidge: Die oond is altyd aan by my

deur Deborah Steinmair

Wat maak van ’n skryfsel ’n gedig?
Ek glo nog aan die idee van “the well wrought urn” waar die gedig se boodskap en die tegniek iets besonders moet wees.

Hoe daag ’n gedig by jou op?
Dit is ’n proses wat ’n mens nie kan voorspel of beheer nie. Jy sien iets, beleef iets, is onrustig oor iets dan kom die gedig in fases na jou.

Skryf en herskryf jy?
Om te skryf is om te herskryf. ’n Mens beweeg telkens na dieselfde psigiese “scene of the crime” en delf dieper om by antwoorde uit te kom.

Word alles op aarde metafoor vir digters?
Groot digters het al hieroor getob. Die mens is metafoor en meer. Nie alles word metaforiek nie. Daar is ook ander kragtige digterlike tegnieke soos die simbool onder andere.

Wat inspireer jou?
Dit staan in my gedigte.

Hoe voed reis jou digkuns?
Om na vreemde ruimtes te reis, konfronteer ’n mens met jouself.  Jy staan op ’n plek sonder bakens of beskerming. En dan skuif iets kaleidoskopies oor mekaar …

Het jy raad vir jong digters:
Lees soveel moontlik goeie digters in Afrikaans en in ander tale. Jy kan net dig as jy weet wat reeds in jou taal gebeur het. Vir my is skryf verbind aan lees. En andersom.

Kan ’n mens iemand leer dig?
Ja ’n mens kan ’n persoon leer om sy maksimale talent te ontgin. Ek bied self ’n werkswinkel aan al vir etlike jare en het ’n hele paar talente gesien “gebeur”.

Almal het ontsag vir digkuns, maar daar is so min lesers of kopers van digbundels. Waarom?
Ek dink mense word getref deur een gedig en dra dit saam met hulle van skool af. Miskien dink mense ook die digkuns is te moeilik?

Jy het al prosa ook geskryf, met groot sukses. Hoe verskil die proses?
Presies dieselfde proses. Behalwe die gedig is soos 100m naelloop en die romankuns is soos ’n maraton.

Wanneer skryf jy?
Elke dag. Terwyl ek wag … altyd ’n boekie by my. Wanneer ek ’n bundel skryf tussen 3 – 5 vm.

Hoe beoordeel jy digkuns – aan die hand van formele riglyne of meer intuïtief?
Beide. Daar is formele riglyne, maar ’n mens kan ’n goeie gedig voel en sien en hoor.

Is dit soos enige vaardigheid wat ’n mens slyp?
Ek meen so.

Wie is jou gunstelingskrywers?
Perec, Proust, Flaubert, Binet, Etienne Leroux, Hennie Aucamp.

En digters?
Daar is geen digters nie, net ’n digkuns, het Neruda opgemerk. Almal wat goed dig, praat met my.

Ly jy ooit aan skrywersblok en wat is die teengif?
Ek skryf resensies en artikels en romans – so die oond is altyd aan by my.

Die poel is so klein by ons, dat skrywers dikwels ook resensente is. Is dit maar oral so?
Absoluut orals so. Skrywers is dikwels die beste resensente, omdat hulle ’n binneblik het.

Onder nomadiese sterre

Ubi sunt qui ante nos in mundo fuere?

So teen hierdie latenstyd ’n terugkeer
na konflik onverwerk; daardie onthoue
en afranselinge opdat jy anders was;
’n muurblom immer uit pas
met die lewensdans se ritmes
opgeklop deur ’n sketterende simbaal.
Van kleinsaf eenspaaiig, eenrymend,
stilte beleef, met sinne ópgeskerp:
suurlemoene op ’n bitter tong geproe.
Eerste woorde op ’n lei gekrabbel
en vandaar tot skryf- en kladboek beweeg
waar woorde vlerke klap: lysters op dor gras.
Ligusterbosse, akante, jakarandas gloei
in hierdie vlymende onthouboeke.
In die gebreekte spieël van die self
(iewers verbeeld tot poësie)
oorgange en rituele in reliëf berym.
Telkens ’n self verloor, soos ’n slang
vervel in die klein rondeau of villanelle
van ’n lewe vol sonsverduistering,
skending, smaad en sameswering.
Klein momente van lig en vuur
in woordtestamente bemaak
aan hulle wat ongesiens en ongehoord,
dit wat ’n hartenswoord was, sou verloën.
’n Kalligraaf geword om polisillabies
rooi vuurblomme in die moederstuin
te vertaal tot bloeiende, uitstulpende simbole.
Dáár waar die aarde met die lug dans
op die Hoëveld, een-sillabig, ’n lot beklink:
telkens gereis onder nomadiese sterre.

