Deon en sy vrou Marianne

Dossier: Deon Meyer

 deur Deborah Steinmair

Word jy op straat deur aanhangers oorval?

Darem net so nou en dan. En dit is meestal ’n aangename ervaring.

Toenemende druk?

Daar is baie misdaadskrywers in die wêreld met veel meer vaardigheid en sukses as ek. Die druk wat ek wel ervaar, is om nie met ’n volgende boek my lesers en uitgewers teleur te stel nie. En om as storieverteller aan te hou met groei en verbeter. Skryf is ’n lewenslange leerproses en — so cliché-agtig soos wat dit mag klink — ding ek net met myself mee om die beste skrywer te kan wees as wat my vermoëns my toelaat.

Misdaadfiksie:

Dis interessant hoe die misdaadsyfers in ’n land die aard van hul krimi’s beïnvloed: In Skandinawië is die fiksiemoorde veel meer gewelddadig en bloederig as byvoorbeeld hier by ons. Waarom is die genre universeel gewild? Misdaad is een van die grootste ontwrigters van die sosiale status quo, en ons is behep daarmee om dié status quo te probeer beskerm en bewaar. Dit is deel van ons groot smagting na geregtigheid, wat ons meer dikwels in fiksie kry as in die werklikheid.

Storielyn:

Dit is ’n lang en langsame proses van idees versamel, opweeg, navors, oordink, toets en ontwikkel. En eindelik besluit ek op die storielyn wat my die meeste opgewonde maak. Om ’n boek te skryf is ’n marathon en jy beter passie vir die storie hê as jy die eindpunt wil haal.

Karakters:

Hulle leef later so saam in ’n mens se kop, sodat jy wonder wat sou Bennie of Vaughn oor ’n ding gesê het. Ek kan nie ’n hamburger by ’n nuwe plek eet sonder om te wonder of Bennie daarvan sou gehou het nie.

Humor:

Humor is seker eindelik ’n pyl in die skrywerskoker om ’n spesifieke doel in ’n boek te bereik. Soos om spanning tydelik te verlig, of lig in die noir-donkerte te bring. Dus is dit net belangrik wanneer dit nuttig is.

Roetine:

Dis die lewensbloed van my skryfproses. As ek dit nie het nie, kry die muse nie suurstof nie. En tussen boektoere, rolprente en TV-reekse raak dit al hoe moeiliker om roetine te behou. Ek skryf van sesuur se kant af tot middagete. Soms nog smiddae en saans ook, hier na ’n boek se laaste kwart toe.

Lees:

Ek lees baie nie-fiksie, van wetenskap en geskiedenis tot politiek en biografië, maar is ook baie lief vir wetenskapfiksie, historiese romans en spanningsfiksie in die algemeen en probeer darem tred hou met literêre werk ook.

Literêre snobisme:

Ek moet beken dat dit nie ’n onderwerp is waaroor ek tob nie, dalk omdat ek geen ambisie het om literêre werk te lewer nie. ‘It is,’ soos oud-Bokkaptein Jean de Villiers soms gesê het, ‘what it is.’

Wat beteken toekennings?

Dit is uiteraard ’n groot vreugde en eer om erkenning te kry, veral omdat skryf so ’n onsekere, selfvertwyfelende proses is. Maar ek vermoed ook dat dit dikwels met ’n bietjie geluk gepaard gaan, want daar is soveel briljante skrywers en boeke op die kortlyste. En wanneer jy weer gaan sit om aan die volgende boek te skryf, help die toekenning nie met die woordworsteling nie. Maar dit sê darem dat jy eens so effens geweet het wat jy doen.

Volgende roman?

Ek is besig. Die werkstitel stel my nog nie tevrede nie, maar ek kan darem sê dis nog ’n Bennie-en-Vaughn-storie.

Deborah Steinmair en Johannes Bakkes

Klein portret: Johan Bakkes

deur Deborah Steinmair

Ek het Johannes Bakkes (sy pa Cas het hom “Jehaans” genoem) in Parys, Vrystaat ontmoet. Hy is ’n elegante, Boheemse figuur met hoed, baard en klingelende armbande. Hy rook omgewingsvriendelike sigarette en gooi met die hand ys in my witwyn. Ons gesels kopstukke en die middag verdwyn.

Casparus Johannes Bakker is in 1956 in Stellenbosch gebore en word in Saldanhabaai groot. Hy wou nie ‘een van die Bröntes’ wees nie: Sy ma, Margaret en jongste broer, Christiaan, was reeds skrywers toe hy debuteer. Hy is geoktrooieerde rekenmeester en professor aan die UWK. Hy en sy vrou, sielkundige en kunstenaar Nanna Vorster Bakkes, woon in die Paarl. Sy droom is om op elke trein in die wêreld te klim.

