Shirley Gunn

Die waarheid is soos ’n kurkprop

deur Deborah Steinmair

Ashley Kriel was ’n twintigjarige Suid-Afrikaanse aktivis wat op 9 Julie 1987 in Kaapstad deur polisie vermoor is vir sy rol in anti-apartheidsaktiwiteite.

Umkhonto we Sizwe se eenheid in die Wes-Kaap is na hom vernoem en is gelei deur Shirley Gunn en Aneez Salie.

Voices from the Underground wat onlangs by Penguin verskyn het, bied die beknopte lewensverhale van agtien lede van die Ahsley Kriel Detachment: Shirley Gunn, Aneez Salie, Shanil Haricharan, Melvin Bruintjies, Mike Dearham, Kim Dearham, Ismail Vallie, Julie Vallie, Mogamat Salie, Seiraaj Salie, Sidney Hendricks, Vanessa November, Dicki Meter, Patrick Presence, Timothy Jacobs, Charles Martin, Heinrich Magerman en Chales Chrodnum. Dis saamgestel deur Shirley Gunn en Shanil Haricharan.

Die betrokkenes was ’n groep jongmense wat dikwels bang was, maar bereid om hulle lewens neer te lê in die stryd om vryheid tot die bitter einde. Hul lewens spreek van idealisme, toewyding en dissipline.

Dis ’n boek vir lesers wat van geskiedenis, biografieë en ware lewensdrama hou en ’n dokument van ’n lae punt in ons geskiedenis.

Shirley Gunn is wit en het in gegoede omstandighede in Rondebosch grootgeword, maar was van kleins af bewus van ongelykheid. Sy is tronk toe vir haar beginsels. Sy is vals beskuldig van die bomaanval op Khotso House in 1988 en haar lewe is telkens bedreig. Haar huwelik met Aneez Salie het nie die trauma van die struggle oorleef nie. Sy is verder getraumatiseer deur die Waarheids- en Versoeningskommissie. Sy het gesê die waarheid is soos ’n kurk wat altyd weer op die oppervlak sal kop uitsteek, jy kan dit nie lank onderdruk nie. Sy is tans direkteur van die Human Rights Media Centre, wat bewustheid van aktivisme kweek deur middel van narratiewe historiese projekte, soos hierdie boek.

Sy het ook gesê: “My life journey has followed a path of résistance, with truth, justice and equality as my guiding stars”.

Die boek is opgedra aan Ahsley Kriel, Coline Williams, Robbie Waterwitch, Anton Fransch en Chris Hani wat, soos vele ander, gesterf het in die stryd om vryheid.

Dis fassinerende leesstof wat ’n menslike gesig aan die gewapende stryd gee.

Akteur, sanger, outeur Amanda (Foto: Merwelene van der Merwe)

Miss Mandy loop die pad al 40 jaar, my lam

deur Deborah Steinmair

Eerste liedteks:
“Dit was 1979. Rosa Keet en Merwede van der Merwe het my genader om deel te wees van die nuwe Afrikaanse TV musiekprogramme wat hulle sou vervaardig vir die SAUK. TV was toe net vier jaar oud. Rosa het my aangepor om ook ’n liedjie in Afrikaans te skryf. Sy het net gesê: ‘Ek weet jy kan dit doen’.

“Dit was Meimaand en triestig in Johannesburg. Ek het in ’n woonstel oorkant die Chelsea hotel in Hillbrow gebly. Ek onthou nog die groot advertensiebord voor die hotel: “Taubie Kushlick presents ‘Jacques Brel is alive and well and living in Paris'” en Laurika se naam was ook op die bord. Die enigste Afrikaanse lied waarvan ek op daardie stadium gehou het, was haar weergawe van Koos Doep se “Kinders van die wind”. Trouens, dit het my asem weggeslaan dat Afrikaans só kon klink en ek my nie daarvoor hoef te skaam nie.

“Ek het met ’n Croxley-klaswerkboek en ’n potlood by die tafel voor die venster gaan sit en die eerste sin geskryf: “Ek loop die pad al lank my lam, so kaalvoet deur die kou”. Ek het alles net soos een lang gedig geskryf; geen versie, koor, brug, versie koor nie. Ek het niks van liedjieskryf of struktuur geweet nie.

“Ek het dit die volgende dag vir Rosa gegee en sy het dit na Zane Cronje, destyds ’n baie bekende, briljante pianis en musikale regissseur geneem. Hy het dit getoonset en ek kon nie glo dat my woorde so mooi kon klink nie. Hy het niks daaraan verander nie, net die gedig in sy volheid gekomponeer.”

Hennie Aucamp:
“Ons het mekaar in 1980 by die Oude Libertas-teater in Stellenbosch ontmoet by ’n Simposium oor die Musiek en Liriek-beweging en ons het onmiddellik gekliek. Hennie het my potensiaal as kabaretkunstenaar raakgesien – seker omdat ek ’n opgeleide aktrise was wat kon noot hou. Een van die hoogtepunte van my loopbaan was om in sy literêre kabaret “Met Permissie gesê” by die Markteater op te tree. Ons het geskiedenis gemaak met dié kabaret en die speelvak is drie keer verleng. Hennie het geweldig baie boeke oor kabaret vir my gestuur – die geskiedenis daarvan, wat dit moet en nie moet wees nie. Ek het deur die jare ook stapels kassette van hom ontvang – Bertolt Brecht, Kurt Weill, Zarah Leander, Marlene Dietrich, Lotte Lenya en later Liesbeth List, Jacques Brel en Herman van Veen. Hennie het my altyd gesmeek om self te skryf en in 1991 het ek weer begin. Ek het elke liewe liedteks vir hom gefaks en dan het hy raad gegee, voorstelle gemaak, altyd per faks met netjiese aantekeninge langs my lirieke. Hy was my gunsteling onderwyser, my mentor en tweede vader.”

“Ek het gedroom”:
“Die Sondag na Ralph (Kerkorrel) se selfmoord, kom my man Tony uit die tuin met ’n blou ballon in sy hand. Hy het dit in die bougainvillea sien hang. Daar was seker gister ’n troue by die kerk hier anderkant, sê hy. Nee, het ek geglo. Dis Ralph. Ek het die ballon in my kamer gehang. En toe droom ek hy kom kuier vir my, so nonchalant, asof niks gebeur het nie. Ek het die lied geskryf om myself te troos, om van my woede en seer jeens hom ontslae te raak en in die proses het die lied ook baie mense getroos. Die reaksie daarop is tot vandag heilig – dis of mense eers huiwer om hande te klap en dan bars ’n luide applous los. Hy was só bemind, al het hy nie altyd so gedink nie.”