Joan Hambidge

Shirley Gunn

Die waarheid is soos ’n kurkprop

deur Deborah Steinmair

Ashley Kriel was ’n twintigjarige Suid-Afrikaanse aktivis wat op 9 Julie 1987 in Kaapstad deur polisie vermoor is vir sy rol in anti-apartheidsaktiwiteite.

Umkhonto we Sizwe se eenheid in die Wes-Kaap is na hom vernoem en is gelei deur Shirley Gunn en Aneez Salie.

Voices from the Underground wat onlangs by Penguin verskyn het, bied die beknopte lewensverhale van agtien lede van die Ahsley Kriel Detachment: Shirley Gunn, Aneez Salie, Shanil Haricharan, Melvin Bruintjies, Mike Dearham, Kim Dearham, Ismail Vallie, Julie Vallie, Mogamat Salie, Seiraaj Salie, Sidney Hendricks, Vanessa November, Dicki Meter, Patrick Presence, Timothy Jacobs, Charles Martin, Heinrich Magerman en Chales Chrodnum. Dis saamgestel deur Shirley Gunn en Shanil Haricharan.

Die betrokkenes was ’n groep jongmense wat dikwels bang was, maar bereid om hulle lewens neer te lê in die stryd om vryheid tot die bitter einde. Hul lewens spreek van idealisme, toewyding en dissipline.

Dis ’n boek vir lesers wat van geskiedenis, biografieë en ware lewensdrama hou en ’n dokument van ’n lae punt in ons geskiedenis.

Shirley Gunn is wit en het in gegoede omstandighede in Rondebosch grootgeword, maar was van kleins af bewus van ongelykheid. Sy is tronk toe vir haar beginsels. Sy is vals beskuldig van die bomaanval op Khotso House in 1988 en haar lewe is telkens bedreig. Haar huwelik met Aneez Salie het nie die trauma van die struggle oorleef nie. Sy is verder getraumatiseer deur die Waarheids- en Versoeningskommissie. Sy het gesê die waarheid is soos ’n kurk wat altyd weer op die oppervlak sal kop uitsteek, jy kan dit nie lank onderdruk nie. Sy is tans direkteur van die Human Rights Media Centre, wat bewustheid van aktivisme kweek deur middel van narratiewe historiese projekte, soos hierdie boek.

Sy het ook gesê: “My life journey has followed a path of résistance, with truth, justice and equality as my guiding stars”.

Die boek is opgedra aan Ahsley Kriel, Coline Williams, Robbie Waterwitch, Anton Fransch en Chris Hani wat, soos vele ander, gesterf het in die stryd om vryheid.

Dis fassinerende leesstof wat ’n menslike gesig aan die gewapende stryd gee.

Akteur, sanger, outeur Amanda (Foto: Merwelene van der Merwe)

Miss Mandy loop die pad al 40 jaar, my lam

deur Deborah Steinmair

Eerste liedteks:
“Dit was 1979. Rosa Keet en Merwede van der Merwe het my genader om deel te wees van die nuwe Afrikaanse TV musiekprogramme wat hulle sou vervaardig vir die SAUK. TV was toe net vier jaar oud. Rosa het my aangepor om ook ’n liedjie in Afrikaans te skryf. Sy het net gesê: ‘Ek weet jy kan dit doen’.

“Dit was Meimaand en triestig in Johannesburg. Ek het in ’n woonstel oorkant die Chelsea hotel in Hillbrow gebly. Ek onthou nog die groot advertensiebord voor die hotel: “Taubie Kushlick presents ‘Jacques Brel is alive and well and living in Paris'” en Laurika se naam was ook op die bord. Die enigste Afrikaanse lied waarvan ek op daardie stadium gehou het, was haar weergawe van Koos Doep se “Kinders van die wind”. Trouens, dit het my asem weggeslaan dat Afrikaans só kon klink en ek my nie daarvoor hoef te skaam nie.

“Ek het met ’n Croxley-klaswerkboek en ’n potlood by die tafel voor die venster gaan sit en die eerste sin geskryf: “Ek loop die pad al lank my lam, so kaalvoet deur die kou”. Ek het alles net soos een lang gedig geskryf; geen versie, koor, brug, versie koor nie. Ek het niks van liedjieskryf of struktuur geweet nie.

“Ek het dit die volgende dag vir Rosa gegee en sy het dit na Zane Cronje, destyds ’n baie bekende, briljante pianis en musikale regissseur geneem. Hy het dit getoonset en ek kon nie glo dat my woorde so mooi kon klink nie. Hy het niks daaraan verander nie, net die gedig in sy volheid gekomponeer.”