In sy eie woorde

“Ek is nie ’n skrywer nie, ek’s ’n storieverteller, ek’s ’n traveller, ek’s ’n professionele boemelaar. Ek’s doodeerlik as ek dit sê.” – Johan Bakkes, Rapport (2006)

“Ek wou nog altyd sien wat lê anderkant die horison.” – 2008

“Ek reis op die swaar manier. Ek gebruik graag openbare vervoer, want dit is waar jy die mense leer ken. Ek stap graag. En ek slaap in die vreeslikste plekke wat jy jou kan indink, want dit is al wat ek kan bekostig.” – 2008

Lewensbeskouing: “So is die mens ook ’n ongeval van sy eie persepsie. Dis so donners maklik om handdoek in te gooi en harpuis te ruik. Dis ’n kuns om daai vlugsout so onner jou neus te druk en vuisvoos aan te hou boks en baklei – dit maak jou ’n oorlewende.”

Plekke wat hy weer wil besoek: Namibië en Rusland.

Publikasies:

Oepse Daisy, Human & Rousseau (2011)
Samoe(r)sa reis, Human & Rousseau (2010)
Norrevøk, Human & Rousseau (2008)
To Hell and Gone, Human & Rousseau (2008)
Nou’s ons in ons donner in, Human & Rousseau (2006)
Moer toe die vreemde in, Human & Rousseau (2001)

Irma Venter

Wetenskap, mynwese, digkuns en skopskiet

deur Deborah Steinmair

Drie van bekroonde misdaadskrywer Irma Venter se gunstelingdinge is: “Kind mense, die warmte van geliefdes en Koos Doep se Somerkersfees gesing in ’n kerk.

S-titels

“Dis heel toevallig. Ek kon nie aan ’n titel vir my eerste boek dink nie. Gelukkig kon ons uiteindelik op Skoenlapper besluit. Met die tweede boek het ek ’n klomp vriende genooi, vir hulle wyn en die HAT gegee, en gevra om enige werkbare boektitel met ’n S neer te skryf. Ek gebruik hierdie lys nog steeds.

Volgorde?

“Ek sou aanbeveel dat mense die reeks van die begin af lees, maar ek weet dit kan nogal ’n duur affêre wees. Ons trek immers nou al by nommer sewe. Elke storie het darem sy eie moordsaak, so dit beteken ek glo laatkommers kan bloot inspring as hulle wil.”

Karakters:

“Ek dink daar sal nog so een of twee bykom, en een sal dalk wegval, maar die ‘bende’ wat ek bymekaar gemaak het werk goed vir die tipe boeke wat ek skryf. Ek kan omtrent elke tipe storie met hierdie hand vol karakters skryf.”

Ander genre?

“Miskien, ja. Ek wil graag eendag ’n wetenskapfiksie boek skryf wat op ’n ander planeet of op ’n ruimteskip afspeel, met so ’n lekker iesegrimmige, gatskop middeljarige vrou aan stuur van ’n moordsaak.”

Vertalings:

“Engels. En Skoenlapper is in Turks beskikbaar. Hou saam met my duimvas vir nog!”

Verfilming?

“Ja. Kan jy glo! Die televisieregte/filmregte van Skoenlapper is deur Suid-Afrikaanse filmvervaardiger Maynard Kraak in samewerking met Kanadese filmvervaardiger Jeremy Torre bekom. Kraak en Torrie het suksesvolle befondsing van die Canadian Media Fund gekry om te begin met die aanvanklike pre-produksie van die beoogde internasionale Engelse TV-reeks. Dinge mag dalk eers hier teen 2021 sigbaar word.”

Skryftyd:

“Wie is dan nou lus om te slaap … Nee, ernstig. Ek staan vroeg op om te skryf, en het al geleer dat mens wondere kan verrig as jy 45 minute het. Of as jy ver ry op ’n bus. Of trein ry. Of koffie drink. Of wag vir iemand. Ek en my skootrekenaar is een.”

Day job:

“Ek is adjunk-redakteur by Engineering News en Mining Weekly. Ons skryf nuusstories oor wetenskap, tegnologie, beleid, vervaardiging, mynwese en industriële ontwikkeling. Dit raak nogal moeilik met die twee tale, veral in terme van sinstruktuur – hoe Engelse sinne aanmekaar gesit word vs Afrikaanse sinne.”