Gunstelingskrywers:
“Musiek: Paul Simon, Leonard Cohen, Sting, Stef Bos, David Kramer, Coenie de Villiers.
Boeke: Elsa Joubert, Marlene van Niekerk, Karel Schoeman, Breyten Breytenbach, Deon Meyer, Marita van der Vyver, Etienne van Heerden, Deon Maas.”

Waar kom stories vandaan?
“Fairies. En engele. Van diep binne én van ver af, soos Piet le Roux se plaas. Dit gebeur dikwels snags net voor ek aan die slaap raak met my – dan moet ek weer die lamp aanskakel en die klaswerkboek nadertrek.”

Bestel haar liedteksbundel, Kaalvoet, hier.

Carina Stander

Die Wonderwese – reismistiek en fantasie-avontuur

deur Deborah Steinmair 

Die tweede boek in Carina Stander se begogelende triptiek het pas verskyn – Die Wonderwese. Die eerste was Die Bergengel en lesers sien reeds uit na die derde, Die Waterplek.

Genre:
“Na my mening is die trilogie ’n reismistiek wat vaagveg binne die tydgleuf van die laat-negentiende eeu afspeel teen die agtergrond van geskiedkundige gebeure soos die walvishandel, industralisasie, ontvolking van die platteland, die wegsterf van minderheidstale, die opkoms van ’n wêreldmag en landskapverkenning. Dit wil egter tydloos wees in die uitbeelding van sekere oerbeginsels. Die ruggraat van die verhaal is die lewenstrewe van Eron Verberger. Dit is ’n soort coming of age-verhaal; fantasie-avontuur eerder as jeugboeke. Dit wemel van buitengewone belewenisse in doodgewone omgewings en doodgewone belewenisse in buitengewone omgewings.”

Metafoor:
“Ek is my lewe lank op die uitkyk vir alternatiewe beskouinge, nuwe beeldings, metafore. Met die skryf van Die Bergengel en Die Wonderwese wou ek met ’n digterlike stembuiging ’n allegorie skep, ’n uitgebreide metafoor van ’n mens se reis na sy of haar binnelandskap. Uiteindelik sal die trilogie gelees kan word as een baie lang gedig.”

Poësie:
“Ek het die laaste dekade net opdraggedigte geskryf. My digterlike idees stort ek in die trilogie – dis waarom dit vir my so heerlik was om die digter Anav Elanov as karakter in Die Wonderwese uit te brei. Die digkuns sypel oral in – of jy tuin maak of tee maak, die kat voer of appeltert bak. Digterskap is ’n denkwyse.”

Name:
“Die digkuns het my klankgevoelig gemaak en ek kies klanke wat by ’n sekere plek of karakter pas. Meeste van die name in die trilogie het ek uit die lug gepluk – en wat ’n lekker speletjie om dit uit te gorrel! Ek het gesoek na name wat ’n soort profetiese voorskouing is van dit wat karakters deur die verloop van die trilogie word. So het ek op allerpragtige Hebreeuse name afgekom: Eron (“verligte”) Anav (“sag”) is die digter, Talia (“dou uit die hemel”) word die Reine genoem en Gibor (“sterk”) is die klokgieter en vader.”

‘Wêreldbou’
“Ek leef myself heeltemal in die fiktiewe landskappe in, maar ek maak dit toeganklik en oortuigend vir lesers deur stip beskrywings van die landskapvorming, die weerstelsels, die fauna en flora, die streeksgesegdes, kleredrag en gebruike van elke gebied. Om die verhaal verantwoordbaar te hou, werk ek die afstande en getye presies uit en respekteer natuurverskynsels soos die effek van mistigheid op klank of die feit dat ’n eiland altyd ’n natter en ’n droeër kant het. Op dié manier plant ek myself stewig op vaste aarde.”

Roetine:
“Omdat ek myself daagliks oorgee aan die stories en kuns in my kop, is my alledaagse omgewing geweldig georganiseerd. Ek het van baie jongs af vir myself stelsels geskep om ’n brug te kan hê tussen my verbeeldingslewe en die gewone lewe. Ek gee nie ’n blou duit om as ander mense in chaos leef nie, maar ek bestuur my eie lewe en gevolglik mis ek nooit ’n sperstreep nie. Ek is egter ook genadig met myself, ek smeer myself nie te dun nie, daarom skryf ek slegs soggens as my seuns op laerskool is en saans as hulle slaap. In die middae, naweke en vakansies verlustig ek my aan die wonders van die gewone gesinslewe – voordat ek weer terugroei na Gabriëllië.”

Navorsing:
“Ek gebruik die magdom nota’s wat ek deur die jare tydens reise gemaak het, maar ek doen ook ontsaglik baie navorsing. Ek het ’n groot behoefte om die beweegredes van my karakters te verstaan. Wat is byvoorbeeld die “bestanddele” van ’n sadistiese psigopaat? Ek het Dante se Heilige Komedie as interteks gebruik in die trilogie en Die boek van Enog wat geskryf is deur Noag se oupagrootjie. En dan is daar ook ’n kopknik in die rigting van Batman en die Joker.”

Die Bybel:
“Dis ’n veelkleurige, eerlike oergeskrif. Die Bergpredikasie van Mattheus 5 het my nog altyd gefassineer, omdat dit sulke agterstevoor logika het. In Die Wonderwese het ek allerlei Bybelse verwysings versteek soos die kaptein van die gevreesde Nisiaanse Perdeweermag, Kornelius (wat gebaseer is op die Romeinse offisier in Handelinge en Petrus se visioen van die onrein diere wat rein verklaar word). Vir die engelogie in Die Wonderwese het ek gekyk na Daniël. Maar nêrens in die trilogie word die woord “God” gebruik nie. Hierdie is hoogstens ’n gelykenis.”

Gunstelingskrywers:
“In Afrikaanse prosa: Chris Barnard. Afrikaanse poësie: Breyten Breytenbach en Sheila Cussons. In die wêreldprosa: Michael Ondaatje, Anne Michaels en Clarissa Pincola Estes. Al drie is ook digters.”

Die derde boek?
“Ek het nog net die verhaalopsomming geskryf, ek weet wat in elke hoofstuk moet gebeur en meeste van die navorsing is gedoen. Nou eers tjieng maak om van te leef, dan kan ek na Die Waterplek vertrek.”