Hennie Aucamp:
“Ons het mekaar in 1980 by die Oude Libertas-teater in Stellenbosch ontmoet by ’n Simposium oor die Musiek en Liriek-beweging en ons het onmiddellik gekliek. Hennie het my potensiaal as kabaretkunstenaar raakgesien – seker omdat ek ’n opgeleide aktrise was wat kon noot hou. Een van die hoogtepunte van my loopbaan was om in sy literêre kabaret “Met Permissie gesê” by die Markteater op te tree. Ons het geskiedenis gemaak met dié kabaret en die speelvak is drie keer verleng. Hennie het geweldig baie boeke oor kabaret vir my gestuur – die geskiedenis daarvan, wat dit moet en nie moet wees nie. Ek het deur die jare ook stapels kassette van hom ontvang – Bertolt Brecht, Kurt Weill, Zarah Leander, Marlene Dietrich, Lotte Lenya en later Liesbeth List, Jacques Brel en Herman van Veen. Hennie het my altyd gesmeek om self te skryf en in 1991 het ek weer begin. Ek het elke liewe liedteks vir hom gefaks en dan het hy raad gegee, voorstelle gemaak, altyd per faks met netjiese aantekeninge langs my lirieke. Hy was my gunsteling onderwyser, my mentor en tweede vader.”

“Ek het gedroom”:
“Die Sondag na Ralph (Kerkorrel) se selfmoord, kom my man Tony uit die tuin met ’n blou ballon in sy hand. Hy het dit in die bougainvillea sien hang. Daar was seker gister ’n troue by die kerk hier anderkant, sê hy. Nee, het ek geglo. Dis Ralph. Ek het die ballon in my kamer gehang. En toe droom ek hy kom kuier vir my, so nonchalant, asof niks gebeur het nie. Ek het die lied geskryf om myself te troos, om van my woede en seer jeens hom ontslae te raak en in die proses het die lied ook baie mense getroos. Die reaksie daarop is tot vandag heilig – dis of mense eers huiwer om hande te klap en dan bars ’n luide applous los. Hy was só bemind, al het hy nie altyd so gedink nie.”

Gunstelingskrywers:
“Musiek: Paul Simon, Leonard Cohen, Sting, Stef Bos, David Kramer, Coenie de Villiers.
Boeke: Elsa Joubert, Marlene van Niekerk, Karel Schoeman, Breyten Breytenbach, Deon Meyer, Marita van der Vyver, Etienne van Heerden, Deon Maas.”

Waar kom stories vandaan?
“Fairies. En engele. Van diep binne én van ver af, soos Piet le Roux se plaas. Dit gebeur dikwels snags net voor ek aan die slaap raak met my – dan moet ek weer die lamp aanskakel en die klaswerkboek nadertrek.”

Bestel haar liedteksbundel, Kaalvoet, hier.

Carina Stander

Die Wonderwese – reismistiek en fantasie-avontuur

deur Deborah Steinmair 

Die tweede boek in Carina Stander se begogelende triptiek het pas verskyn – Die Wonderwese. Die eerste was Die Bergengel en lesers sien reeds uit na die derde, Die Waterplek.

Genre:
“Na my mening is die trilogie ’n reismistiek wat vaagveg binne die tydgleuf van die laat-negentiende eeu afspeel teen die agtergrond van geskiedkundige gebeure soos die walvishandel, industralisasie, ontvolking van die platteland, die wegsterf van minderheidstale, die opkoms van ’n wêreldmag en landskapverkenning. Dit wil egter tydloos wees in die uitbeelding van sekere oerbeginsels. Die ruggraat van die verhaal is die lewenstrewe van Eron Verberger. Dit is ’n soort coming of age-verhaal; fantasie-avontuur eerder as jeugboeke. Dit wemel van buitengewone belewenisse in doodgewone omgewings en doodgewone belewenisse in buitengewone omgewings.”

Metafoor:
“Ek is my lewe lank op die uitkyk vir alternatiewe beskouinge, nuwe beeldings, metafore. Met die skryf van Die Bergengel en Die Wonderwese wou ek met ’n digterlike stembuiging ’n allegorie skep, ’n uitgebreide metafoor van ’n mens se reis na sy of haar binnelandskap. Uiteindelik sal die trilogie gelees kan word as een baie lang gedig.”

Poësie:
“Ek het die laaste dekade net opdraggedigte geskryf. My digterlike idees stort ek in die trilogie – dis waarom dit vir my so heerlik was om die digter Anav Elanov as karakter in Die Wonderwese uit te brei. Die digkuns sypel oral in – of jy tuin maak of tee maak, die kat voer of appeltert bak. Digterskap is ’n denkwyse.”