Leesstof:

“Moordstories van elke land, veral Japan. Alexandra Fuller se Afrika-boeke. Slim wetenskapfiksie. En ek is ’n fên van die Afrikaanse digkuns. Danie, Bibi, Loftus – almal fantasties.”

Vroue in fiksie:

“Ek haat ’n boek waar die vrouekarakters bloot die slagoffer, die bietjie afleiding in die bed of die token gesagsfiguur is met drie lyne dialoog. Die Bechdel-toets geld: ’n Boek moet ten minste twee vroue hê wat met mekaar gesels oor iets anders as ’n man. En al twee moet name hê. Kyk bietjie hoe min daar is.”

Inspirasie of roetine:

“Roetine skep inspirasie. Mens se brein raak fikser hoe meer gereeld jy skryf. Ongelukkig verhoed dit glad nie dat jy soms die grootste klomp nonsens skryf nie.”

Martin Steyn

Donker dinge en reeksmoordenaars

deur Deborah Steinmair

MARTIN STEYN oor homself:

“Ek weet nie hoekom donker dinge en spesifiek reeksmoordenaars my fassineer nie, dit was maar nog altyd so. In die laerskool het ek al van gruwelprente soos Nightmare on Elm Street gehou. Maar ten spyte van my liefde vir gewelddadige videospeletjies is ek glad nie gewelddadig in die regte lewe nie. Ek maak nie eers vlieë dood nie.”

Oor die donker:

Swartval se skryf was nogal intens. Claire is die enigste perspektiefkarakter, so daar was geen wegbreek van haar situasie af nie. Ek het basies heeldag daaraan gewerk tot laataand toe en ek het heeltyd heavy metal—hoofsaaklik ou Slayer en Sepultura—geluister om daardie donker, neerdrukkende gevoel vas te vang. Ek moes dit saam met Claire ervaar.”

Oor storielyne:

“My idees kom van ’n misdaad of ’n misdadiger wat my interesseer, ’n spesifieke reeksmoordenaar (Donker spoor) of gyselaaronderhandeling (Losprys). Ek moet weet wie die misdadiger is, wat hy doen, hoekom hy dit doen, en ek doen soveel navorsing as moontlik voor die tyd. En dan begin ek met die misdaadtoneel, my speurders kom daar aan en hulle bestudeer dit, praat met enige getuies en volg die leidrade. In Skuldig is die slagoffer geskiet, so ek was by die Ballistiekafdeling om uit te vind hoe dit hanteer word en dit lei dan weer my storie.”

Oor tegnologie:

Ek is baie lief vir my rekenaar en my Xbox, maar ek onthou hoe ons destyds in die regte wêreld gespeel het. Kinderprogramme was net ’n paar uur op TV en daar was nie ’n selfoon of tablet om op te speel nie. Ons het op fietse gery en toue aan bome vasgemaak, ons moes ons eie speletjies en stories opmaak. In die hoërskool het ek begin lees en met ’n boek moet jy deelneem, jy moet die woorde vat en die storie daarmee in jou kop bou. Vandag word alles vir ons gegee, jy hoef nie te dink hoe ’n toneel lyk of ’n karakter klink nie.”

Oor Stephen King:

“Hy het my gewys mens kan heeltemal wegraak in ’n boek, dat jy deur woorde op papier na enige plek toe kan gaan en enigiets kan beleef, selfs al is dit eintlik onmoontlik. Soos wat daar destyds op sy paperbacks gestaan het: “words are his power”.

Oor Afrikaans:

“Afrikaans is my huistaal, maar ek was nooit besonder lief daarvoor nie. Totdat ek in Afrikaans begin skryf het. In vergelyking met Engels is dit maar ’n klein taal, en ’n eenvoudige taal. Maar ons kan alles sê wat ons wil. Ek hou van daardie amper gestroopte eenvoud. En ek is mal daaroor om Afrikaanse dialoog te skryf.”

Oor mentors:

By die South African Writers College was Wilna Adriaanse my tutor en vir my was dit deurslaggewend. Nie dat ek direk daarna gepubliseer is nie, daar was nog heelwat werk en groei nodig, maar Wilna het my op die regte pad gesit. En sy het aanhou glo in Donker spoor se potensiaal, wat my “geforseer” het om aan te hou werk daaraan en dit beter te maak totdat dit uiteindelik goed genoeg was.”