Diane de Beer en Nataniël

Nataniël, wese wat die koekiedrukker vrygespring het

deur Deborah Steinmair en veral Diane de Beer

In ’n artikel vir Vrye Weekblad sê ek oor Nataniël se jongste boek, look at me, recollections of a childhood, Human & Rousseau, 2019:

Min of meer die ganse land bemin hierdie flambojante buiteruimtelike reisiger reeds vir dekades. En, soos met elke besitting, wil ons hom in ’n boksie sit met ’n etiket op; wil ons hê hy moet presies dieselfde bly en vir ewig droef-snaakse, verbeeldingryke stories in ’n minieurtoon met ’n Liewe Heksie-stem vertel.

Sommige mense probeer nie om enigiets anders te wees as wat hulle is nie. Moontlik kán hulle nie, miskien makeer hulle die orgaan vir voorgee, inpas, probeer plesier. So iemand was die koddige, mollige seuntjie Niel le Roux. Sy vroegste herinnering het te doen met ’n sandput vol katdrolle. En twee feetjies met goue stof; ’n skraal een en ’n dik een.

Die boek is deur Iolandi Pool in ’n soort enigmatiese Engels vertaal wat heeltemal wérk, omdat ’n mens die woorde in Nataniël se heserige stem hoor. Dis ’n losse, bedwelmende sameflansing van geheueflitse, van ’n kindertyd in die dae van haai Apartheid, in drie klein dorpies en ’n groot suburb.

Die fabelagtige Diane de Beer, wat reeds ’n leeftyd lank oor kuns, teater en boeke skryf (eers vir Pretoria News en nou op haar webwerf, De Beer Necesssities, het onder andere die volgende te sê oor die stories in Nataniël se jongste show: When giants waltz: 12 monumental concerts.

“In each tale, once the laughter dies down, and just before the next song, the sadness of all the hilarity at what is sometimes the horrors we all encounter in normal living, hits you full on. But, with perfect timing, just before you succumb, a stunning new costume or a song fills the empty space and we move on.

No matter how little or how well you know this artist’s work, he surprises you.

How does he do it? I watched in wonderment and awe while experiencing the thrill of a performance that epitomises the excitement of live theatre – and it happens year after year.

From the entrance with Nataniël tripping onto stage draped in creature couture which immediately puts you in an imaginary place, this genius storyteller takes you a-wandering in his world of merriment intertwined with melancholy.

The language, the images he conjures up with his characters and the lives they lead, the way everything unfolds and the music which drifts between blues, jazz and a few pop classics – some original, others re-arranged – all come together sweetly.

It’s his imagination – unchecked – that never lets him down as he draws a world with his visually rich stories (in both English and Afrikaans) while entertaining in a manner few can achieve year in and year out.

When giants waltz, Nataniël says, the earth moves, which may be true. He doesn’t have to rely on size or stature, he gets everything moving with his gigantic creativity and imagination.” – Diane de Beer.

Ons toweragtige naaldekoker bly van vlerk verwissel.

Annelie Botes

“Nee jislaaik, ek dink níks uit nie!” 

deur Deborah Steinmair

Annelie Botes, die skrywer van menige topverkoperboek, vertel: “Met my eerste boek het ek my werk gelos, voltyds begin skryf sonder om te weet dat dit ’n baie riskante ding is om te doen. Ek dink jy weet diep binne jou jy moet. As ek dink watter helse bokkerop het ek van my lewe gemaak in vele opsigte: van my huwelik, my geldsake, my beroep … Ek het baie van hierdie foute gemaak omdat ek wou skryf, ek wou hê hulle moes my fire, want dan kan ek loop. Soms skiet jy jouself heeltyd in die voet omdat jou mission ’n ander mission is, al gee dit jou nie jou brood op jou tafel nie.”

Temas:
“Ek skryf wat in my hart staan. Wanneer skryf nie maklik kom nie, weet ek ek is besig om iets te skryf waarmee ek nie in my hart saamstem nie of nie genoeg kennis van het nie … Nee jislaaik, ek dink níks uit nie, ek kyk net wat rondom my gebeur. Baie mense kan relate. Ek teken die klein events aan. Ons loop almal met pyn, teleurstelling, onsekerheid, verwerping. Ek wys dit. Wat ek wys, is almal s’n.”

Navorsing:
“Ek doen dit nie soos ’n professor nie, ek gaan in die veld in en gaan voel die goed aan my lyf. Wanneer ek navorsing doen en lewe elke dag, skryf ek min goed neer, behalwe statistieke. Wat na ’n maand nog uistaan, is dit wat ek veronderstel was om te onthou.”

Milieu:
“Ek glo wat skort in ’n stadsagtergrond is the African soul – as jy dit mis; ’n boom, ’n skaduwee, ’n plaasdam, ’n hoender wat kekkel, then you’ve missed the African idiom. Almal in hierdie land is people of the African soil. Daar ontbreek iets van onse basis as dít in ’n boek ontbreek: die milieu.”

Haar lewe:
“Ek geniet dit rêrig om te skryf, behalwe wanneer deadlines my lewe oorneem. Ek het ook ’n ander lewe; is kerkorrelis, reël paassangdienste, kerssangdienste, kooroefeninge. Ek hou huis en skryf rubrieke. Dan het ek nooit minder as 40 e-mails per dag nie. Elkeen word persoonlik beantwoord, dit vat omtent drie ure per dag.

Selfbemarking:
“Hulle sukkel nie om my goed te verkoop nie. Skrywers kan nie meer soos hermiete lewe nie, hulle moet uitgaan en beweeg, bemark, werk. My kinders het my gedare om op Sewende Laan te verskyn. Ek het dit gedoen. Dit was hel, heeldag op stel, en die verkeer in Johannesburg. Maar die week daarna, toe verkoop daar 7 000 Thulas.”

Motivering:
“Ek is baiekeer na aan uitbrand. Maar ek kry dit nie reg nie. Ek weet nie wat is senuwee-ineenstorting nie. Wanneer ek baie gelukkig is en ek het bietjie geld in die bank, genoeg om nie ’n worry op aarde te hê nie en ek en die ou gryse het vir ’n ruk nie ’n fight gehad nie en ek het bietjie gewig verloor, dan kan ek nie regtig skryf nie. Dan sukkel ek. Dan’s daar nie daai oop senuwee nie.”

Resensies:
“My prys is die royalty-state – nie soseer die bedrag nie, maar die aantal boeke wat verkoop het. Daar’s my resensie.”