Name:
“Die digkuns het my klankgevoelig gemaak en ek kies klanke wat by ’n sekere plek of karakter pas. Meeste van die name in die trilogie het ek uit die lug gepluk – en wat ’n lekker speletjie om dit uit te gorrel! Ek het gesoek na name wat ’n soort profetiese voorskouing is van dit wat karakters deur die verloop van die trilogie word. So het ek op allerpragtige Hebreeuse name afgekom: Eron (“verligte”) Anav (“sag”) is die digter, Talia (“dou uit die hemel”) word die Reine genoem en Gibor (“sterk”) is die klokgieter en vader.”

‘Wêreldbou’
“Ek leef myself heeltemal in die fiktiewe landskappe in, maar ek maak dit toeganklik en oortuigend vir lesers deur stip beskrywings van die landskapvorming, die weerstelsels, die fauna en flora, die streeksgesegdes, kleredrag en gebruike van elke gebied. Om die verhaal verantwoordbaar te hou, werk ek die afstande en getye presies uit en respekteer natuurverskynsels soos die effek van mistigheid op klank of die feit dat ’n eiland altyd ’n natter en ’n droeër kant het. Op dié manier plant ek myself stewig op vaste aarde.”

Roetine:
“Omdat ek myself daagliks oorgee aan die stories en kuns in my kop, is my alledaagse omgewing geweldig georganiseerd. Ek het van baie jongs af vir myself stelsels geskep om ’n brug te kan hê tussen my verbeeldingslewe en die gewone lewe. Ek gee nie ’n blou duit om as ander mense in chaos leef nie, maar ek bestuur my eie lewe en gevolglik mis ek nooit ’n sperstreep nie. Ek is egter ook genadig met myself, ek smeer myself nie te dun nie, daarom skryf ek slegs soggens as my seuns op laerskool is en saans as hulle slaap. In die middae, naweke en vakansies verlustig ek my aan die wonders van die gewone gesinslewe – voordat ek weer terugroei na Gabriëllië.”

Navorsing:
“Ek gebruik die magdom nota’s wat ek deur die jare tydens reise gemaak het, maar ek doen ook ontsaglik baie navorsing. Ek het ’n groot behoefte om die beweegredes van my karakters te verstaan. Wat is byvoorbeeld die “bestanddele” van ’n sadistiese psigopaat? Ek het Dante se Heilige Komedie as interteks gebruik in die trilogie en Die boek van Enog wat geskryf is deur Noag se oupagrootjie. En dan is daar ook ’n kopknik in die rigting van Batman en die Joker.”

Die Bybel:
“Dis ’n veelkleurige, eerlike oergeskrif. Die Bergpredikasie van Mattheus 5 het my nog altyd gefassineer, omdat dit sulke agterstevoor logika het. In Die Wonderwese het ek allerlei Bybelse verwysings versteek soos die kaptein van die gevreesde Nisiaanse Perdeweermag, Kornelius (wat gebaseer is op die Romeinse offisier in Handelinge en Petrus se visioen van die onrein diere wat rein verklaar word). Vir die engelogie in Die Wonderwese het ek gekyk na Daniël. Maar nêrens in die trilogie word die woord “God” gebruik nie. Hierdie is hoogstens ’n gelykenis.”

Gunstelingskrywers:
“In Afrikaanse prosa: Chris Barnard. Afrikaanse poësie: Breyten Breytenbach en Sheila Cussons. In die wêreldprosa: Michael Ondaatje, Anne Michaels en Clarissa Pincola Estes. Al drie is ook digters.”

Die derde boek?
“Ek het nog net die verhaalopsomming geskryf, ek weet wat in elke hoofstuk moet gebeur en meeste van die navorsing is gedoen. Nou eers tjieng maak om van te leef, dan kan ek na Die Waterplek vertrek.”

Diane de Beer en Nataniël

Nataniël, wese wat die koekiedrukker vrygespring het

deur Deborah Steinmair en veral Diane de Beer

In ’n artikel vir Vrye Weekblad sê ek oor Nataniël se jongste boek, look at me, recollections of a childhood, Human & Rousseau, 2019:

Min of meer die ganse land bemin hierdie flambojante buiteruimtelike reisiger reeds vir dekades. En, soos met elke besitting, wil ons hom in ’n boksie sit met ’n etiket op; wil ons hê hy moet presies dieselfde bly en vir ewig droef-snaakse, verbeeldingryke stories in ’n minieurtoon met ’n Liewe Heksie-stem vertel.