Oor moordenaars:

“Afgesien van deeglikheid, dink ek die truuk om ’n suksesvolle moordenaar te wees gaan veral oor ingesteldheid, of jy daarmee kan saamleef, of jy normaal kan optree wanneer die polisie aan jou deur klop.”

Oor skryf:

Ek wil nie regtig enigiets anders doen nie. Dis ’n groot voorreg om ’n publiserende skrywer te wees en ek is baie dankbaar dat ek die stories kan skryf wat ek wil skryf, dat ander mense dit wil lees.”

https://www.martinsteyn.com/

Onverskanste emosie

deur Deborah Steinmair

As kind was Petro Hansen, wie se boek Vervleg vandeesmaand by Protea Boekhuis verskyn, altyd besig om haar gedagtes op papier neer te pen. “Op hoërskool het ek begin opstelle skryf en besef dat my woorde mense aanraak. My Afrikaanse juffrou het my opstelle in die klas voorgelees en wanneer my oupa Kobus kom kuier het, wou hy eerste my nuutste opstel lees. Ek wou joernalistiek studeer, maar het toe  ʼn regsgraad behaal.”

Lees sy baie? “Ek is skuldig hieraan. Ek hou ʼn persoonlike notaboek waarin ek enige woord wat my opval neerskryf. Ek sal eers ʼn hele stuk klaar skryf en woorde vervang en skaaf om dit af te rond. Ek skryf eenvoudig presies wat en hoe ek oor ʼn sekere onderwerp dink en hoe die gedagtes by my opkom.”

Sy glo wanneer mens eerlik oor ʼn onderwerp skryf, het jy trefkrag. “Ek dink die geheim is om emosie te verwoord sonder om iets te verskans. Dis wanneer mense identifiseer.”

Sy is lief vir Afrikaans, want die variasie is enorm. “Ek dink baie van die mooiste Afrikaanse woorde is nog onontgin of selfs vergete.”

Sy lees graag Dana Snyman en Annelie Botes se boeke. “Francois Smit en Dominique Botha se boeke raap ek ook op. Kamphoer en Valsrivier is van die beste boeke wat ek nog gelees het.”

Sy skryf nog op vryskutbasis vir koerante en tydskrifte. “Ek het onlangs op Netwerk24 ook weer begin publiseer. Meeste van my skrywes moet ek sintuiglik waarneem. Ek moet die storie self beleef of iemand na aan my moet daardeur gaan. Ek moet die elemente in my skrywes kan hoor, of ruik of proe.”

Sy het geen teikengehoor nie. “Ek skryf net en het wel agtergekom my rubrieke praat met verskillende gehore. Ek dink nie aan wat die reaksie op my skrywe gaan wees nie. As ek iets neergepen het en dis iets wat my gelukkig maak, het dit reeds sy doel gedien. Ek het ʼn rubriek oor ʼn pa en sy seun wat in die tronk is geskryf. Die pa het my gekontak nadat hy die rubriek gelees het en vir my gesê, hy het sy seun wat hy afgeskryf het weer in die tronk besoek.”

Sy dink te veel mense lewe nie in die oomblik nie. “Ek streef self daarna om nie oor die verlede te kwel of die toekoms te bekommer nie. Ek is die dogter van ʼn matroos en die seewater loop deur my are. So by die see op Kleinbrak se strand is ek die blyste. Om ma te wees vir my drie pragtige kinders, Gerda, André en Elsa, maak my bly. Ek geniet ʼn mooi kunsfilm, is lief vir die reuk van ʼn sagte parfuum aan my vel en my gunsteling soetding is halva, ʼn Griekse lekkerny.  Ek is ʼn optimis. Ek dink die oplossing lê daarin dat elkeen net daar waar hy geanker is ʼn verskil moet maak.”

Sy werk reeds aan die volgende boek. “Hierdie keer ʼn roman. Om ʼn nuwe boek aan te pak is opwindend. Oor die storielyn kan ek nie nou veel verklap nie.”

Vyf vrouevertellers boei en betower

Papierblomme deur Helena Hugo

Haar drome het soos papierblomme verwaai en sy spook om die skerwe van haar lewe weer aanmekaar te plak. ’n Weeskind groei by haar grootouers op en droom van liefde en avontuur. Sal sy haarself in Londen vind? ’n Liefdesverhaal met diepgang.

Skarlakenkinders deur Anzil Kulsen en Nadine Blom

Hier is ’n aksiebelaaide Christelike roman oor ’n uiters relevante tema: mensehandel. Ses vroue van uiteenlopende agtergronde word saamgegooi op ’n plaas in die Sederberge om uitdagings die hoof te bied. Leesbaar en boeiend.