Haar jongste boek, Kammaland, is pas uit die oond. Die titel verwys na die ou liedjie “Hoe sag gly ons bootjie …” Sy en die ou gryse het drie maande op ’n kanaalboot in Engeland rondgevaar, in die winter. Sonder ervaring of bootliksens. Om te toets wat hulle ná vier-en-veertig jaar nog aan mekaar het en om herinneringe te vergaar vir die ouetehuisstoep. Dis ’n vaart vol ontberings en hosannas soos net Botes dit kan vertel.

Elizabeth Wasserman (foto Brenda Veldtman)

Van patoloog tot storieverteller

deur Deborah Steinmair

Elizabeth Wasserman is ’n patoloog in privaatpraktyk en was voorheen buitengewone professor in die afdeling Geneeskundige Mikrobiologie aan die US. Sy is ook jeugboekskrywer van onder meer die gewilde Speurhond Willem­, Dogtective William, Anna Atoom, en Elf dae-reekse.

Sy is in 1964 in Klerksdorp gebore en word in ’n piepklein dorpie genaamd Koppies, in die middel van die Vrystaat groot. Sy het twee broers en ’n suster wat gedurig vir haar stories vertel het toe sy klein was. Sy wou van kleins af skryf, maar het besluit sy moet eers iets kry om oor te skryf, daarom het sy medies gaan studeer aan die Universiteit van die Vrystaat.

Haar groot belangstellings is die natuur en die wetenskap. Sy glo dis uiters belangrik dat ons moet verstaan hoe die wêreld werk sodat ons alles en almal met meer respek kan hanteer. Sy woon saam met haar gesin in Welgedacht, naby Kaapstad saam met haar man, haar dogter en honde.

Haar jeugroman, Elf dae in Oxford, het pas by NB verskyn en word beskryf as “vir 14 tot 64-jariges”. In die Elf dae-reeks het reeds Elf dae in Oxford en Elf dae op ’n eiland verskyn.

In Elf dae in Oxford word die sestienjarige Alicia na Oxford gestuur om te gaan kyk hoe dit met haar suster, Inez, gaan. Inez het innoverende nuwe programmatuur ontwikkel, maar ’n onderduimse professor probeer dit verkoop. Voor sy weet waarin sy haar begewe, steel Alicia die verlore dagboek van Charles L. Dodgson, beter bekend as Lewis Carroll. Dit bevat ’n formule wat Inez se werk ver kan laat vorder. Met SkyTech kort op haar hakke maak almal op Alicia staat om die Wonderland­program te beskerm . . .

Hier is ’n lokprent vir die boek: https://youtu.be/x-JxrJN1qQs

Deborah Steinmair gesels met Christine Barkhuizen-Le Roux

 Speurtog na die ondenkbare

 deur Deborah Steinmair

 Christine Barkhuizen-Le Roux is een van daardie skrywers wat kwessies aanspreek – vreesloos. Ek het onlangs met haar gesels op Aardklop. Sy sê as sy nie skryf nie, verdwyn sy in ’n donker put, sy skryf om heel te word, om vrae te stel en hulle te probeer beantwoord. Sy is lief vir navorsing en vertel van John Steinbeck wat statistieke aan die regering gestuur het om hulle bewus te maak van die armoedekwessie in Oklahoma tydens die Groot Depressie. Maar dit was eers toe Grapes of Wrath gepubliseer is, dat hulle ingegryp het. Stories is veel sprekender as syfers.

Haar jongste boek, My naam is Prins, ek slaap met die lig aan, gaan oor pedofilie, spesifiek die molestering van seuntjies en watter verdoemende uitwerking dit op die res van hul lewe en menswees het en op die mense rondom hulle. Dit gaan oor mense wat anderpad kyk en die pedofiel bemagtig, oor strukture soos die kerk wat dit doodswyg. Daar is eggo’s van die Solly Ozrevech-debakel: weeskinders en seuns in ’n koshuis word deur die charismatiese koshuisvader gegroom en misbruik, ja selfs verkrag. Hy is ’n psigopatiese manipuleerder wat boonop godsdiens gebruik om mag en aansien te kry. Dis ’n misdaad waar die slagoffer skuldig voel: aandadig. Die misbruiker skroom ook nie om die kind te laat voel dis sy skuld nie: Jy is so mooi, kyk wat laat jy my doen.

Daar is ’n sterk storielyn, die leser wil agter die kap van die byltjie kom: ’n Vrou, Corinne, is ’n sielkundige maar het nie raad met haar dominee-man wat toenemend in depressie verval en na die bottel gryp nie. Tot een van haar pasiënte se simptome en gedrag haar aan die van haar man herinner. Sy gaan saam met hierdie pasiënt en sy dogter na sy grootworddorp, die plek waar hy in die koshuis was, waar sy lewe ontspoor het. Sy is eintlik op ’n speurtog, op die spoor van haar man se beskadigde verlede.

In die gesprek het Barkhuizen-le Roux die gehoor verseker dat die boek nie ‘gross’ is nie. Dit is nie, maar dis tog soms grafies, soos benodig deur die onderwerp. Gelukkig is sy ook digter en kom beeldspraak tot die redding, soos wanneer die laerskoolseuntjie verkrag word en skielik ’n suising in sy ore hoor: hy word ’n vliegtuig, ’n Viscount en bars deur die vensterruit, die hoogtes in.

Barkhuizen-Le Roux verwys ook in die boek na Picasso se Guernica: hoedat kuns, die opteken van gruwels en die haas onverwoordbare tog heling bring. Vrae word gestel oor menslikheid en godsdiens. Dis ’n ongemaklike boek met karakters wat na aan jou lyf kom, oor wie se lot jy begaan is. Dit laat jou soms voel asof jy na die bottel wil gryp of jou lidmaatskap aan die menslike spesie wil kanselleer.

Sy het ‘n M in kreatiewe skryfkuns verwerf en een van haar mentors in digkuns was Breyten Breytenbach. Van haar ander romans is Padmaker, Die getuie en Vierklawerblaar. Sy is ook digter en vertaler uit Nederlands.

Deon en sy vrou Marianne

Dossier: Deon Meyer

 deur Deborah Steinmair

Word jy op straat deur aanhangers oorval?

Darem net so nou en dan. En dit is meestal ’n aangename ervaring.

Toenemende druk?