Sommige mense probeer nie om enigiets anders te wees as wat hulle is nie. Moontlik kán hulle nie, miskien makeer hulle die orgaan vir voorgee, inpas, probeer plesier. So iemand was die koddige, mollige seuntjie Niel le Roux. Sy vroegste herinnering het te doen met ’n sandput vol katdrolle. En twee feetjies met goue stof; ’n skraal een en ’n dik een.

Die boek is deur Iolandi Pool in ’n soort enigmatiese Engels vertaal wat heeltemal wérk, omdat ’n mens die woorde in Nataniël se heserige stem hoor. Dis ’n losse, bedwelmende sameflansing van geheueflitse, van ’n kindertyd in die dae van haai Apartheid, in drie klein dorpies en ’n groot suburb.

Die fabelagtige Diane de Beer, wat reeds ’n leeftyd lank oor kuns, teater en boeke skryf (eers vir Pretoria News en nou op haar webwerf, De Beer Necesssities, het onder andere die volgende te sê oor die stories in Nataniël se jongste show: When giants waltz: 12 monumental concerts.

“In each tale, once the laughter dies down, and just before the next song, the sadness of all the hilarity at what is sometimes the horrors we all encounter in normal living, hits you full on. But, with perfect timing, just before you succumb, a stunning new costume or a song fills the empty space and we move on.

No matter how little or how well you know this artist’s work, he surprises you.

How does he do it? I watched in wonderment and awe while experiencing the thrill of a performance that epitomises the excitement of live theatre – and it happens year after year.

From the entrance with Nataniël tripping onto stage draped in creature couture which immediately puts you in an imaginary place, this genius storyteller takes you a-wandering in his world of merriment intertwined with melancholy.

The language, the images he conjures up with his characters and the lives they lead, the way everything unfolds and the music which drifts between blues, jazz and a few pop classics – some original, others re-arranged – all come together sweetly.

It’s his imagination – unchecked – that never lets him down as he draws a world with his visually rich stories (in both English and Afrikaans) while entertaining in a manner few can achieve year in and year out.

When giants waltz, Nataniël says, the earth moves, which may be true. He doesn’t have to rely on size or stature, he gets everything moving with his gigantic creativity and imagination.” – Diane de Beer.

Ons toweragtige naaldekoker bly van vlerk verwissel. 

Lusmaker uit Die biblioteek:

Dit neem my die hele oggend om te loop van Futsek daar by Hospital Bend bokant Mowbray tot by Uncle se lorriepark anderkant Bellville-stasie se taxi-rank. Ek sny eers op die skouer van die highway langs en toe ek skuins oor ʼn gholfbaan waar ʼn caddy vir my vuis wys (seker oor ek ʼn hoodie op het) – en toe deur ʼn groot vlei waar plastic shopping bags wapper aan riete. Toe agter factory yards verby, deur industrial area en weer oor ʼn pad met baie karre wat kwaai vir my hoot – wat soek jy hier op die oop pad! sien ek op die gesigte – en dan is ek teen die treinspoor af fen ek moet ligloop want hier teen die ysters staan shacks gestapel en dit lyk soos West Africans want ek hoor die Franse taal en daar is gerolde draad op heinings en honde gaan mal teen sinkplaathekke in driveways en uiteindelik is ek verby die ergste en in Voortrekkerweg en ek kan die lang straat vat af Bellville se kant toe.

Niemand laai meer hikers op nie. Almal is bang vir die meslem of die koeel. Ek is platsak en taxi fare is nie eens ʼn opsie nie.

ʼn Swart suidooster stoot oor die Cape Flats. Bolle sand sak oor die bloekoms en hakea en plate hophuise uit.

Ek het lanklaas soalleen gevoel.

Ek, Jerome. Altyd eenkant.

Top 10: Schalk Schoombie se Engelse boeke 2019
  1. The Overstory by Richard Powers
  2. Flights by Olga Tokarczuk
  3. The Great Believers by Rebecca Makkai
  4. Exhalation by Ted Chang
  5. The Afterlife by John Updike
  6. A Gentleman in Moscow by Amot Towles
  7. A Banquet of Consequences by Elizabeth George
  8. The Golden House by Salman Rushdie
  9. Priestdaddy by Patricia Lockwood
  10. The Café de Move-on Blues by Christopher Hope
Uittreksel uit Voices from the Underground

“I went to Stephen Reagan Primary, on the corner of Protea Road and Main Road where the Deaf Federation of South Africa is today. It was here, in Sub A, that I had my first political lesson. The apartheid government ordered that on 31 May 1964, Republic Day, all coloured and Black schools must sing their anthem, ‘Die Stem’, at assembly, and raise the apartheid flag, as was done at white schools. I picked up a lot of uneasy chatter among the older pupils on the playground and asked my suster Tourhiera, who was in Standard 5, what the fuss was all about. ‘Don’t you worry,’ she SAID. ‘All you need to remember is that at assembly you must not stand and you must not sing.’ When the music for the anthem played, the teachers rose and the flag was raised, but none of the children stood up and nobody sang. This was my first act of defiance against apartheid.