Die kind uit die wingerd deur Helene de Kock

Op ’n Sondagmiddag in die herfs van 1916 stap ’n naamlose seuntjie die Erasmus-gesin se lewens in. Die leser volg sy verhaal tot met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog, waarna niks ooit weer dieselfde is nie. Daar is min skrywers op aarde wat historiese romans met so ’n polsende hart kan laat klop.

Die kinders van Spookwerwe deur Lize Albertyn-du Toit

Spookwerwe is ’n stowwerige plek in die dorre Karoo, bevolk deur onvergeetlike karakters wat in jou hart kom nesskrop – Hennerik, Mieta en Milano Kaliempie en hul buurman Geelsuiker. Maar dan daag juffrou Meintjies met haar wit karretjie op die werf op. ’n Aardse leeservaring wat bly resoneer.

Wat Schalk Schoombie gelees het

Die een politieke bestel rig vir sy helde standbeelde  op – hoe groter en vernamer hoe beter – die volgende bedeling breek dit weer af ten gronde, bespat dit met verf en ekskresie – hoe smeriger en bespotliker hoe beter. Christopher Hope, uitgeweke Suid-Afrikaanse skrywer met ʼn vlymskerp pen, herinner ons in The Café de Move-on Blues, In Search of the New South Africa (Atlantic Books) dat die oorwinnaars nie net die geskiedenis in hul eie glorie herskryf nie, maar ook die verloorders se monumente ontluister, aftakel, verwyder, laat verdwyn. Daar moet deurentyd simbolies met die sondes en grootbase van gister afgereken word, op die grafte gedans word om historiese spoke te besweer.

Hope, wat deesdae in Frankryk woon, begin sy bittersoet pelgrimstog deur die Nuwe Suid-Afrika in Kaapstad, waar hy toevallig getuie is van die skending van Cecil John Rhodes se standbeeld op die kampus van die Universiteit van Kaapstad. Dis ʼn jolige skouspel: “The mood of the students was a blend of protest and party-going that made it hard to know if they were furious or having fun, or in rehearsal for a piece of theatre.” Daar is immers ʼn teatrale en klugtige element aan alle politieke gebelgheid – gedenk Eugène Terre’Blanche wat van sy perd afgeneuk het. Hope besoek die standbeelde van gevalle helde dwarsdeur Suid-Afrika en gee ʼn gepiekelde kykie op die toutrekkery en uitbuitery oor die eeue heen én die afgelope paar dekades. Hy besoek verskeie standbeelde en gedenkwaardige plekke soos Matjiesfontein, Kimberley, en die verwaarloosde heldeakker in Pretoria, herontdek ons bloedbevlekte geskiedenis padlangs, gesels met kleurryke karakters van uiteenlopende oortuigings en verduidelik waar elk inpas in die oorblyfsels van Rhodes se “Empire of Dreams”. Ontmoetings met selfaangestelde bewakers van die standbeelde van Paul Kruger en Mandela word gelaai met empatie en ironie en kerf diep in die psige van ʼn verdeelde nasie wat weier om reënboog te wees.

Ondanks alle pogings van die ‘wenners’ om die geskiedenis te herontwerp, bly daar onuitwisbare spore van omstrede figure soos Rhodes. En dit is die nugter geskiedskrywers soos Hope wat jou wakker skok, laat peins en lag oor die absurditeite van voortvarende politici, generaals, idealiste en nasionaliste, dromers en delwers, vryheidsvegters en fanatici van alle kleure en kulture. Elke hoofstuk bars uit sy nate met skerpsinnighede wat verruim en begogel. Soos dié een: “Literacy beats eschatology.”

The Café Move-on Blues verwys na ʼn uitlating van Oliver Tambo oor die ewig swerwende, voortvlugtende aard van die Suid-Afrikaanse boorling. Pak op en beweeg aan. Tog wil die leser vertoef in dié reisjoernaal wat gepeper is met aweregse humor en verrassende feite uit ons geliefde, ontredderde land. As daar ʼn boek is wat Suid-Afrikaners vanjaar maar kan lees en herlees, is dit dié een.

Jonathan Amid oor Hond se Gedagte

Bok vir sports? Rugbymal sportsgeesdriftige? Lief vir woorde en wysheid? Al drie? Slegs een? Maak nie saak nie. As jy oë in jou kop het, jy funksioneel geletterd is, en nie ʼn droë drol is wat geen plesier uit die lewe kan of wil put nie, is hierdie baldadige boek vir jou. Jo Black sing dalk van ‘bring die hoop weer terug’, maar hierdie boek is nog langer as die sanger se baard, en dit gee ʼn mens opnuut weer hoop vir genuinely epic romans sonder ʼn bang haar op hul koppe. Romans wat jou op ʼn reis neem na plekke sonder naam, plekke binne jouself wat jy nie eers lekker geweet het (nog) bestaan nie.