Daar is baie misdaadskrywers in die wêreld met veel meer vaardigheid en sukses as ek. Die druk wat ek wel ervaar, is om nie met ’n volgende boek my lesers en uitgewers teleur te stel nie. En om as storieverteller aan te hou met groei en verbeter. Skryf is ’n lewenslange leerproses en — so cliché-agtig soos wat dit mag klink — ding ek net met myself mee om die beste skrywer te kan wees as wat my vermoëns my toelaat.

Misdaadfiksie:

Dis interessant hoe die misdaadsyfers in ’n land die aard van hul krimi’s beïnvloed: In Skandinawië is die fiksiemoorde veel meer gewelddadig en bloederig as byvoorbeeld hier by ons. Waarom is die genre universeel gewild? Misdaad is een van die grootste ontwrigters van die sosiale status quo, en ons is behep daarmee om dié status quo te probeer beskerm en bewaar. Dit is deel van ons groot smagting na geregtigheid, wat ons meer dikwels in fiksie kry as in die werklikheid.

Storielyn:

Dit is ’n lang en langsame proses van idees versamel, opweeg, navors, oordink, toets en ontwikkel. En eindelik besluit ek op die storielyn wat my die meeste opgewonde maak. Om ’n boek te skryf is ’n marathon en jy beter passie vir die storie hê as jy die eindpunt wil haal.

Karakters:

Hulle leef later so saam in ’n mens se kop, sodat jy wonder wat sou Bennie of Vaughn oor ’n ding gesê het. Ek kan nie ’n hamburger by ’n nuwe plek eet sonder om te wonder of Bennie daarvan sou gehou het nie.

Humor:

Humor is seker eindelik ’n pyl in die skrywerskoker om ’n spesifieke doel in ’n boek te bereik. Soos om spanning tydelik te verlig, of lig in die noir-donkerte te bring. Dus is dit net belangrik wanneer dit nuttig is.

Roetine:

Dis die lewensbloed van my skryfproses. As ek dit nie het nie, kry die muse nie suurstof nie. En tussen boektoere, rolprente en TV-reekse raak dit al hoe moeiliker om roetine te behou. Ek skryf van sesuur se kant af tot middagete. Soms nog smiddae en saans ook, hier na ’n boek se laaste kwart toe.

Lees:

Ek lees baie nie-fiksie, van wetenskap en geskiedenis tot politiek en biografië, maar is ook baie lief vir wetenskapfiksie, historiese romans en spanningsfiksie in die algemeen en probeer darem tred hou met literêre werk ook.

Literêre snobisme:

Ek moet beken dat dit nie ’n onderwerp is waaroor ek tob nie, dalk omdat ek geen ambisie het om literêre werk te lewer nie. ‘It is,’ soos oud-Bokkaptein Jean de Villiers soms gesê het, ‘what it is.’

Wat beteken toekennings?

Dit is uiteraard ’n groot vreugde en eer om erkenning te kry, veral omdat skryf so ’n onsekere, selfvertwyfelende proses is. Maar ek vermoed ook dat dit dikwels met ’n bietjie geluk gepaard gaan, want daar is soveel briljante skrywers en boeke op die kortlyste. En wanneer jy weer gaan sit om aan die volgende boek te skryf, help die toekenning nie met die woordworsteling nie. Maar dit sê darem dat jy eens so effens geweet het wat jy doen.

Volgende roman?

Ek is besig. Die werkstitel stel my nog nie tevrede nie, maar ek kan darem sê dis nog ’n Bennie-en-Vaughn-storie.

Uittreksel uit Voices from the Underground

“I went to Stephen Reagan Primary, on the corner of Protea Road and Main Road where the Deaf Federation of South Africa is today. It was here, in Sub A, that I had my first political lesson. The apartheid government ordered that on 31 May 1964, Republic Day, all coloured and Black schools must sing their anthem, ‘Die Stem’, at assembly, and raise the apartheid flag, as was done at white schools. I picked up a lot of uneasy chatter among the older pupils on the playground and asked my suster Tourhiera, who was in Standard 5, what the fuss was all about. ‘Don’t you worry,’ she SAID. ‘All you need to remember is that at assembly you must not stand and you must not sing.’ When the music for the anthem played, the teachers rose and the flag was raised, but none of the children stood up and nobody sang. This was my first act of defiance against apartheid.

My next definitive political lesson was in September 1969, when Imam Abdullah Haron was brutally killed in detention. I was thirteen. Imam Haron was closely connected to my family. He was a progressive leader in our Claremont mosque and the editor of the Muslim News, and I often attended his talks. He would arrive at the mosque on Fridays, neatly dressed with a shining chiskop (clean-shaven head), and a bundle of newspapers under his arm. I remember saying to myself: I want to be like him one day.” – uit Aneez Salie se storie, “The Last Order”.

Ek het gedroom (vir Ralph)

“Ek het gedroom jy’t opgestaan uit jou dood
en aan my deur kom klop soos altyd met blomme, wyn en brood
jy sê: ek moes net vinnig wegkom en jy maak die bottel oop
ek is jammer oor die drama, maar dis die pad wat ek moes loop

Jy gaan sit op die rusbank en glimlag verleë
my mond is droog, my hande beef as ek die glase vir jou gee
het jy enige idee hoe ons gevoel het met jou dood
jy was selfsugtig, jy was wreed, jy sê: Miss Mandy, sny die brood

En so hard soos ek probeer kan ek nie uit die droom ontsnap
en ek sê vir God, Meester, hierdie droom is ’n siek grap
maar hier sit ons op my rusbank en jy kyk my in die oë
en jy sê ek moet vir altyd in die liefde bly glo
hmm hmm

Ek sny die brood, skink die wyn, sit die blomme in ’n pot
terwyl jy giggel oor die knipsels uit die Beeld en die Rapport
daar’s meer, sê ek, lees Marie Claire en die Huisgenoot
en LitNet het ontplof met huldeblyke na jou dood

van Amsterdam tot Sydney is daar oor jou gerou
en RSG speel sedertdien elke dag ’n lied van jou
by ’n uitstalling in Oudtshoorn oor jou lewe en jou werk
het die mense kom kyk en huil, dit was heilig, soos ’n kerk

Dan sit jy jou bord neer, en lê jou kop op my skoot
jy sê: moenie hartseer wees nie, ek is nie regtig dood
solank jy my onthou sal ek lewe in jou kop
en net jy kan besluit om die herinnerings te stop