My next definitive political lesson was in September 1969, when Imam Abdullah Haron was brutally killed in detention. I was thirteen. Imam Haron was closely connected to my family. He was a progressive leader in our Claremont mosque and the editor of the Muslim News, and I often attended his talks. He would arrive at the mosque on Fridays, neatly dressed with a shining chiskop (clean-shaven head), and a bundle of newspapers under his arm. I remember saying to myself: I want to be like him one day.” – uit Aneez Salie se storie, “The Last Order”.

Ek het gedroom (vir Ralph)

“Ek het gedroom jy’t opgestaan uit jou dood
en aan my deur kom klop soos altyd met blomme, wyn en brood
jy sê: ek moes net vinnig wegkom en jy maak die bottel oop
ek is jammer oor die drama, maar dis die pad wat ek moes loop

Jy gaan sit op die rusbank en glimlag verleë
my mond is droog, my hande beef as ek die glase vir jou gee
het jy enige idee hoe ons gevoel het met jou dood
jy was selfsugtig, jy was wreed, jy sê: Miss Mandy, sny die brood

En so hard soos ek probeer kan ek nie uit die droom ontsnap
en ek sê vir God, Meester, hierdie droom is ’n siek grap
maar hier sit ons op my rusbank en jy kyk my in die oë
en jy sê ek moet vir altyd in die liefde bly glo
hmm hmm

Ek sny die brood, skink die wyn, sit die blomme in ’n pot
terwyl jy giggel oor die knipsels uit die Beeld en die Rapport
daar’s meer, sê ek, lees Marie Claire en die Huisgenoot
en LitNet het ontplof met huldeblyke na jou dood

van Amsterdam tot Sydney is daar oor jou gerou
en RSG speel sedertdien elke dag ’n lied van jou
by ’n uitstalling in Oudtshoorn oor jou lewe en jou werk
het die mense kom kyk en huil, dit was heilig, soos ’n kerk

Dan sit jy jou bord neer, en lê jou kop op my skoot
jy sê: moenie hartseer wees nie, ek is nie regtig dood
solank jy my onthou sal ek lewe in jou kop
en net jy kan besluit om die herinnerings te stop

Miss Mandy, onthou jy hoe’t ons Saterdae geloop
deur Hillbrow se strate, ons was jonk en so vol hoop
en onthou jy die pub lunch in die Chelsea hotel,
ons het die slegste bord vis en tjips op aarde bestel

En jou gesig begin verdoof in die strale van die son
en waar jy my op skoot gerus het lê n blou ballon
en ek weet dat jy moes terugkeer na die ander kant
waar jy altyd jonk en vry sal wees en die lewe jou nie brand”

’n Lusmaker uit Die Wonderwese:

“DIE SON WAT DEUR DIE VENSTER op sy hande skyn het hom uit sy middagslapie wakker gemaak. Anav se gemmerkatjie, Katedraal, het knus op die bed teen sy voete gelê en slaap. Op die bedtafel was ’n skyf appeltert in ’n piering en ’n glas water wat Anav vir hom gelos het. Eron was hongerder as in ’n lang tyd. Hy het lustig geëet en gedrink, opgestaan en sy arms gestrek terwyl hy by die venster oor die dakke van Heiligbloed uitkyk. Die leiklipteëls was sorgvuldig gekap en gepak in die vorm van diamante. Hier en daar het ’n botterblommetjie tussen die teëls wortelgeskiet en in die sonlig geglinster. Vir die eerste keer sedert Waknia het Eron plat op die vloer gaan sit en die inhoud van sy reissak nagegaan. Heel bo was sy helfte van die silwerlinge wat hy en sy pa met die giet van die klokkespel in Nisistad verdien het. Dis die geld wat Velvel Azazel daardie verdoemende nag in Barbel by hom afgevat het en wat hy vir meer as ’n jaar lank geglo het verlore is, totdat sy oom Rauch dit op die perron van die Akrofort aan hom oorhandig het. Met sy linkerhand het Eron die silwerlinge in stapeltjies van tiene gepak en getel. Honderd, tweehonderd, driehonderd. Duisend, tweeduisend, drieduisend … Soveel geld waarmee Pa my vertrou om my pad deur die Vuurstorm te vind?!