Min skrywers het eerstens die vermoëns, en tweedens die deursettingsvermoë, om ʼn boek van amper 500 bladsye te pen. Om boonop ʼn roman te prakseer wat wemel van woordspelings, wulpse woepse, ʼn wonderwerk of twee, besielende beskrywings van alles wat die spel van rugby so besonder boeiend maak – en die dinkwerk agter die skerms – sit nie in elke ou se broek nie. Hoor my lied, mense: hierdie skrywer is in sy element. Soos ʼn Fransie Steyn sool hy die spreekwoordelike bal van sy eie kwartgebied tot agter die pale, nie net een keer nie, maar sommer gereeld.

Kerneels Breytenbach is meer as net nog ʼn skrywer: hier het ons die tipe siel wat ʼn daadwerklike poging aanwend om iets deur sy fiksie te skep wat ons toelaat om met nuwe oë na die wêreld te kyk. Om onsself af te vrae wat vir ons belangrik is, hoekom hierdie dinge belangrik is, en hoe ons elk sinmaak van ʼn samelewing wat ons gereeld tot die uiterste beproef. Die ovaalbal as kristalbal, by wyse van spreke.

Breytenbach weet hoe belangrik dit is om te lag, om sy lesers toe te laat om saam met hom te lag, oor dit wat ons vreugde maar ook diepe trauma besorg. Van lekker lag kom lekker huil, maar van lekker huil kan daar ook lekker lag kom. Hierdie skrywer verstaan dit. Iemand wat boekhou van belaglikheid, hebbelikhede, uitskieters en spekskieters, maar ook ʼn ou met ʼn moerse sagte plekkie vir die afvlerk-verstoteling, die geniale buitestaander, die middelmannetjie, die onderpresteerder.

ʼn Blik wat dalk kyk na wat bolangs blink, maar vasvang wat onder die oppervlak dobber. Wat die heaven in a wild flower in sy prosa-potpourri kan laat lewe. Wat ʼn skewetand-glimlag na die mooiste ding onder die son kan laat klink. Jou nou eenmaal jou kop kan laat skud, vir jouself en die skrywer: ‘Jis, wat ʼn vuil etter!’

Ek kan praat van die verhaal se verrassende diepgang, van die verskeie verbysterende besluite wat die skrywer neem, van die bliksemstrale wat jou tref soos aksie, nabetragting, geestesreis en genot kombineer. Maar nee, eintlik wil ek my reaksie weergee in ʼn eenvoudige ou sinnetjie wat alles mooi duidelik vir die leser van hierdie resensie uiteensit: Hond se gedagte is een bleddie befokte boek!

Jonathan Amid resenseer Zola

Zola is gewis ʼn debuut om van kennis te neem. Dis ongetwyfeld grillerig, grieselrig, gewelddadig, en gaaf met trauma en verlies. Bladsye deurweek van droewige, deurmekaar, deurwinterde mense, wat sluimerend en met rukke en stote hul dae oorleef. Heldeparades staan oor. Vergeet van die glitz en die goud en die glorie van diversiteit en geluk en vooruitgang – die stad van Johannesburg is een groot litteken. ʼn Stuk vleis wat sweer en vrot. ʼn Lappieskombers wat sukkel om almal warm te hou. ʼn Teater van rook en oker.

Die leeservaring is intens, moeisaam, moeilik, vol afdraaipaaie en donker hoekies. Hierdie is geen lekkerlees-boek nie. Verwag geen gelukkige eindes nie. Fok die geskenkpapier en die strikkies en die kaartjie met die mooi woordjies. Hierdie is woedende, wroegende, bloed-uit-klip karterings van ellende en hartseer.

Daar is tonele wat jou maag laat draai, jou kop laat spin en jou sin vir geregtigheid en die goeie behoorlik laat vlamvat. ʼn Laag van grys wat kleef aan die drie van swart, en so word die wêreld gebou. Vol rook en roet en reën wat vlaag en tref en klou. Geen uitkomkans, geen wegkruipplek. Die maaiers doen hul werk, die verrotting is in elke huis, elke kamer, elke liggaam. Dalk weet hulle dit net nog nie. Maar dis daar.