Miss Mandy, onthou jy hoe’t ons Saterdae geloop
deur Hillbrow se strate, ons was jonk en so vol hoop
en onthou jy die pub lunch in die Chelsea hotel,
ons het die slegste bord vis en tjips op aarde bestel

En jou gesig begin verdoof in die strale van die son
en waar jy my op skoot gerus het lê n blou ballon
en ek weet dat jy moes terugkeer na die ander kant
waar jy altyd jonk en vry sal wees en die lewe jou nie brand”

’n Lusmaker uit Die Wonderwese:

“DIE SON WAT DEUR DIE VENSTER op sy hande skyn het hom uit sy middagslapie wakker gemaak. Anav se gemmerkatjie, Katedraal, het knus op die bed teen sy voete gelê en slaap. Op die bedtafel was ’n skyf appeltert in ’n piering en ’n glas water wat Anav vir hom gelos het. Eron was hongerder as in ’n lang tyd. Hy het lustig geëet en gedrink, opgestaan en sy arms gestrek terwyl hy by die venster oor die dakke van Heiligbloed uitkyk. Die leiklipteëls was sorgvuldig gekap en gepak in die vorm van diamante. Hier en daar het ’n botterblommetjie tussen die teëls wortelgeskiet en in die sonlig geglinster. Vir die eerste keer sedert Waknia het Eron plat op die vloer gaan sit en die inhoud van sy reissak nagegaan. Heel bo was sy helfte van die silwerlinge wat hy en sy pa met die giet van die klokkespel in Nisistad verdien het. Dis die geld wat Velvel Azazel daardie verdoemende nag in Barbel by hom afgevat het en wat hy vir meer as ’n jaar lank geglo het verlore is, totdat sy oom Rauch dit op die perron van die Akrofort aan hom oorhandig het. Met sy linkerhand het Eron die silwerlinge in stapeltjies van tiene gepak en getel. Honderd, tweehonderd, driehonderd. Duisend, tweeduisend, drieduisend … Soveel geld waarmee Pa my vertrou om my pad deur die Vuurstorm te vind?!

Verstom het hy agteroor gesit, die sak onderstebo gekeer om die laaste muntstukke uit te skud, onvoorbereid op dié verrassing: ’n koevert geseël met ’n wasstempel waarin die voorletters “GV” afgedruk is en met die naam “Eron” in sy pa se handskrif daarop. Daar was by Eron geen twyfel nie, hy het die handskrif so goed leer ken toe hy as kind onder sy pa se arm ingekruip en gekyk het hoe Gibor met die houtskoolstafies skets, uitvee en nogmaals aantekeninge maak oor die klokke wat hy nog wou giet. Wat Eron die meeste verbyster het, is hoeveel sy eie handskrif deur die jare soos sy pa s’n begin lyk het – slanke bome, inleunend teen die wind. Eron se hart het in sy keel geklop. Hy kon dit voel, daardie oomblik wanneer ’n deur op ’n splinternuwe landskap oopmaak. Hy het die koevert tussen sy tande geklem, die wasseël met ’n bewende hand gebreek en die papier uitgeskud. Vir die eerrste keer in die vyftien maande sedert hul paaie in Barbel geskei het, kon Eron sy pa se stem klokhelder in sy gedagtes hoor:”

Protea, 2019.

Lusmaker uit look at me:

Sand. That is what I remember. The smell of sand. Old sand. The sand had been trucked in from far away, a long, long time ago. It fills a sandpit, round and twice as big as a fishpond. The pit has a cement rim with bits of slate set into it, awkwardly and sloppily, a circle of dark-grey stains. This is my play area. I sit on the sand. In front of me are two fat little legs with dimpled knees. They lie straight, like a doll’s. I follow them to my torso. These are my legs. (He sits like the dead! Grandmother always said.) Yes, sitting was my thing. Long after my cousins of the same age were walking and talking, I still sat. (But when he started it was all over! Grandma always said.)

Around me are plastic buckets and shovels in every colour. Now and then I stick a shovel in the sand and unearth another lump. Petrified cat poo. That’s where the unique smell comes from. Old sand with old poo makes for a smell that I will still recognise in designer gardens forty years later. I don’t think Mother would have let me play there if she knew the pit was an irresistible ablution facility for the neighbourhood’s night cats, but how could she have known? Cats bury and I sit with little shovels.

There in front of the house is my father. He’s trimming the edges of the lawn. He is tall and strong and very handsome. His arms bulge like in a drawing when he works in the garden. Schoolgirls and their mothers smile and say hello when they walk by, then they giggle and whisper to each other. I can see this from the pit.

On the porch is my mother. She is very pretty, she has dark women’s hair (women’s hair: not straight, not curly, not short, not long, just to the neck with the merest presence of a soft wave) and a tiny waist. She is dressed in a gleaming white blouse with short sleeves and a wide skirt with big flowers. She puts a small bowl on the porch wall.

Here’s a bit of biltong, she says. Eat slowly.

Drie boeke vir jou gees

Kry styl – Jesus s’n deur Stephan Joubert, Lux Verbi, 2019

In dié tydige boek daag die bekroonde teoloog Stephan Joubert die leser uit om anders te dink, maar veral te doen – soos Jesus. Hy gee ook raad oor hoe om ander hartroetes na te streef, roetes wat weer die wêreld rondom ons se verbeelding sal aangryp.

Wanneer woorde ontbreek deur Braam Klopper, Lux Verbi, 2019

Die skrywer is ’n predikant van Kemptonpark-Oos en ’n pastorale terapeut wat hom toespits op die hantering en verwerking van rou. Hierdie boek gee praktiese riglyne oor rou, wys spesifieke routake uit en bekyk die impak van selfdood of die dood van ’n kind op die rouproses. ʼn Onontbeerlike, wyse gids vir ons donker tye.

Landbouweekblad Hart tot hart – 366 grootdruk-dagstukkies, deur Kobus van der Westhuyzen, Lux Verbi, 2019

Landbouweekblad vier vanjaar hul 100 jaar-bestaan. Ds. Kobus van der Westhuyzen (88) het byna die helfte van hierdie tyd die gewilde Hart tot hart-rubriek geskryf. Hy skryf in gewone taal vir gewone mense en verstaan die hart van ’n boer en die nukke en grille van die natuur waaroor hulle geen beheer het nie. ʼn Keur van ’n halfeeu se inspirasie.