Verstom het hy agteroor gesit, die sak onderstebo gekeer om die laaste muntstukke uit te skud, onvoorbereid op dié verrassing: ’n koevert geseël met ’n wasstempel waarin die voorletters “GV” afgedruk is en met die naam “Eron” in sy pa se handskrif daarop. Daar was by Eron geen twyfel nie, hy het die handskrif so goed leer ken toe hy as kind onder sy pa se arm ingekruip en gekyk het hoe Gibor met die houtskoolstafies skets, uitvee en nogmaals aantekeninge maak oor die klokke wat hy nog wou giet. Wat Eron die meeste verbyster het, is hoeveel sy eie handskrif deur die jare soos sy pa s’n begin lyk het – slanke bome, inleunend teen die wind. Eron se hart het in sy keel geklop. Hy kon dit voel, daardie oomblik wanneer ’n deur op ’n splinternuwe landskap oopmaak. Hy het die koevert tussen sy tande geklem, die wasseël met ’n bewende hand gebreek en die papier uitgeskud. Vir die eerrste keer in die vyftien maande sedert hul paaie in Barbel geskei het, kon Eron sy pa se stem klokhelder in sy gedagtes hoor:”

Protea, 2019.

Lusmaker uit look at me:

Sand. That is what I remember. The smell of sand. Old sand. The sand had been trucked in from far away, a long, long time ago. It fills a sandpit, round and twice as big as a fishpond. The pit has a cement rim with bits of slate set into it, awkwardly and sloppily, a circle of dark-grey stains. This is my play area. I sit on the sand. In front of me are two fat little legs with dimpled knees. They lie straight, like a doll’s. I follow them to my torso. These are my legs. (He sits like the dead! Grandmother always said.) Yes, sitting was my thing. Long after my cousins of the same age were walking and talking, I still sat. (But when he started it was all over! Grandma always said.)

Around me are plastic buckets and shovels in every colour. Now and then I stick a shovel in the sand and unearth another lump. Petrified cat poo. That’s where the unique smell comes from. Old sand with old poo makes for a smell that I will still recognise in designer gardens forty years later. I don’t think Mother would have let me play there if she knew the pit was an irresistible ablution facility for the neighbourhood’s night cats, but how could she have known? Cats bury and I sit with little shovels.

There in front of the house is my father. He’s trimming the edges of the lawn. He is tall and strong and very handsome. His arms bulge like in a drawing when he works in the garden. Schoolgirls and their mothers smile and say hello when they walk by, then they giggle and whisper to each other. I can see this from the pit.

On the porch is my mother. She is very pretty, she has dark women’s hair (women’s hair: not straight, not curly, not short, not long, just to the neck with the merest presence of a soft wave) and a tiny waist. She is dressed in a gleaming white blouse with short sleeves and a wide skirt with big flowers. She puts a small bowl on the porch wall.

Here’s a bit of biltong, she says. Eat slowly.

Drie boeke vir jou gees

Kry styl – Jesus s’n deur Stephan Joubert, Lux Verbi, 2019

In dié tydige boek daag die bekroonde teoloog Stephan Joubert die leser uit om anders te dink, maar veral te doen – soos Jesus. Hy gee ook raad oor hoe om ander hartroetes na te streef, roetes wat weer die wêreld rondom ons se verbeelding sal aangryp.

Wanneer woorde ontbreek deur Braam Klopper, Lux Verbi, 2019

Die skrywer is ’n predikant van Kemptonpark-Oos en ’n pastorale terapeut wat hom toespits op die hantering en verwerking van rou. Hierdie boek gee praktiese riglyne oor rou, wys spesifieke routake uit en bekyk die impak van selfdood of die dood van ’n kind op die rouproses. ʼn Onontbeerlike, wyse gids vir ons donker tye.

Landbouweekblad Hart tot hart – 366 grootdruk-dagstukkies, deur Kobus van der Westhuyzen, Lux Verbi, 2019

Landbouweekblad vier vanjaar hul 100 jaar-bestaan. Ds. Kobus van der Westhuyzen (88) het byna die helfte van hierdie tyd die gewilde Hart tot hart-rubriek geskryf. Hy skryf in gewone taal vir gewone mense en verstaan die hart van ’n boer en die nukke en grille van die natuur waaroor hulle geen beheer het nie. ʼn Keur van ’n halfeeu se inspirasie.