Daar is ook keer op keer oomblikke in Zola van teerheid, deernis en menslikheid, stringe woorde wat iets in jou binneste roer. Iets in die teks wat jou smeek om met ʼn sagter oog na die persoon langs jou te kyk. Om jou geliefdes in die oë te kyk en hulle te vertroos. Om jouself in die spieël te kyk en eerlike vrae, harde vrae. Vrae oor die tipe mens wat jy is, en wil wees.

Zola is dalk eerstens ʼn moordstorie, ʼn misdaadverhaal, ʼn stadsroman, maar dit is ook ʼn uitgebreide verslag, ʼn diagnose, van die moderne mens se stryd om betekenis, om iets vir mense te beteken, en om sin te maak van dit wat by ons spook. Apartheid se spoke, ja, maar ook die spoke van gebroke drome, van drome geaborteer, opsy geskuif en begrawe. Droomverlore, disnis geslaan deur roetine en plig.

Johan Jack Smith het ʼn agtergrond in visuele kuns. Dis dalk vernaam hierdie belangstelling in visuele voorstellings, in die wyses waarop daar visueel singemaak word van idees, maar ook vlees en bloed, wat sy skryfwerk in Zola so boeiend en filmies maak.

Op een vlak is dit ʼn kragtige krimi propvol detail, groot en klein – soos die uiters kreatiewe gegewe om dossiere uit die apartheidsregime op figuurlike maar ook totaal letterlike wyses (weer) te beliggaam, tot die temalied uit The Exorcist wat op die mees ongeleë tye op ʼn hoofkarakter se foon lui. Op ʼn dieper vlak is Zola ʼn daadwerklike poging om die tapisserie van die speurverhaal, en spesifiek die polisie prosedure, op sy kop te draai, om dit uit te daag, om dit te karnuffel en te boelie tot die nate begin ooptrek.

Die mees welkome nagmerrie.

Martin Steyn oor ‘appropriation’

“Die enigste skrywers wat regtig met totale outoriteit ’n spesifieke karakter se storie kan skryf, is iemand wat dit geleef het. Maar as ons as fiksieskrywers ons daardeur laat terughou, sal die oes interessante stories geweldig beperk wees. Iets wat my van die begin af van stories aangetrek het, was om in ’n ander karakter se lewe te klim, om ’n ander lewe te ervaar. En dis vir my lekker van skryf ook. Ek hou van verskillende agtergronde en perspektiewe en ervarings. Dis hoekom ek nie net een reekskarakter het nie. Ek wil nie heeltyd dieselfde karakter se storie skryf nie. Ek wil ook nie altyd uit ’n manlike en/of ’n wit perspektief skryf nie. Ons land is so ryk aan diversiteit; ek weier om myself te beperk tot een klein deeltjie daarvan.

Maar dit is natuurlik ’n groot uitdaging om uit ’n ander perspektief te skryf. En ek gaan nooit so ’n outentieke vroulike karakter kan skryf soos ’n regte vrou nie. My Enzo sal nooit so outentiek wees soos wanneer ’n bruin skrywer hom skryf nie. Maar ek is ook nie ’n speurder of ’n forensiese deskundige of ’n reeksmoordenaar nie. En dis uiteindelik hoe ek Claire van Swartval en Enzo van Losprys benader het: net soos wat ek gaan navorsing doen het oor die SAPD en reeksmoordenaars. Ek het vroue se stories gelees, veral vroue wat deur traumatiese gebeure is. Ek het ’n vriendin met vrae geteister en haar ook gevra om elke hoofstuk van Swartval se manuskrip te lees soos wat ek dit geskryf het en basies te monitor of Claire soos ’n regte vrou optree, wanneer sy neig na ’n vroulike karakter wat deur ’n man geskryf is, wanneer sy nalaat om iets te dink of voel wat ’n vrou in daardie omstandighede sou. Vir Enzo het ek lank met ’n speurder gaan praat wat in Mitchells Plain bly en werk en daar grootgeword het. En dan doen ek die beste wat ek kan.”

Wat lees hy?

  • Ek het ’n paar ouer Stephen Kings oorgelees (Different Seasons lê langs my bed)
  • Tolkien (The Silmarilion en Unfinished Tales en toe The Hobbit vir die derde keer).
  • Tans doen ek navorsing, meestal ware misdaad en forensiese boeke.