’n Uittreksel uit Elf dae in Oxford

Chez Flaubert

Geleidelik begin die stad vorm aanneem om hulle. Die woonstelblokke van beton verander in ’n landskap wat Emma herken as die Parys van foto’s en tydskrifte: spits dakke met stomp nokke en uitgeboude venstertjies. Die kleur van die geboue smelt saam tot dowwer skakerings en hulle word ouer, mooier. Die groenigheid raak meer: sy sien ’n laning hoë bome in ’n straat wat na links uitdraai, en baldadige pienk malvas op die vensterbanke van ’n gebou met balkonrelings van gekrulde yster.

Sy kyk nuuskierig na die voetgangers op die sypaadjies. Hoe is hulle anders as die mense by die huis?

“Daar’s die Eiffeltoring!” roep iemand uit.

Almal krink hulle nekke om beter te sien. Vir Emma lyk dit kleiner en verder weg as wat sy verwag het.

Hul gastehuis is op die linkeroewer van die Seine, skuins agter die Notre Dame, in die buurt van die Sorbonne Universiteit. Die straatjies word al nouer, en eenrigtingverkeer maak dat die bus al in die rondte moet ry voordat die bestuurder die regte plek vind. Hulle bondel uit terwyl die onderwysers links en regs instruksies gee. Tasse word op die sypaadjie neergeplak, tot konsternasie van die voetgangers.

“Pardon! Pardon! Excusez-moi, monsieur!” piep juffrou Lategan toe sy ’n man in ’n donker jas met een van haar hoëhakskoentjies pootjie.

“Madame, vous êtes folle!” sê hy vererg, maar struikel oor Clarissa se neongroen grimeertassie.

“Kyk waar jy loop!” snou sy hom in goeie Afrikaans toe en gryp die kosbare tassie onder sy voete uit.

Die harwar op die sypaadjie spoel uit in die straat en verkeer begin ophoop. Toeters blaas. ’n Rooi verniste deur gaan oop in die gebou langsaan.

“Bonjour, tout le monde!” roep ’n vrolike stem. “Hierdie kant toe! Kom binne!”

’n Aantreklike blonde vrou hou die deur oop en waai almal met groot gebare by die gebou in. “Tout de suite!” por sy.

“Dit beteken maak gou,” vertaal die rugbyspeler en glimlag sy een-mondhoek-glimlag vir Emma.

“Ek weet. Ek leer ook Frans,” brom sy terug. Sy naam is Hein, sien sy op sy naamkaartjie. Hein-gee-my-’n-pyn, dink sy en lag vir haar eie gedagte. Hy dink sy lag vir hom en knipoog koketterig terug.

Dit kos stamp en stoot om almal in die klein voorportaal in te pas. Meneer Thompson tel die koppe. “Is almal in? Ons moet een-en-twintig wees. Staan stil! Ons kort ’n kop!”

“Hy’t vergeet om homself te tel,” fluister Tombi vir Emma. Emma giggel.

Die vrou loer uit om seker te maak al die bagasie is binne, dan maak sy die deur agter hulle toe. Die straat se lawaai word afgesny, maar die groep maal en rumoer steeds wanordelik.

“Silence!” bulder sy met ’n verbasend harde stem. Almal bly stil. Net voete en bagasie skuif nog op die klipvloer rond. “Ek is madame Flaubert,” sê die vrou in vlot Afrikaans, gekleur met ’n sweem van ’n Franse aksent. “Julle is twee-twee in kamers ingedeel. Ek gaan die name aflees en die sleutels aan julle oorhandig. Neem dan die trappe en gaan bêre alle bagasie in julle kamers.”

Meneer Thompson hou sy hand op. “Ons gee julle so ’n halfuur om julleself uit te sorteer. Dan ontmoet ons weer in die voorportaal presies om twaalfuur. Ons eet middagete hier by Chez Flaubert en daarna sal ons die middag se program aankondig.”

Emma het gemengde gevoelens toe haar naam saam met Tombi s’n gelees word. Maar eerder Tombi as kamermaat as Clarissa. Hulle kamer is op die vyfde vloer. Sy bekyk die nou trap wat na bo wentel, en die hysbak omtrent so groot soos ’n doodkis wat op sy kant staan, en begin haar tas teen die trap op sleep. Gelukkig het sy lig gepak: ’n ekstra paar jeans, twee kortbroeke, ’n stapeltjie hemde en ligte rokkies. Sy het ’n weerapp op haar foon afgelaai: hoë temperature en humiditeit word vir die volgende week in Parys voorspel.

Tombi se groot, outydse tas stamp swaar teen die houttrap.

“Wat het jy in jou tas?” vra Emma oor haar skouer.

“Dis nie ’n tas nie, dis ’n koffer. En dis vol . . . boeke.”

“Vir wat?”

“Ek hou van lees.”

“Het jy nog nie van e-boeke gehoor nie?” vra Emma.

Sy is dadelik spyt dat sy so bitsig klink. Tombi kan mos in haar koffer pak wat sy wil. Teen die derde vloer is sy ver agter, en toe Emma aankom by die ingangsportaal wat na die vyfde vloer lei, parkeer sy haar tas en draai terug om te gaan help. Haar asem hyg self van die steil trappe.

Die hysbak se skag is in die middel van die wenteltrap en sy kan stemme daarin hoor soos wat dit opstyg boontoe. “Ek’s jammer, maar hierdie hysbak is so knap!” giggel ’n vrou. Emma wil lag. Dis sowaar die Lategan wat haarself saam met meneer Thompson in die hysbak ingedruk het! Toe sy die uitdrukking op Tombi se gesig sien, bars hulle al twee uit van die lag.

“Sjjtt,” beduie Tombi. “Hulle kan ons hoor.”

Emma vat die swaar koffer by haar. “Dit gaan ’n baie interessante vakansie wees.”

“Dis vir seker!” Tombi hyg asof sy enige oomblik aan asma gaan beswyk. “Ons gaan nog allerhande drama beleef.”

Hulle kamer is nie te sleg nie. Daar is twee enkelbeddens met donsige duvets, en tipiese Franse vensters wat oopmaak op ’n piepklein balkonnetjie. Hulle stap dadelik uit om die uitsig te bewonder.

Die straat lê nou ver onder hulle. Effens verder af is ’n kruidenier, met die helder kleure van lemoene en tamaties wat uitspoel na die sypaadjie. Tombi leun oor die balkon se ysterreling om beter te kan sien.

“Die dakke is die mooiste.”