Wat Schalk Schoombie gelees het

Die een politieke bestel rig vir sy helde standbeelde  op – hoe groter en vernamer hoe beter – die volgende bedeling breek dit weer af ten gronde, bespat dit met verf en ekskresie – hoe smeriger en bespotliker hoe beter. Christopher Hope, uitgeweke Suid-Afrikaanse skrywer met ʼn vlymskerp pen, herinner ons in The Café de Move-on Blues, In Search of the New South Africa (Atlantic Books) dat die oorwinnaars nie net die geskiedenis in hul eie glorie herskryf nie, maar ook die verloorders se monumente ontluister, aftakel, verwyder, laat verdwyn. Daar moet deurentyd simbolies met die sondes en grootbase van gister afgereken word, op die grafte gedans word om historiese spoke te besweer.

Hope, wat deesdae in Frankryk woon, begin sy bittersoet pelgrimstog deur die Nuwe Suid-Afrika in Kaapstad, waar hy toevallig getuie is van die skending van Cecil John Rhodes se standbeeld op die kampus van die Universiteit van Kaapstad. Dis ʼn jolige skouspel: “The mood of the students was a blend of protest and party-going that made it hard to know if they were furious or having fun, or in rehearsal for a piece of theatre.” Daar is immers ʼn teatrale en klugtige element aan alle politieke gebelgheid – gedenk Eugène Terre’Blanche wat van sy perd afgeneuk het. Hope besoek die standbeelde van gevalle helde dwarsdeur Suid-Afrika en gee ʼn gepiekelde kykie op die toutrekkery en uitbuitery oor die eeue heen én die afgelope paar dekades. Hy besoek verskeie standbeelde en gedenkwaardige plekke soos Matjiesfontein, Kimberley, en die verwaarloosde heldeakker in Pretoria, herontdek ons bloedbevlekte geskiedenis padlangs, gesels met kleurryke karakters van uiteenlopende oortuigings en verduidelik waar elk inpas in die oorblyfsels van Rhodes se “Empire of Dreams”. Ontmoetings met selfaangestelde bewakers van die standbeelde van Paul Kruger en Mandela word gelaai met empatie en ironie en kerf diep in die psige van ʼn verdeelde nasie wat weier om reënboog te wees.

Ondanks alle pogings van die ‘wenners’ om die geskiedenis te herontwerp, bly daar onuitwisbare spore van omstrede figure soos Rhodes. En dit is die nugter geskiedskrywers soos Hope wat jou wakker skok, laat peins en lag oor die absurditeite van voortvarende politici, generaals, idealiste en nasionaliste, dromers en delwers, vryheidsvegters en fanatici van alle kleure en kulture. Elke hoofstuk bars uit sy nate met skerpsinnighede wat verruim en begogel. Soos dié een: “Literacy beats eschatology.”

The Café Move-on Blues verwys na ʼn uitlating van Oliver Tambo oor die ewig swerwende, voortvlugtende aard van die Suid-Afrikaanse boorling. Pak op en beweeg aan. Tog wil die leser vertoef in dié reisjoernaal wat gepeper is met aweregse humor en verrassende feite uit ons geliefde, ontredderde land. As daar ʼn boek is wat Suid-Afrikaners vanjaar maar kan lees en herlees, is dit dié een.

Boeke argief

  • John King se sakeboeke
  • Wat Jonathan gelees het
  • Verslawende misdaadfiksie deur Mariana Malan
  • Reney Warrington deur Jonathan Amid
  • Lein Botha deur Deborah Steinmair
  • Kelder, laksman en noir: Gerda Taljaard-Gilson
  • Why write about travel? by Christopher Hope
  • Storieverteller en stoep-performer: Emma Bekker
  • TANSTAAFL, Waldo!
  • Vier grotes van 2018
  • ʼn Sestiger in Namibië
  • Beeldmateriaal: Jeanne Goosen
  • “Staaltjies stout en soet wat die oë laat rek”
  • Ja, Zirk is sy doopnaam
  • “Bob is bobaas,” reken Tinus
  • Marilynne Robinson preek nooit nie
  • Die (on)draaglike swaarheid van Bookerpryswenners
  • Wat Deborah gelees het: The Zulu of New York, Ek wens, ek wens, Kathrine Carlyle
  • Oorkant Juliana Coetzer
  • V&A: Kerneels Breytenbach
  • Wetenskap, mynwese, digkuns en skopskiet
  • Donker dinge en reeksmoordenaars
  • Onverskanste emosie
  • Jonathan Amid oor Hond se gedagte, Zola en Die dekonstruksie van Retta Blom
  • Martin Steyn oor ‘appropriation’
  • Klein portret: Johan Bakkes
  • Dossier: Deon Meyer
  • “Nee jislaaik, ek dink niks uit nie!”
  • Van patoloog tot storieverteller
  • Speurtog na die ondenkbare
Lees nou