Wat Jonathan Amid gelees het

Min dinge kan kers vashou met ʼn heerlike eerste proesel. Die eerste happie van ʼn maaltyd, ʼn hartstogtelike soen, die heimlike saligheid van ʼn nuwe stem – musikaal, letterkundig – wat jou dadelik intrek en nie sommer laat los nie. Zelda Bezuidenhout se prosa laat jou sommer met die intrapslag besef dat ʼn besonder skerp skrywer haar toetrede maak tot die landskap van volwasse fiksie. Chic lit, of fiksie vir vroue, hoe jy dit ookal wil benoem, word nie noodwendig na waarde geskat nie. Sure, dis populêr. Sure, dit verkoop. Sure, dit kan opskuddings veroorsaak, dan en wan. Kyk na Griet skryf ʼn sprokie. Maar die genre is nie juis bekend daarvoor dat lesers of kritici uit hul pad gaan om uit te wys presies hoe slim, aweregs, en akuut die insigte is wat weergegee word nie. Die dekonstruksie van Retta Blom is dalk net die spiritual successor van Griet skryf ʼn sprokie, sonder om te ly aan ʼn gebrek aan eie identiteit of ooit soos ʼn siniese cash grab te lees. Hiervoor moet die skrywer, uitgewer en versorgers agter die skerms erkenning kry.

Ek voel dat die beste genrefiksie dit regkry om sowel uitstaande karakterisering as oortuigende plots en plot devices in te span. Die triek is om die leser te plaas in ʼn spesifieke milieu wat oortuigend weergegee word, die identifikasie met die protagonis so (gou) moontlik te maak, bronne van konflik en handelinge geloofwaardig en realisties uit te beeld, en om uiteindelik die verhaal die nodige integriteit en standvastige fondasie te gee om te verseker dat lesers behoorlik emosioneel belê in die karakter(s) se reis. Om die verhaalgegewens hier te lys is onnodig. Ek vermeld eerder drie areas waar die roman die verwagtinge oortref.

Een: karakterisering. Eenvoudig uitstekend. Van Retta Blom self, wat op fisiese en geestelike reis gaan om haar ‘beige gaap’ van ʼn lewe reg te ruk, tot haar diverse vriendekring, haar man, Tobias, en hul kinders, Ben en Dawid, tot onverwagse nuwe vriende langs die pad – Bezuidenhout skep egte, feilbare, onthou-karakters.

Twee: balans tussen humor en erns, as geheel, en op individuele bladsy- en paragraafvlak. Retta Blom se greep op haar oënskynlik perfekte middelklasbestaan word wreed weggeruk. Hoe die skrywer haar reis karteer, en hoe die huwelik, liefde en vriendskap aan ‘dekonstruksie’ onderwerp word, word met ʼn wenresep van insig, deernis en sensitiwiteit aangepak.

Drie: diepte. Die skrywer kry dit reg om Retta se verhaal van ontreddering en ontnugtering te vervleg met elemente wat nie slegs groter diepgang aan die verhaal as geheel verleen nie, maar ook ʼn oortuigende blik te gee op die wat nie, soos Retta, alles blyk te hê nie. Ouerskap, siekte, verlies, medemenslikheid, hoe om trauma te verwerk. Elk met opregtheid vreesloos aangepak. Neem kennis hoe die konsep van ‘negatiewe ruimte’, en spesifieke musikale verwysings, nommerpas ingespan word. Kodes en sleutels om betekenis te ontsluit en te begogel.

Die dekonstruksie van Retta Blom vestig Zelda Bezuidenhout as skrywer om mee rekening te hou – Jonathan Amid.

Boeke argief

  • John King se sakeboeke
  • Wat Jonathan gelees het
  • Verslawende misdaadfiksie deur Mariana Malan
  • Reney Warrington deur Jonathan Amid
  • Lein Botha deur Deborah Steinmair
  • Kelder, laksman en noir: Gerda Taljaard-Gilson
  • Why write about travel? by Christopher Hope
  • Storieverteller en stoep-performer: Emma Bekker
  • TANSTAAFL, Waldo!
  • Vier grotes van 2018
  • ʼn Sestiger in Namibië
  • Beeldmateriaal: Jeanne Goosen
  • “Staaltjies stout en soet wat die oë laat rek”
  • Ja, Zirk is sy doopnaam
  • “Bob is bobaas,” reken Tinus
  • Marilynne Robinson preek nooit nie
  • Die (on)draaglike swaarheid van Bookerpryswenners
  • Wat Deborah gelees het: The Zulu of New York, Ek wens, ek wens, Kathrine Carlyle
  • Oorkant Juliana Coetzer
  • V&A: Kerneels Breytenbach
Lees nou