Emma knik. Dit is waar: die dakke van Parys is pragtig. Dit vorm ’n digte landskap van skuins grys staalplate met rye skoorsteenpotte en spatsels kleur waar malvas op vensterbanke groei. Wasgoed wapper op ’n balkon. ’n Daktuintjie loer skuins onder hulle uit, ’n onverwagte groen oase teen die staalgrys lug. Sy sug van verwondering. “Die plek is sowaar ’n prentjie.”

Vyf vrouevertellers boei en betower

Papierblomme deur Helena Hugo

Haar drome het soos papierblomme verwaai en sy spook om die skerwe van haar lewe weer aanmekaar te plak. ’n Weeskind groei by haar grootouers op en droom van liefde en avontuur. Sal sy haarself in Londen vind? ’n Liefdesverhaal met diepgang.

Skarlakenkinders deur Anzil Kulsen en Nadine Blom

Hier is ’n aksiebelaaide Christelike roman oor ’n uiters relevante tema: mensehandel. Ses vroue van uiteenlopende agtergronde word saamgegooi op ’n plaas in die Sederberge om uitdagings die hoof te bied. Leesbaar en boeiend.

Die kind uit die wingerd deur Helene de Kock

Op ’n Sondagmiddag in die herfs van 1916 stap ’n naamlose seuntjie die Erasmus-gesin se lewens in. Die leser volg sy verhaal tot met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog, waarna niks ooit weer dieselfde is nie. Daar is min skrywers op aarde wat historiese romans met so ’n polsende hart kan laat klop.

Die kinders van Spookwerwe deur Lize Albertyn-du Toit

Spookwerwe is ’n stowwerige plek in die dorre Karoo, bevolk deur onvergeetlike karakters wat in jou hart kom nesskrop – Hennerik, Mieta en Milano Kaliempie en hul buurman Geelsuiker. Maar dan daag juffrou Meintjies met haar wit karretjie op die werf op. ’n Aardse leeservaring wat bly resoneer.

Wat Schalk Schoombie gelees het

Die een politieke bestel rig vir sy helde standbeelde  op – hoe groter en vernamer hoe beter – die volgende bedeling breek dit weer af ten gronde, bespat dit met verf en ekskresie – hoe smeriger en bespotliker hoe beter. Christopher Hope, uitgeweke Suid-Afrikaanse skrywer met ʼn vlymskerp pen, herinner ons in The Café de Move-on Blues, In Search of the New South Africa (Atlantic Books) dat die oorwinnaars nie net die geskiedenis in hul eie glorie herskryf nie, maar ook die verloorders se monumente ontluister, aftakel, verwyder, laat verdwyn. Daar moet deurentyd simbolies met die sondes en grootbase van gister afgereken word, op die grafte gedans word om historiese spoke te besweer.

Hope, wat deesdae in Frankryk woon, begin sy bittersoet pelgrimstog deur die Nuwe Suid-Afrika in Kaapstad, waar hy toevallig getuie is van die skending van Cecil John Rhodes se standbeeld op die kampus van die Universiteit van Kaapstad. Dis ʼn jolige skouspel: “The mood of the students was a blend of protest and party-going that made it hard to know if they were furious or having fun, or in rehearsal for a piece of theatre.” Daar is immers ʼn teatrale en klugtige element aan alle politieke gebelgheid – gedenk Eugène Terre’Blanche wat van sy perd afgeneuk het. Hope besoek die standbeelde van gevalle helde dwarsdeur Suid-Afrika en gee ʼn gepiekelde kykie op die toutrekkery en uitbuitery oor die eeue heen én die afgelope paar dekades. Hy besoek verskeie standbeelde en gedenkwaardige plekke soos Matjiesfontein, Kimberley, en die verwaarloosde heldeakker in Pretoria, herontdek ons bloedbevlekte geskiedenis padlangs, gesels met kleurryke karakters van uiteenlopende oortuigings en verduidelik waar elk inpas in die oorblyfsels van Rhodes se “Empire of Dreams”. Ontmoetings met selfaangestelde bewakers van die standbeelde van Paul Kruger en Mandela word gelaai met empatie en ironie en kerf diep in die psige van ʼn verdeelde nasie wat weier om reënboog te wees.

Ondanks alle pogings van die ‘wenners’ om die geskiedenis te herontwerp, bly daar onuitwisbare spore van omstrede figure soos Rhodes. En dit is die nugter geskiedskrywers soos Hope wat jou wakker skok, laat peins en lag oor die absurditeite van voortvarende politici, generaals, idealiste en nasionaliste, dromers en delwers, vryheidsvegters en fanatici van alle kleure en kulture. Elke hoofstuk bars uit sy nate met skerpsinnighede wat verruim en begogel. Soos dié een: “Literacy beats eschatology.”

The Café Move-on Blues verwys na ʼn uitlating van Oliver Tambo oor die ewig swerwende, voortvlugtende aard van die Suid-Afrikaanse boorling. Pak op en beweeg aan. Tog wil die leser vertoef in dié reisjoernaal wat gepeper is met aweregse humor en verrassende feite uit ons geliefde, ontredderde land. As daar ʼn boek is wat Suid-Afrikaners vanjaar maar kan lees en herlees, is dit dié een.

Boeke argief

  • John King se sakeboeke
  • Wat Jonathan gelees het
  • Verslawende misdaadfiksie deur Mariana Malan
  • Reney Warrington deur Jonathan Amid
  • Lein Botha deur Deborah Steinmair
  • Kelder, laksman en noir: Gerda Taljaard-Gilson
  • Why write about travel? by Christopher Hope
  • Storieverteller en stoep-performer: Emma Bekker
  • TANSTAAFL, Waldo!
  • Vier grotes van 2018
  • ʼn Sestiger in Namibië
  • Beeldmateriaal: Jeanne Goosen
  • “Staaltjies stout en soet wat die oë laat rek”
  • Ja, Zirk is sy doopnaam
  • “Bob is bobaas,” reken Tinus
  • Marilynne Robinson preek nooit nie
  • Die (on)draaglike swaarheid van Bookerpryswenners
  • Wat Deborah gelees het: The Zulu of New York, Ek wens, ek wens, Kathrine Carlyle
  • Oorkant Juliana Coetzer
  • V&A: Kerneels Breytenbach
  • Wetenskap, mynwese, digkuns en skopskiet
  • Donker dinge en reeksmoordenaars
  • Onverskanste emosie
  • Jonathan Amid oor Hond se gedagte, Zola en Die dekonstruksie van Retta Blom
  • Martin Steyn oor ‘appropriation’
  • Klein portret: Johan Bakkes
Lees nou